વાયુપુરાણમ્

વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં મહાયશાઃ। તસ્ય ભાર્યાઽભવત્ત્વાષ્ટ્રી મહાદેવી વિવસ્વતઃ। સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।। ૨૨.

વિવસ્વાન, મહાન યશવંત, કશ્યપ અને દાક્ષાયણીમાંથી જન્મ્યા; તેની પત્ની ત્વષ્ટ્રની પુત્રી, વિવસ્વાનની મહાદેવી, સુરેણુ તરીકે જાણીતી અને પછી સંજ્ઞા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

સા તુ ભાર્યા ભગવતો માર્ત્તણ્ડસ્યાતિતેજસઃ। નાતુષ્યદ્ભર્તૃરૂપેણ રૂપયૌવનશાલિની ।। ૨૨.

તે સંજ્ઞા, અત્યંત તેજસ્વી માર્તંડની પત્ની હતી, પણ સુંદરતા અને યુવાનપણાં હોવા છતાં, તેને પતિનું રૂપ ગમતું નહોતું.

આદિત્યસ્ય હિ તદ્રૂપં માર્ત્તણ્ડસ્ય હિ તેજસા। ગોત્રેષુ પ્રતિરુદ્ધં વૈ નાતિ કાન્તમિવાભવત્ ।। ૨૨.

આદિત્ય, માર્તંડનું રૂપ, તેના તેજથી વંશોમાં દબાઈ ગયું હતું અને ખૂબ આકર્ષક લાગતું નહોતું.

ન ખલ્વયં મૃતો હ્યણ્ડે ઇતિ સ્નેહાત્તમબ્રવીત્ । અજ્ઞાનઃ કશ્યપઃ સ્નેહાન્માર્ત્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે ।। ૨૨.

પિતા પ્રેમથી કહ્યું: 'તે ડુંગળીમાં મર્યો નથી'; કશ્યપે અજ્ઞાન અને પ્રેમથી તેને માર્તંડ કહ્યું એમ કહેવાય છે.

તેજસ્ત્વભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમેવ વિવસ્વતઃ। યેનાપિ તાપયામાસ ત્રીલ્લોઁકાન્ કશ્યપાત્મજઃ ।। ૨૨.

વિવસ્વાનનું તેજ હંમેશા વધારે હતું, જેના કારણે કશ્યપપુત્રે ત્રણેય લોકને તાપમાં મૂકી દીધા.

ત્રીણ્યપત્યાનિ સંજ્ઞાયાં જનયામાસ વૈ રવિઃ । દ્વૌ સુતૌ તુ મહાવીર્યૌ કન્યાં કાલિન્દિમેવ ચ ।। ૨૨.

રવિએ સંજ્ઞામાં ત્રણ સંતાન જન્માવ્યા: બે મહાવીર પુત્રો અને એક પુત્રી, કાલિન્દી.

મનુર્વિવસ્વતો જ્યેષ્ઠઃ શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ। તતો યમો યમી ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ ।। ૨૨.

મનુ, વિવસ્વતનો મોટો પુત્ર, શ્રાદ્ધદેવ અને પ્રજાપતિ; પછી યમ અને યમી, જોડિયા, જન્મ્યા.

શાન્તવર્ણન્તુ તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ। અસહન્તી સ્વકાં જાયાં સવર્ણાં નિર્મમે પુનઃ ।। ૨૨.

શાંત અને સુંદર રૂપ જોઈને વિવસ્વત બેહોશ થઈ ગયા; પોતાની પત્ની સહન ન કરી શકતા, તેમણે ફરીથી સવર્ણા બનાવ્યા.

મહીમયી તુ સા નારી તસ્યાશ્છાયાસમુદ્ગતા। પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતા ભૂત્વા પુનઃ સંજ્ઞામભાષત ।। ૨૨.

પૃથ્વીથી બનેલી એ સ્ત્રી, પોતાની છાયામાંથી ઉદ્ભવીને, હાથ જોડીને શ્રદ્ધાપૂર્વક ફરીથી સંજ્ઞાને બોલી.

વદસ્વ કિં મયા કાર્યં સા સંજ્ઞા તામથાબ્રવીત્। અહં યાસ્યામિ ભદ્રન્તે સ્વમેવ ભવનં પિતુઃ ।। ૨૨.

“મારે શું કરવું?” એમ પૂછતાં, સંજ્ઞાએ કહ્યું: “હું તમારા આશીર્વાદથી મારા પિતાના ઘરે જઇશ.”

ત્વયેહ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા। ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની ।। ૨૨.

“તમે નિર્ભય થઈને અહીં મારા ઘરમાં રહેવું; આ બે પુત્રો અને સુંદર રંગવાળી મારી દીકરી પણ તમારે સંભાળવી છે.”

ભર્ત્રે વૈ નૈવમાખ્યેયમિદં ભગવતે ત્વયા। એવમુક્તાબ્રવીત્ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાયાઃ પાર્થિવી તુ સા ।। ૨૨.

“આ વાત તમે મારા પતિને ક્યારેય કહેવી નહિ.” એમ સંજ્ઞાએ કહ્યું, તો પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન થયેલી એ સ્ત્રીએ સંજ્ઞાને જવાબ આપ્યો.

આકાશગ્રહણાદ્દેવિ આશયં નૈવ કર્હિચિત્। આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગચ્છ દેવિ સ્વમાલયમ્ ।। ૨૨.

“દેવી, આકાશ પકડવાથી ક્યારેય ઈચ્છિત ફળ મળતું નથી; હું તમારી વાત માનું છું. દેવી, તમે તમારા ઘરે જાઓ.”

સમાધાય ચ તાં સંજ્ઞા તથેત્યુક્તા તયા ચ સા। ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદ્વ્રીડિતેવ તપસ્વિની ।। ૨૨.

આ રીતે સંજ્ઞાએ સંમત થઈને, એ સ્ત્રીના કહેવા પર, સંજ્ઞા લજ્જિત થઈ ત્વષ્ટ્રના પાસે ગઈ.

પિતા તામાગતાં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધઃ સંજ્ઞામથાબ્રવીત્। ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં મા જુગુપ્સ દિવાકરમ્ ।। ૨૨.

પિતા, પોતાની દીકરીને આવીને જોઈ, ગુસ્સે થઈ સંજ્ઞાને કહ્યું: “તમે તમારા પતિ પાસે જાઓ; દિવાકરનો અપમાન ન કરો.”

સૈવમુક્તા તદા પિત્રા નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ। વર્ષાણાન્તુ સહસ્રં વૈ વસતિ સ્મ પિતુર્ગૃહે ।। ૨૨.

પિતા દ્વારા વારંવાર કહીને, સંજ્ઞા હજારો વર્ષ સુધી પિતાના ઘરમાં રહી.

ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ। અગમદ્વડવા ભૂત્વાચ્છાદ્ય રૂપમનિન્દિતા। ઉત્તરાન્ સા કુરૂન્ ગત્વા તૃણાન્યથ ચચાર સા ।। ૨૨.

પિતા વારંવાર પતિ પાસે જવા કહેતા, સંજ્ઞા ઘોડા બની, પોતાનું રૂપ છુપાવી, ઉત્તર કુરુઓમાં ગઈ અને ત્યાં ઘાસ ચરવા લાગી.

દ્વિતીયાયાન્તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્ત્યતામ્। આદિત્યો જનયામાસ પુત્રાવાદિત્યવર્ચસૌ ।। ૨૨.

બીજી સંજ્ઞામાંથી, જેમ સમજવું, સૂર્યદેવે સૂર્ય જેવી તેજવાળા બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

પૂર્વજસ્ય મનોસ્તુલ્યૌ સાદૃશ્યેન તુ તૌ પ્રભૂ । શ્રુતશ્રવં તુ ધર્મ્મજ્ઞં શ્રુતકર્મ્માણમેવ ચ ।। ૨૨.

એ બંને પુત્રો પૂર્વજ મનુ જેવી જ સમાનતા ધરાવતા હતા; એક ધર્મમાં નિપુણ શ્રુતશ્રવસ હતો અને બીજો શ્રુતકર્મા હતો.

શ્રુતશ્રવા મનુઃ સોઽપિ સાવર્ણિર્વૈભવિષ્યતિ। શ્રુતકર્મ્મા તુ વિજ્ઞેયો ગ્રહો વૈ યઃ શનૈશ્ચરઃ ।। ૨૨.

શ્રુતશ્રવસ એ મનુ છે, જે ભવિષ્યમાં સવર્ણી તરીકે ઓળખાશે; શ્રુતકર્મા એ શનૈશ્ચર ગ્રહ, એટલે કે શનિ છે.

મનુરેવાભવત્સો વૈ સાવર્ણ્ય ઇતિ બુધ્યતે। સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી સા વૈ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા ।। ૨૨.

તે મનુ બની, સવર્ણી તરીકે ઓળખાયો; પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન સંજ્ઞાએ એ સમયે પોતાના પુત્ર માટે વધુ પ્રેમ બતાવ્યો.

ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ। મનુસ્તચ્ચાક્ષમત્સર્વં યમસ્તદ્વૈ ન ચાક્ષમત્ ।। ૨૨.

તેને અગાઉના સંતાનો કરતાં વધારે પ્રેમ આપ્યો; મનુએ એ બધું સ્વીકારી લીધું, પણ યમએ સ્વીકાર્યું નહિ.

બહુશો યસ્યમાનસ્તુ સાપત્ન્યાદતિદુઃખિતઃ। તાં વૈ રોષાચ્ચ બાલ્યાચ્ચ ભાવિનોઽર્થસ્ય વૈ બલાત્ ।। ૨૨.

સપત્ની દ્વારા વારંવાર ડાંટાતા, યમ ખૂબ દુઃખી થઈ, ગુસ્સા, બાળપણ અને ભવિષ્યના ભાગ્યના કારણે—

પદા સન્તર્જયામાસ સંજ્ઞાં ચૈવ સ્વતો યમઃ। સા શશાવ તતઃ ક્રોધાત્ સવર્ણા જનની યમમ્ ।। ૨૨.

યમએ પોતાના પગથી સંજ્ઞાને ધમકી આપી; પછી, ગુસ્સામાં સવર્ણા, તેની માતાએ, યમને શાપ આપ્યો.

પદા તર્જયસે યસ્માત્ પિતૃભાર્યાં યશસ્વિનીમ્। તસ્માત્તવૈષ ચરણઃ પતિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૨૨.

“તમે પિતાની પ્રતિષ્ઠિત પત્નીને પગથી ધમકાવ્યા છે, તેથી તમારો એ પગ ચોક્કસ પડી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.”

યમસ્તુ તેન શાપેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ। મનુના સહ ધર્મ્માત્મા પિતુઃ સર્વ્વં ન્યવેદયત્ ।। ૨૨.

યમ, જેનો મન એ શાપથી ખૂબ જ દુઃખી હતો, મનુ સાથે, જે ધર્મપ્રિય હતો, બધું પોતાના પિતાને જણાવી દીધું.

ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્વિનિર્જિતઃ। બાલ્યાદ્વા યદિ વા મોહાન્માં ભવાંસ્ત્રાતુમર્હતિ ।। ૨૨.

શાપના ભયથી ખૂબ જ ગભરાયેલો અને સમજદારીના શબ્દોથી વિમુખ, બાળપણ કે ભ્રમથી હોય, હું તમારી તરફથી બચાવવાનો હકદાર છું.

શપ્તોઽહમસ્મિઁલ્લોકેશ જનન્યા તપતાં વર। તવ પ્રસાદો નસ્ત્રાતું હ્યેતસ્માન્મહતો ભયાત્ ।। ૨૨.

હે જગતના સ્વામી, દુઃખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મને મારી માતાએ શાપ આપ્યો છે; તમારો કૃપા અમને આ મોટા ભયમાંથી સાચવે.

વિવસ્વાનેવમુક્તસ્તુ યમં પ્રોવાચ વૈ પ્રભુઃ। અસંશયં પુત્ર મહદ્ભવિષ્યં તત્ર કારણમ્ ।। ૨૨.

વિવસ્વતએ આ રીતે સાંભળીને યમને કહ્યું: 'પુત્ર, નિશ્ચયથી, આ પાછળ કોઈ મોટું કારણ છે.'