વાયુપુરાણમ્

ઋષય ઊચુઃ ।। વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્। સ્થિતિઞ્ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રૂહિ નઃ પરિપૃચ્છતામ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓએ કહ્યું: વંશો અને અમાપ શક્તિ ધરાવતા રાજાઓની કથા, તેમનું સ્થાન અને મહિમા, યોગ્ય ક્રમમાં અમને કહો.

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તથાઽસૌ લોમહર્ષણઃ। શુશ્રૂષામુત્તરાખ્યાને ઋષીણાં વાક્યકોવિદઃ ।। ૨૨.

આ રીતે કહેતાં, લોમહર્ષણ નામના સુતાએ, જે ઋષિઓના વચનોમાં નિપુણ હતો, આગળની વાર્તા સાંભળવા માટે પોતે તૈયાર થયો.

આખ્યાનકુશલો ભૂયઃ પરં વાક્યમુવાચ હ । બ્રુવતો મે નિબોધસ્વ ઋષિરાહ યથા મમ ।। ૨૨.

કથાઓ કહેવામાં કુશળ, તેણે ફરી કહ્યું: 'મારે જે રીતે ઋષિએ કહ્યું, એ જ રીતે તમે સાંભળો.'

વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્। સ્થિતિં ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રુવતો મે નિબેધત ।। ૨૨.

હવે હું રાજાઓની વંશાવળીઓ, તેમનો સ્થાન અને શક્તિ, ક્રમવાર કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

વરુણસ્ય પત્ની સામુદ્રી શુનોદેવીત્યુદાહૃતા । તસ્યાઃ પુત્રૌ કલિર્વૈદ્યઃ સુતા ચ સુરસુન્દરી ।। ૨૨.

વરુણની પત્ની, જેને સામુદ્રી અને શુનોદેવી પણ કહેવામાં આવે છે, તેના બે પુત્ર — કળિ અને વૈદ્ય, અને એક પુત્રી — સુરસુંદરી — હતા.

કલિ પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જયશ્ચ વિજયશ્ચ હ। વૈદ્યપુત્રૌ ઘૃણિશ્ચૈવ મુનિશ્ચૈવ મહાબલૌ ।। ૨૨.

કળીના પુત્ર જય અને વિજય, બંને મહાન બળવાન હતા; વૈદ્યના પુત્ર ઘૃણી અને મુનિ પણ ખૂબ શક્તિશાળી હતા.

પ્રજાનામત્તુકામાનામન્યોન્યસ્ય પ્રભક્ષિણૌ। ભક્ષયિત્વા તાવન્યોન્યં વિનાશં સમવાપતુઃ ।। ૨૨.

પશુઓને ખાવાની ઇચ્છા રાખતા એ બંનેએ એકબીજાને ભક્ષી લીધા અને એ રીતે તેમનો અંત આવ્યો.

કલિઃ સુરાયાં સઞ્જજ્ઞે તસ્ય પુત્રો મદઃ સ્મૃતઃ । ત્વાષ્ટ્રી હિંસા કલેર્ભાર્ય્યા જ્યેષ્ઠા યા નિકૃતિઃ સ્મૃતા ।। ૨૨.

કળી દેવોમાં જન્મ્યો; તેનો પુત્ર મદ તરીકે ઓળખાય છે. કળીની પત્ની ત્વાષ્ટ્રી હતી, અને તેની મોટી બહેન, નિકૃતિ, હિંસા તરીકે ઓળખાય છે.

અસૂતાન્યાન્ કલેઃ પુત્રાંશ્ચતુરઃ પુરુષાદકાન્। નાકં વિઘ્નં ચ વિખ્યાતં સદ્રમં વિધમન્તથા ।। ૨૨.

કળીના ચાર અન્ય પુત્રો — નાક, વિઘ્ન, સદ્રમ અને વિધમ — બધા માનવભક્ષક હતા.

અશિરસ્કસ્તયોર્વિઘ્નો નાકશ્ચૈવાશરીરવાન્। સદ્રમશ્ચૈક હસ્તોઽભૂદ્વિધમશ્ચૈકપાત્સ્મૃતઃ ।। ૨૨.

એમાંથી વિઘ્ન પાસે માથું નહોતું, નાક શરીર વિનાનો હતો, સદ્રમ એક હાથવાળો હતો અને વિધમ એક પગવાળો તરીકે ઓળખાય છે.

સદ્રમસ્ય તથા પત્ની તામસી પૂતના સ્મૃતા । રેવતી વિધમસ્યાપિ તયોઃ પુત્રાઃ સહસ્રશઃ ।। ૨૨.

સદ્રમની પત્ની તામસી, જેને પૂતના પણ કહે છે, અને વિધમની પત્ની રેવતી હતી. તેમના પુત્રો હજારોમાં હતા.

નાકસ્ય શકુનિઃ પત્ની વિઘ્નસ્ય ચ અયોમુખી। રાક્ષસાસ્તુ મહાશીર્ષાઃ સન્ધ્યાદ્વયવિચારિણઃ ।। ૨૨.

નાકની પત્ની શકુની અને વિઘ્નની પત્ની અયોમુખી હતી. રાક્ષસો, મોટા માથાવાળા, સંધ્યાકાળે ફરતા હતા.

રેવતીપૂતનાપુત્રા નૈઋતા નામતઃ સ્મૃતાઃ। ગ્રહાસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે બાલાનાન્તુ વિશેષતઃ। સ્કન્દસ્તેષામધિપતિર્બ્રહ્મણોઽનુમતે પ્રભુઃ ।। ૨૨.

રેવતી અને પૂતનાના પુત્રો નૈરિત તરીકે ઓળખાય છે. બધા રાક્ષસો ગ્રહ તરીકે ઓળખાય છે, ખાસ કરીને બાળકોમાં. સ્કંદ તેમના અધિપતિ છે, બ્રહ્માના અનુમતિથી.

બૃહસ્પતેર્યા ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી। યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા ચરતે સદા ।। ૨૨.

બૃહસ્પતિની બહેન, એક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી અને બ્રહ્મચારિણી, યોગમાં પારંગત, આખા જગતમાં નિરલેપ રહીને સતત ફરતી રહે છે.

પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય તુ। વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।। ૨૨.

તે પ્રભાસ, વસુઓમાં આઠમો, તેની પત્ની હતી. તેમના પુત્ર વિશ્વકર્મા, કળાના અને સર્જનના અધિપતિ, જન્મ્યા.

ત્વષ્ટા વિરાજો રૂપાણાં ધર્મ્મપૌત્ર ઉદારધીઃ। કર્ત્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વાસ્તુકૃત્ ।। ૨૨.

ત્વષ્ટા, ધર્મનો પૌત્ર, તેજસ્વી અને બુદ્ધિશાળી, હજારો કળાઓના સર્જક અને દેવતાઓના વાસ્તુકાર છે.

યઃ સર્વેષાં વિમાનાનિ દેવતાનાઞ્ચકાર હ। માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ ।। ૨૨.

એ મહાન આત્માએ બધા દેવતાઓ માટે વિમાનો બનાવ્યા, અને માનવો પણ તેની કળાથી જીવન જીવે છે.

પ્રહ્લાદી વિશ્રુતા તસ્ય ત્વષ્ટુઃ પત્ની વિરોચના। વિરોચનસ્ય ભગિની માતા ત્રિશિરસસ્તુ સા ।। ૨૨.

પ્રહલાદી, પ્રસિદ્ધ,ત્વષ્ટાની પત્ની અને વિરોચનાની બહેન હતી; તે ત્રિશિરસની માતા પણ હતી.

દેવાચાર્યસ્ય મહતો વિશ્વકર્મસ્ય ધીમતઃ। વિશ્વકર્માત્મજશ્ચૈવ વિશ્વકર્મમયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૨.

મહાન અને બુદ્ધિશાળી વિશ્વકર્મા, દેવતાઓના આચાર્ય, તેના પુત્ર વિશ્વકર્મમય તરીકે ઓળખાય છે.

સુરેણુરિતિ વિખ્યાતા સ્વસા તસ્ય યવીયસી। ત્વાષ્ટ્રી સા સવિતુર્ભાર્ય્યા પુનઃ સંજ્ઞેતિ વિશ્રુતા ।। ૨૨.

સુરેણુ તરીકે જાણીતી, ત્વષ્ટ્રની પુત્રી અને તેની નાની બહેન, સવિતૃની પત્ની બની, અને પછી સંજ્ઞા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

અસૂત તપસા સા તુ મનું જ્યેષ્ઠં વિવસ્વતઃ। યમૌ પુનરસૂતાસૌ યમઞ્ચ યમુનાઞ્ચ હ ।। ૨૨.

તે સંજ્ઞાએ તપસ્યાથી વિવસ્વતનો મોટો પુત્ર મનુ જન્માવ્યો; અને ફરી, તે યમ અને યમુના નામે જોડિયા સંતાનને જન્મ આપી.

સા તુ ગત્વા કુરૂન્ દેવી વડવારૂપધારિણી। સવિતુશ્ચાશ્વરૂપસ્ય નાસિકાભ્યાં તુ તૌ સ્મૃતૌ ।। ૨૨.

તે દેવી ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરીને કુરુ દેશમાં ગઈ; અને સવિતૃ, જે ઘોડાની રૂપમાં હતો, તેની નાકમાંથી એ બંને સંતાન જન્મ્યા એમ કહેવાય છે.

અસૂત સા મહાભાગા ત્વન્તરિક્ષેઽશ્વિનૌ કિલ। નાસત્યઞ્ચૈવ દસ્રઞ્ચ માર્ત્તણ્ડસ્યાત્મજાવુભૌ ।। ૨૨.

તે મહાભાગ્યવતી સંજ્ઞાએ આકાશમાં અશ્વિનીકુમારો—નાસત્ય અને દસ્રા—માર્તંડના પુત્રો તરીકે જન્માવ્યા.

ઋષય ઊચુઃ।। કસ્માન્માર્ત્તણ્ડ ઇત્યેષ વિવસ્વાનુચ્યતે બુધૈઃ। કિમર્થં સાઽશ્વરૂપા વૈ નાસિકાભ્યામસૂયત। એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તત્ત્વં વિબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓએ પૂછ્યું: વિવસ્વાનને બુદ્ધિમાન લોકો માર્તંડ કેમ કહે છે? સંજ્ઞાએ ઘોડાની રૂપમાં નાકમાંથી સંતાન કેમ જન્માવ્યા? અમને આ સત્ય જાણવું છે, કૃપા કરીને અમને સમજાવો.

સૂત ઉવાચ।। ચિરોત્પન્નમતિર્ભિન્નમણ્ડં ત્વષ્ટ્રા વિદારિતમ્। દૃષ્ટ્વા ગર્ભવધાદ્ભીતઃ કશ્યપો દુઃશિતોઽભવત્ ।। ૨૨.

સૂતાએ કહ્યું: લાંબા સમયથી ગર્ભિત ડુંગળી ત્વષ્ટ્ર દ્વારા ફાટી, અને ગર્ભ નષ્ટ થયો તે જોઈને કશ્યપ ભયથી દુ:ખી થયો.

અણ્ડે દ્વિધાકૃતે ત્વણ્ડં દૃષ્ટ્વા ત્વષ્ટારમબ્રવીત્। નૈતદણ્ડં ભવાન્નૂનં માર્ત્તણ્ડસ્ત્વં ભવાનઘ ।। ૨૨.

ડુંગળી બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ત્યારે, તે જોઈને કશ્યપે ત્વષ્ટ્રને કહ્યું: 'આ ડુંગળી નથી, તમે માર્તંડ છો, પાપરહિત.'

ન ખલ્વયં મૃતોઽણ્ડે ચ ઇતિ સ્નેહાત્ પિતાઽબ્રવીત્। તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નામાન્વર્થમુદાહરત્ ।। ૨૨.

પિતા પ્રેમથી કહ્યું: 'તે ડુંગળીમાં મર્યો નથી.' એ વાક્ય સાંભળીને તેનું નામ એ પ્રમાણે રાખવામાં આવ્યું.

યન્માર્ત્તણ્ડો ભવેત્યુક્તઃ પિત્રાઽણ્ડે વૈ દ્વિધા કૃતે। તસ્માદ્વિવસ્વાન્માર્ત્તણ્ડઃ પુરાણજ્ઞૈર્વિભાષ્યતે ।। ૨૨.

પિતાએ 'તમે માર્તંડ છો' એમ કહ્યું ત્યારે ડુંગળી બે ભાગમાં થઈ, તેથી વિવસ્વાનને પુરાણજ્ઞ લોકો માર્તંડ કહે છે.

તતઃ પ્રજાઃ પ્રવક્ષ્યામિ માર્ત્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ। વિજજ્ઞે સવિતુઃ સંજ્ઞાભાર્યાયાન્તુ ત્રયં પુરા ।। ૨૨.

હવે હું માર્તંડ, વિવસ્વાનના સંતાન વિશે કહું છું; પહેલા, સવિતૃની પત્ની સંજ્ઞાથી ત્રણ સંતાન જન્મ્યા.