વાયુપુરાણમ્

સદ્રમસ્ય તથા પત્ની તામસી પૂતના સ્મૃતા । રેવતી વિધમસ્યાપિ તયોઃ પુત્રાઃ સહસ્રશઃ ।। ૨૨.

સદ્રમની પત્ની તામસી, જેને પૂતના પણ કહે છે, અને વિધમની પત્ની રેવતી હતી. તેમના પુત્રો હજારોમાં હતા.

નાકસ્ય શકુનિઃ પત્ની વિઘ્નસ્ય ચ અયોમુખી। રાક્ષસાસ્તુ મહાશીર્ષાઃ સન્ધ્યાદ્વયવિચારિણઃ ।। ૨૨.

નાકની પત્ની શકુની અને વિઘ્નની પત્ની અયોમુખી હતી. રાક્ષસો, મોટા માથાવાળા, સંધ્યાકાળે ફરતા હતા.

રેવતીપૂતનાપુત્રા નૈઋતા નામતઃ સ્મૃતાઃ। ગ્રહાસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે બાલાનાન્તુ વિશેષતઃ। સ્કન્દસ્તેષામધિપતિર્બ્રહ્મણોઽનુમતે પ્રભુઃ ।। ૨૨.

રેવતી અને પૂતનાના પુત્રો નૈરિત તરીકે ઓળખાય છે. બધા રાક્ષસો ગ્રહ તરીકે ઓળખાય છે, ખાસ કરીને બાળકોમાં. સ્કંદ તેમના અધિપતિ છે, બ્રહ્માના અનુમતિથી.

બૃહસ્પતેર્યા ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી। યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા ચરતે સદા ।। ૨૨.

બૃહસ્પતિની બહેન, એક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી અને બ્રહ્મચારિણી, યોગમાં પારંગત, આખા જગતમાં નિરલેપ રહીને સતત ફરતી રહે છે.

પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય તુ। વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।। ૨૨.

તે પ્રભાસ, વસુઓમાં આઠમો, તેની પત્ની હતી. તેમના પુત્ર વિશ્વકર્મા, કળાના અને સર્જનના અધિપતિ, જન્મ્યા.

ત્વષ્ટા વિરાજો રૂપાણાં ધર્મ્મપૌત્ર ઉદારધીઃ। કર્ત્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વાસ્તુકૃત્ ।। ૨૨.

ત્વષ્ટા, ધર્મનો પૌત્ર, તેજસ્વી અને બુદ્ધિશાળી, હજારો કળાઓના સર્જક અને દેવતાઓના વાસ્તુકાર છે.

યઃ સર્વેષાં વિમાનાનિ દેવતાનાઞ્ચકાર હ। માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ ।। ૨૨.

એ મહાન આત્માએ બધા દેવતાઓ માટે વિમાનો બનાવ્યા, અને માનવો પણ તેની કળાથી જીવન જીવે છે.

પ્રહ્લાદી વિશ્રુતા તસ્ય ત્વષ્ટુઃ પત્ની વિરોચના। વિરોચનસ્ય ભગિની માતા ત્રિશિરસસ્તુ સા ।। ૨૨.

પ્રહલાદી, પ્રસિદ્ધ,ત્વષ્ટાની પત્ની અને વિરોચનાની બહેન હતી; તે ત્રિશિરસની માતા પણ હતી.

દેવાચાર્યસ્ય મહતો વિશ્વકર્મસ્ય ધીમતઃ। વિશ્વકર્માત્મજશ્ચૈવ વિશ્વકર્મમયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૨.

મહાન અને બુદ્ધિશાળી વિશ્વકર્મા, દેવતાઓના આચાર્ય, તેના પુત્ર વિશ્વકર્મમય તરીકે ઓળખાય છે.

સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા સ્વસા તસ્ય યવીયસી। ત્વાષ્ટ્રી સા સવિતુર્ભાર્ય્યા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।। ૨૨.

સુરેણુ તરીકે જાણીતી, ત્વષ્ટ્રની પુત્રી અને તેની નાની બહેન, સવિતૃની પત્ની બની, અને પછી સંજ્ઞા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

અસૂત તપસા સા તુ મનું જ્યેષ્ઠં વિવસ્વતઃ। યમૌ પુનરસૂતાસૌ યમઞ્ચ યમુનાઞ્ચ હ ।। ૨૨.

તે સંજ્ઞાએ તપસ્યાથી વિવસ્વતનો મોટો પુત્ર મનુ જન્માવ્યો; અને ફરી, તે યમ અને યમુના નામે જોડિયા સંતાનને જન્મ આપી.

સા તુ ગત્વા કુરૂન્ દેવી વડવારૂપધારિણી। સવિતુશ્ચાશ્વરૂપસ્ય નાસિકાભ્યાં તુ તૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૨.

તે દેવી ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરીને કુરુ દેશમાં ગઈ; અને સવિતૃ, જે ઘોડાની રૂપમાં હતો, તેની નાકમાંથી એ બંને સંતાન જન્મ્યા એમ કહેવાય છે.

અસૂત સા મહાભાગા ત્વન્તરિક્ષેઽશ્વિનૌ કિલ। નાસત્યઞ્ચૈવ દસ્રઞ્ચ માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાવુભૌ ।। ૨૨.

તે મહાભાગ્યવતી સંજ્ઞાએ આકાશમાં અશ્વિનીકુમારો—નાસત્ય અને દસ્રા—માર્તંડના પુત્રો તરીકે જન્માવ્યા.

ઋષય ઊચુઃ।। કસ્માન્માર્ત્તણ્ડ ઇત્યેષ વિવસ્વાનુચ્યતે બુધૈઃ। કિમર્થં સાઽશ્વરૂપા વૈ નાસિકાભ્યામસૂયત। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તત્ત્વં વિબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: વિવસ્વાનને બુદ્ધિમાન લોકો માર્તંડ કેમ કહે છે? સંજ્ઞાએ ઘોડાની રૂપમાં નાકમાંથી સંતાન કેમ જન્માવ્યા? અમને આ સત્ય જાણવું છે, કૃપા કરીને અમને સમજાવો.

સૂત ઉવાચ।। ચિરોત્પન્નમતિર્ભિન્નમણ્ડં ત્વષ્ટ્રા વિદારિતમ્। દૃષ્ટ્વા ગર્ભવધાદ્ભીતઃ કશ્યપો દુઃશિતોઽભવત્ ।। ૨૨.

સૂતાએ કહ્યું: લાંબા સમયથી ગર્ભિત ડુંગળી ત્વષ્ટ્ર દ્વારા ફાટી, અને ગર્ભ નષ્ટ થયો તે જોઈને કશ્યપ ભયથી દુ:ખી થયો.

અણ્ડે દ્વિધાકૃતે ત્વણ્ડં દૃષ્ટ્વા ત્વષ્ટારમબ્રવીત્। નૈતદણ્ડં ભવાન્નૂનં માર્ત્તણ્ડસ્ત્વં ભવાનઘ ।। ૨૨.

ડુંગળી બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ત્યારે, તે જોઈને કશ્યપે ત્વષ્ટ્રને કહ્યું: 'આ ડુંગળી નથી, તમે માર્તંડ છો, પાપરહિત.'

ન ખલ્વયં મૃતોઽણ્ડે ચ ઇતિ સ્નેહાત્ પિતાઽબ્રવીત્। તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નામાન્વર્થમુદાહરત્ ।। ૨૨.

પિતા પ્રેમથી કહ્યું: 'તે ડુંગળીમાં મર્યો નથી.' એ વાક્ય સાંભળીને તેનું નામ એ પ્રમાણે રાખવામાં આવ્યું.

યન્માર્ત્તણ્ડો ભવેત્યુક્તઃ પિત્રાઽણ્ડે વૈ દ્વિધા કૃતે। તસ્માદ્વિવસ્વાન્માર્ત્તણ્ડઃ પુરાણજ્ઞૈર્વિભાષ્યતે ।। ૨૨.

પિતાએ 'તમે માર્તંડ છો' એમ કહ્યું ત્યારે ડુંગળી બે ભાગમાં થઈ, તેથી વિવસ્વાનને પુરાણજ્ઞ લોકો માર્તંડ કહે છે.

તતઃ પ્રજાઃ પ્રવક્ષ્યામિ માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ। વિજજ્ઞે સવિતુઃ સંજ્ઞાભાર્યાયાન્તુ ત્રયં પુરા ।। ૨૨.

હવે હું માર્તંડ, વિવસ્વાનના સંતાન વિશે કહું છું; પહેલા, સવિતૃની પત્ની સંજ્ઞાથી ત્રણ સંતાન જન્મ્યા.

મનુર્યવીયાન્ સાવર્ણિઃ સંજ્ઞાયાઞ્ચ તથાશ્વિનૌ। શનૈશ્ચરશ્ચ સપ્તૈતે માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૨.

મનુ, નાનો સાવર્ણી, સંજ્ઞાથી અશ્વિનીકુમારો, અને શનૈશ્ચર—આ સાતે માર્તંડના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે.

વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં મહાયશાઃ। તસ્ય ભાર્યાઽભવત્ત્વાષ્ટ્રી મહાદેવી વિવસ્વતઃ। સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।। ૨૨.

વિવસ્વાન, મહાન યશવંત, કશ્યપ અને દાક્ષાયણીમાંથી જન્મ્યા; તેની પત્ની ત્વષ્ટ્રની પુત્રી, વિવસ્વાનની મહાદેવી, સુરેણુ તરીકે જાણીતી અને પછી સંજ્ઞા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

સા તુ ભાર્યા ભગવતો માર્ત્તણ્ડસ્યાતિતેજસઃ। નાતુષ્યદ્ભર્તૃરૂપેણ રૂપયૌવનશાલિની ।। ૨૨.

તે સંજ્ઞા, અત્યંત તેજસ્વી માર્તંડની પત્ની હતી, પણ સુંદરતા અને યુવાનપણાં હોવા છતાં, તેને પતિનું રૂપ ગમતું નહોતું.

આદિત્યસ્ય હિ તદ્રૂપં માર્ત્તણ્ડસ્ય હિ તેજસા। ગોત્રેષુ પ્રતિરુદ્ધં વૈ નાતિ કાન્તમિવાભવત્ ।। ૨૨.

આદિત્ય, માર્તંડનું રૂપ, તેના તેજથી વંશોમાં દબાઈ ગયું હતું અને ખૂબ આકર્ષક લાગતું નહોતું.

ન ખલ્વયં મૃતો હ્યણ્ડે ઇતિ સ્નેહાત્તમબ્રવીત્ । અજ્ઞાનઃ કશ્યપઃ સ્નેહાન્માર્ત્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે ।। ૨૨.

પિતા પ્રેમથી કહ્યું: 'તે ડુંગળીમાં મર્યો નથી'; કશ્યપે અજ્ઞાન અને પ્રેમથી તેને માર્તંડ કહ્યું એમ કહેવાય છે.

તેજસ્ત્વભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમેવ વિવસ્વતઃ। યેનાપિ તાપયામાસ ત્રીલ્લોઁકાન્ કશ્યપાત્મજઃ ।। ૨૨.

વિવસ્વાનનું તેજ હંમેશા વધારે હતું, જેના કારણે કશ્યપપુત્રે ત્રણેય લોકને તાપમાં મૂકી દીધા.

ત્રીણ્યપત્યાનિ સંજ્ઞાયાં જનયામાસ વૈ રવિઃ । દ્વૌ સુતૌ તુ મહાવીર્યૌ કન્યાં કાલિન્દિમેવ ચ ।। ૨૨.

રવિએ સંજ્ઞામાં ત્રણ સંતાન જન્માવ્યા: બે મહાવીર પુત્રો અને એક પુત્રી, કાલિન્દી.

મનુર્વિવસ્વતો જ્યેષ્ઠઃ શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ। તતો યમો યમી ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ ।। ૨૨.

મનુ, વિવસ્વતનો મોટો પુત્ર, શ્રાદ્ધદેવ અને પ્રજાપતિ; પછી યમ અને યમી, જોડિયા, જન્મ્યા.

શાન્તવર્ણન્તુ તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વિવસ્વતઃ। અસહન્તી સ્વકાં જાયાં સવર્ણાં નિર્મમે પુનઃ ।। ૨૨.

શાંત અને સુંદર રૂપ જોઈને વિવસ્વત બેહોશ થઈ ગયા; પોતાની પત્ની સહન ન કરી શકતા, તેમણે ફરીથી સવર્ણા બનાવ્યા.

મહીમયી તુ સા નારી તસ્યાશ્છાયાસમુદ્ગતા। પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતા ભૂત્વા પુનઃ સંજ્ઞામભાષત ।। ૨૨.

પૃથ્વીથી બનેલી એ સ્ત્રી, પોતાની છાયામાંથી ઉદ્ભવીને, હાથ જોડીને શ્રદ્ધાપૂર્વક ફરીથી સંજ્ઞાને બોલી.