વાયુપુરાણમ્

અસૂત તપસા સા તુ મનું જ્યેષ્ઠં વિવસ્વતઃ। યમૌ પુનરસૂતાસૌ યમઞ્ચ યમુનાઞ્ચ હ ।। ૨૨.

તે સંજ્ઞાએ તપસ્યાથી વિવસ્વતનો મોટો પુત્ર મનુ જન્માવ્યો; અને ફરી, તે યમ અને યમુના નામે જોડિયા સંતાનને જન્મ આપી.

સા તુ ગત્વા કુરૂન્ દેવી વડવારૂપધારિણી। સવિતુશ્ચાશ્વરૂપસ્ય નાસિકાભ્યાં તુ તૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૨.

તે દેવી ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરીને કુરુ દેશમાં ગઈ; અને સવિતૃ, જે ઘોડાની રૂપમાં હતો, તેની નાકમાંથી એ બંને સંતાન જન્મ્યા એમ કહેવાય છે.

અસૂત સા મહાભાગા ત્વન્તરિક્ષેઽશ્વિનૌ કિલ। નાસત્યઞ્ચૈવ દસ્રઞ્ચ માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાવુભૌ ।। ૨૨.

તે મહાભાગ્યવતી સંજ્ઞાએ આકાશમાં અશ્વિનીકુમારો—નાસત્ય અને દસ્રા—માર્તંડના પુત્રો તરીકે જન્માવ્યા.

ઋષય ઊચુઃ।। કસ્માન્માર્ત્તણ્ડ ઇત્યેષ વિવસ્વાનુચ્યતે બુધૈઃ। કિમર્થં સાઽશ્વરૂપા વૈ નાસિકાભ્યામસૂયત। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તત્ત્વં વિબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: વિવસ્વાનને બુદ્ધિમાન લોકો માર્તંડ કેમ કહે છે? સંજ્ઞાએ ઘોડાની રૂપમાં નાકમાંથી સંતાન કેમ જન્માવ્યા? અમને આ સત્ય જાણવું છે, કૃપા કરીને અમને સમજાવો.

સૂત ઉવાચ।। ચિરોત્પન્નમતિર્ભિન્નમણ્ડં ત્વષ્ટ્રા વિદારિતમ્। દૃષ્ટ્વા ગર્ભવધાદ્ભીતઃ કશ્યપો દુઃશિતોઽભવત્ ।। ૨૨.

સૂતાએ કહ્યું: લાંબા સમયથી ગર્ભિત ડુંગળી ત્વષ્ટ્ર દ્વારા ફાટી, અને ગર્ભ નષ્ટ થયો તે જોઈને કશ્યપ ભયથી દુ:ખી થયો.

અણ્ડે દ્વિધાકૃતે ત્વણ્ડં દૃષ્ટ્વા ત્વષ્ટારમબ્રવીત્। નૈતદણ્ડં ભવાન્નૂનં માર્ત્તણ્ડસ્ત્વં ભવાનઘ ।। ૨૨.

ડુંગળી બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ત્યારે, તે જોઈને કશ્યપે ત્વષ્ટ્રને કહ્યું: 'આ ડુંગળી નથી, તમે માર્તંડ છો, પાપરહિત.'

ન ખલ્વયં મૃતોઽણ્ડે ચ ઇતિ સ્નેહાત્ પિતાઽબ્રવીત્। તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નામાન્વર્થમુદાહરત્ ।। ૨૨.

પિતા પ્રેમથી કહ્યું: 'તે ડુંગળીમાં મર્યો નથી.' એ વાક્ય સાંભળીને તેનું નામ એ પ્રમાણે રાખવામાં આવ્યું.

યન્માર્ત્તણ્ડો ભવેત્યુક્તઃ પિત્રાઽણ્ડે વૈ દ્વિધા કૃતે। તસ્માદ્વિવસ્વાન્માર્ત્તણ્ડઃ પુરાણજ્ઞૈર્વિભાષ્યતે ।। ૨૨.

પિતાએ 'તમે માર્તંડ છો' એમ કહ્યું ત્યારે ડુંગળી બે ભાગમાં થઈ, તેથી વિવસ્વાનને પુરાણજ્ઞ લોકો માર્તંડ કહે છે.

તતઃ પ્રજાઃ પ્રવક્ષ્યામિ માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ। વિજજ્ઞે સવિતુઃ સંજ્ઞાભાર્યાયાન્તુ ત્રયં પુરા ।। ૨૨.

હવે હું માર્તંડ, વિવસ્વાનના સંતાન વિશે કહું છું; પહેલા, સવિતૃની પત્ની સંજ્ઞાથી ત્રણ સંતાન જન્મ્યા.

મનુર્યવીયાન્ સાવર્ણિઃ સંજ્ઞાયાઞ્ચ તથાશ્વિનૌ। શનૈશ્ચરશ્ચ સપ્તૈતે માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૨.

મનુ, નાનો સાવર્ણી, સંજ્ઞાથી અશ્વિનીકુમારો, અને શનૈશ્ચર—આ સાતે માર્તંડના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે.

વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં મહાયશાઃ। તસ્ય ભાર્યાઽભવત્ત્વાષ્ટ્રી મહાદેવી વિવસ્વતઃ। સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।। ૨૨.

વિવસ્વાન, મહાન યશવંત, કશ્યપ અને દાક્ષાયણીમાંથી જન્મ્યા; તેની પત્ની ત્વષ્ટ્રની પુત્રી, વિવસ્વાનની મહાદેવી, સુરેણુ તરીકે જાણીતી અને પછી સંજ્ઞા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

સા તુ ભાર્યા ભગવતો માર્ત્તણ્ડસ્યાતિતેજસઃ। નાતુષ્યદ્ભર્તૃરૂપેણ રૂપયૌવનશાલિની ।। ૨૨.

તે સંજ્ઞા, અત્યંત તેજસ્વી માર્તંડની પત્ની હતી, પણ સુંદરતા અને યુવાનપણાં હોવા છતાં, તેને પતિનું રૂપ ગમતું નહોતું.

આદિત્યસ્ય હિ તદ્રૂપં માર્ત્તણ્ડસ્ય હિ તેજસા। ગોત્રેષુ પ્રતિરુદ્ધં વૈ નાતિ કાન્તમિવાભવત્ ।। ૨૨.

આદિત્ય, માર્તંડનું રૂપ, તેના તેજથી વંશોમાં દબાઈ ગયું હતું અને ખૂબ આકર્ષક લાગતું નહોતું.

ન ખલ્વયં મૃતો હ્યણ્ડે ઇતિ સ્નેહાત્તમબ્રવીત્ । અજ્ઞાનઃ કશ્યપઃ સ્નેહાન્માર્ત્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે ।। ૨૨.

પિતા પ્રેમથી કહ્યું: 'તે ડુંગળીમાં મર્યો નથી'; કશ્યપે અજ્ઞાન અને પ્રેમથી તેને માર્તંડ કહ્યું એમ કહેવાય છે.

તેજસ્ત્વભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમેવ વિવસ્વતઃ। યેનાપિ તાપયામાસ ત્રીલ્લોઁકાન્ કશ્યપાત્મજઃ ।। ૨૨.

વિવસ્વાનનું તેજ હંમેશા વધારે હતું, જેના કારણે કશ્યપપુત્રે ત્રણેય લોકને તાપમાં મૂકી દીધા.

ત્રીણ્યપત્યાનિ સંજ્ઞાયાં જનયામાસ વૈ રવિઃ । દ્વૌ સુતૌ તુ મહાવીર્યૌ કન્યાં કાલિન્દિમેવ ચ ।। ૨૨.

રવિએ સંજ્ઞામાં ત્રણ સંતાન જન્માવ્યા: બે મહાવીર પુત્રો અને એક પુત્રી, કાલિન્દી.

મનુર્વિવસ્વતો જ્યેષ્ઠઃ શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ। તતો યમો યમી ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ ।। ૨૨.

મનુ, વિવસ્વતનો મોટો પુત્ર, શ્રાદ્ધદેવ અને પ્રજાપતિ; પછી યમ અને યમી, જોડિયા, જન્મ્યા.

શાન્તવર્ણન્તુ તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ। અસહન્તી સ્વકાં જાયાં સવર્ણાં નિર્મમે પુનઃ ।। ૨૨.

શાંત અને સુંદર રૂપ જોઈને વિવસ્વત બેહોશ થઈ ગયા; પોતાની પત્ની સહન ન કરી શકતા, તેમણે ફરીથી સવર્ણા બનાવ્યા.

મહીમયી તુ સા નારી તસ્યાશ્છાયાસમુદ્ગતા। પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતા ભૂત્વા પુનઃ સંજ્ઞામભાષત ।। ૨૨.

પૃથ્વીથી બનેલી એ સ્ત્રી, પોતાની છાયામાંથી ઉદ્ભવીને, હાથ જોડીને શ્રદ્ધાપૂર્વક ફરીથી સંજ્ઞાને બોલી.

વદસ્વ કિં મયા કાર્યં સા સંજ્ઞા તામથાબ્રવીત્। અહં યાસ્યામિ ભદ્રન્તે સ્વમેવ ભવનં પિતુઃ ।। ૨૨.

“મારે શું કરવું?” એમ પૂછતાં, સંજ્ઞાએ કહ્યું: “હું તમારા આશીર્વાદથી મારા પિતાના ઘરે જઇશ.”

ત્વયેહ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા। ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચ વરવર્ણિની ।। ૨૨.

“તમે નિર્ભય થઈને અહીં મારા ઘરમાં રહેવું; આ બે પુત્રો અને સુંદર રંગવાળી મારી દીકરી પણ તમારે સંભાળવી છે.”

ભર્ત્રે વૈ નૈવમાખ્યેયમિદં ભગવતે ત્વયા। એવમુક્તાબ્રવીત્ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાયાઃ પાર્થિવી તુ સા ।। ૨૨.

“આ વાત તમે મારા પતિને ક્યારેય કહેવી નહિ.” એમ સંજ્ઞાએ કહ્યું, તો પૃથ્વીથી ઉત્પન્ન થયેલી એ સ્ત્રીએ સંજ્ઞાને જવાબ આપ્યો.

આકાશગ્રહણાદ્દેવિ આશયં નૈવ કર્હિચિત્। આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગચ્છ દેવિ સ્વમાલયમ્ ।। ૨૨.

“દેવી, આકાશ પકડવાથી ક્યારેય ઈચ્છિત ફળ મળતું નથી; હું તમારી વાત માનું છું. દેવી, તમે તમારા ઘરે જાઓ.”

સમાધાય ચ તાં સંજ્ઞા તથેત્યુક્તા તયા ચ સા। ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદ્વ્રીડિતેવ તપસ્વિની ।। ૨૨.

આ રીતે સંજ્ઞાએ સંમત થઈને, એ સ્ત્રીના કહેવા પર, સંજ્ઞા લજ્જિત થઈ ત્વષ્ટ્રના પાસે ગઈ.

પિતા તામાગતાં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધઃ સંજ્ઞામથાબ્રવીત્। ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં મા જુગુપ્સ દિવાકરમ્ ।। ૨૨.

પિતા, પોતાની દીકરીને આવીને જોઈ, ગુસ્સે થઈ સંજ્ઞાને કહ્યું: “તમે તમારા પતિ પાસે જાઓ; દિવાકરનો અપમાન ન કરો.”

સૈવમુક્તા તદા પિત્રા નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ। વર્ષાણાન્તુ સહસ્રં વૈ વસતિ સ્મ પિતુર્ગૃહે ।। ૨૨.

પિતા દ્વારા વારંવાર કહીને, સંજ્ઞા હજારો વર્ષ સુધી પિતાના ઘરમાં રહી.

ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છ ત્વં નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ। અગમદ્વડવા ભૂત્વાચ્છાદ્ય રૂપમનિન્દિતા। ઉત્તરાન્ સા કુરૂન્ ગત્વા તૃણાન્યથ ચચાર સા ।। ૨૨.

પિતા વારંવાર પતિ પાસે જવા કહેતા, સંજ્ઞા ઘોડા બની, પોતાનું રૂપ છુપાવી, ઉત્તર કુરુઓમાં ગઈ અને ત્યાં ઘાસ ચરવા લાગી.

દ્વિતીયાયાન્તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમિતિ ચિન્ત્યતામ્। આદિત્યો જનયામાસ પુત્રાવાદિત્યવર્ચસૌ ।। ૨૨.

બીજી સંજ્ઞામાંથી, જેમ સમજવું, સૂર્યદેવે સૂર્ય જેવી તેજવાળા બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

પૂર્વજસ્ય મનોસ્તુલ્યૌ સાદૃશ્યેન તુ તૌ પ્રભૂ । શ્રુતશ્રવં તુ ધર્મ્મજ્ઞં શ્રુતકર્મ્માણમેવ ચ ।। ૨૨.

એ બંને પુત્રો પૂર્વજ મનુ જેવી જ સમાનતા ધરાવતા હતા; એક ધર્મમાં નિપુણ શ્રુતશ્રવસ હતો અને બીજો શ્રુતકર્મા હતો.