વાયુપુરાણમ્

એવમેષા સ્થિતા સંસ્થા બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના । પિતૄણામાદિસર્ગસ્તુ લોકાનામક્ષયાર્થિનામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે બ્રહ્માએ, સર્વોચ્ચ ભગવાને, પિતૃઓની આ વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી, જે અક્ષયતા ઇચ્છનાર લોકોએ માટે પ્રથમ સર્જન છે.

ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ। દૌહિત્રા યજમાનાશ્ચ પ્રોક્તાશ્ચૈવ મયાઽનઘાઃ ।। ૨૧.

એ રીતે પિતૃઓ દેવ છે અને દેવો ફરી પિતૃ છે; યજમાન અને તેમના દૌહિત્રોનું વર્ણન પણ મેં કર્યું છે, પાપરહિતો.

લોકા દુહિતરશ્ચૈવ દૌહિત્રાશ્ચ સુતાસ્તથા। દાનાનિ સહ શૌચેન તીર્થાનિ ચ ફલાનિ ચ ।। ૨૧.

લોકો, દીકરીઓ, દૌહિત્રો અને પુત્રો, તેમજ દાન, શુદ્ધતા, તીર્થ અને તેમના ફળ—allનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

અક્ષયત્વં દ્વિજાશ્ચૈવ યાયાવરવિધિસ્તથા । પ્રોક્તં સર્વં યથાન્યાયં યથા બ્રહ્માઽબ્રવીત્ પુરા ।। ૨૧.

અક્ષયતા, દ્વિજ અને યાયાવર રીત—allનું વર્ણન યોગ્ય ક્રમમાં, જેમ બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। ઇત્યેતદઙ્ગિરાઃ પ્રાહ ઋષીણાં શ્રૃણ્વતાં તદા। પૃષ્ટસ્તુ સંશયં સર્વં પિતૄણાં પ્રાહ સંસદિ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: એ રીતે અંગિરાએ એ સમયે શ્રવણ કરતા ઋષિઓને કહ્યું; પૂછવામાં આવ્યા પછી, પિતૃઓના બધા સંશયો સભામાં સમજાવ્યા.

સત્રે વૈ વિતતે પૂર્વં તદા વર્ષસહસ્રિકે । યસ્મિન્ ગૃહપતિર્હ્યાસીદ્બ્રહ્મા વૈ દેવતા પ્રભુઃ ।। ૨૧.

પહેલાના હજારો વર્ષ ચાલેલા યજ્ઞમાં, જ્યાં ગૃહસ્થ હાજર હતા, બ્રહ્મા—દેવતાઓના સ્વામી—પ્રમુખ હતા.

સંવત્સરશતાન્યં ચ તત્રોપેતા ઇતિ શ્રુતિઃ। શ્લોકાશ્ચાત્ર પુરા ગીતા ઋષિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।। ૨૧.

એ યજ્ઞમાં અનેક વર્ષો વિત્યા, એમ સાંભળવામાં આવે છે; ત્યાં ઋષિઓ, બ્રહ્મના વક્તાઓ, શ્લોકો ગાતા હતા.

દીક્ષિતસ્ય તદા સત્રે બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ। તત્રૈવ જાતમત્યુગ્રં પિતૄણામક્ષયાર્થિના। લોકાનાં ચ હિતાર્થાય બ્રહ્મણા પરમેષ્ટિના ।। ૨૧.

એ યજ્ઞમાં, બ્રહ્મા—પરમાત્મા—દિક્ષિત થયા; ત્યાં પિતૃઓમાં અક્ષયતા માટે જોરદાર ઇચ્છા ઉદભવી, લોકોના હિત માટે, બ્રહ્માએ.

સૂત ઉવાચ।। એવં બૃહસ્પતિઃ પૂર્વં પૃષ્ટઃ પુત્ર્ત્રેણ ધીમતા। પ્રોવાચ પિતૃવંશન્તુ યત્તદ્વૈસમુદાહૃતમ્ । અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વરુણસ્ય નિબોધત ।। ૨૧.

સૂતે કહ્યું: એ રીતે, બુદ્ધિશાળી પુત્રે પૂછ્યા ત્યારે, બૃહસ્પતિએ પિતૃવંશનું વર્ણન કર્યું, જેમ કહેવામાં આવ્યું; હવે હું આગળ કહું છું—વરુણની વાર્તા સાંભળો.

ઋષયશ્ચૈવમુક્તાસ્તુ પરં હર્ષમુપાગતાઃ। પરં શુશ્રૂષવો ભૂયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓને આ રીતે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, તેઓ ખૂબ આનંદિત થયા; વધુ સાંભળવાની ઇચ્છા સાથે, તરત જ ફરી પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ ।। વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્। સ્થિતિઞ્ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રૂહિ નઃ પરિપૃચ્છતામ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓએ કહ્યું: વંશો અને અમાપ શક્તિ ધરાવતા રાજાઓની કથા, તેમનું સ્થાન અને મહિમા, યોગ્ય ક્રમમાં અમને કહો.

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તથાઽસૌ લોમહર્ષણઃ। શુશ્રૂષામુત્તરાખ્યાને ઋષીણાં વાક્યકોવિદઃ ।। ૨૨.

આ રીતે કહેતાં, લોમહર્ષણ નામના સુતાએ, જે ઋષિઓના વચનોમાં નિપુણ હતો, આગળની વાર્તા સાંભળવા માટે પોતે તૈયાર થયો.

આખ્યાનકુશલો ભૂયઃ પરં વાક્યમુવાચ હ । બ્રુવતો મે નિબોધસ્વ ઋષિરાહ યથા મમ ।। ૨૨.

કથાઓ કહેવામાં કુશળ, તેણે ફરી કહ્યું: 'મારે જે રીતે ઋષિએ કહ્યું, એ જ રીતે તમે સાંભળો.'

વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્। સ્થિતિં ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રુવતો મે નિબેધત ।। ૨૨.

હવે હું રાજાઓની વંશાવળીઓ, તેમનો સ્થાન અને શક્તિ, ક્રમવાર કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

વરુણસ્ય પત્ની સામુદ્રી શુનોદેવીત્યુદાહૃતા । તસ્યાઃ પુત્રૌ કલિર્વૈદ્યઃ સુતા ચ સુરસુન્દરી ।। ૨૨.

વરુણની પત્ની, જેને સામુદ્રી અને શુનોદેવી પણ કહેવામાં આવે છે, તેના બે પુત્ર — કળિ અને વૈદ્ય, અને એક પુત્રી — સુરસુંદરી — હતા.

કલિ પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જયશ્ચ વિજયશ્ચ હ। વૈદ્યપુત્રૌ ઘૃણિશ્ચૈવ મુનિશ્ચૈવ મહાબલૌ ।। ૨૨.

કળીના પુત્ર જય અને વિજય, બંને મહાન બળવાન હતા; વૈદ્યના પુત્ર ઘૃણી અને મુનિ પણ ખૂબ શક્તિશાળી હતા.

પ્રજાનામત્તુકામાનામન્યોન્યસ્ય પ્રભક્ષિણૌ। ભક્ષયિત્વા તાવન્યોન્યં વિનાશં સમવાપતુઃ ।। ૨૨.

પશુઓને ખાવાની ઇચ્છા રાખતા એ બંનેએ એકબીજાને ભક્ષી લીધા અને એ રીતે તેમનો અંત આવ્યો.

કલિઃ સુરાયાં સઞ્જજ્ઞે તસ્ય પુત્રો મદઃ સ્મૃતઃ । ત્વાષ્ટ્રી હિંસા કલેર્ભાર્ય્યા જ્યેષ્ઠા યા નિકૃતિઃ સ્મૃતા ।। ૨૨.

કળી દેવોમાં જન્મ્યો; તેનો પુત્ર મદ તરીકે ઓળખાય છે. કળીની પત્ની ત્વાષ્ટ્રી હતી, અને તેની મોટી બહેન, નિકૃતિ, હિંસા તરીકે ઓળખાય છે.

અસૂતાન્યાન્ કલેઃ પુત્રાંશ્ચતુરઃ પુરુષાદકાન્। નાકં વિઘ્નં ચ વિખ્યાતં સદ્રમં વિધમન્તથા ।। ૨૨.

કળીના ચાર અન્ય પુત્રો — નાક, વિઘ્ન, સદ્રમ અને વિધમ — બધા માનવભક્ષક હતા.

અશિરસ્કસ્તયોર્વિઘ્નો નાકશ્ચૈવાશરીરવાન્। સદ્રમશ્ચૈક હસ્તોઽભૂદ્વિધમશ્ચૈકપાત્સ્મૃતઃ ।। ૨૨.

એમાંથી વિઘ્ન પાસે માથું નહોતું, નાક શરીર વિનાનો હતો, સદ્રમ એક હાથવાળો હતો અને વિધમ એક પગવાળો તરીકે ઓળખાય છે.

સદ્રમસ્ય તથા પત્ની તામસી પૂતના સ્મૃતા । રેવતી વિધમસ્યાપિ તયોઃ પુત્રાઃ સહસ્રશઃ ।। ૨૨.

સદ્રમની પત્ની તામસી, જેને પૂતના પણ કહે છે, અને વિધમની પત્ની રેવતી હતી. તેમના પુત્રો હજારોમાં હતા.

નાકસ્ય શકુનિઃ પત્ની વિઘ્નસ્ય ચ અયોમુખી। રાક્ષસાસ્તુ મહાશીર્ષાઃ સન્ધ્યાદ્વયવિચારિણઃ ।। ૨૨.

નાકની પત્ની શકુની અને વિઘ્નની પત્ની અયોમુખી હતી. રાક્ષસો, મોટા માથાવાળા, સંધ્યાકાળે ફરતા હતા.

રેવતીપૂતનાપુત્રા નૈઋતા નામતઃ સ્મૃતાઃ। ગ્રહાસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે બાલાનાન્તુ વિશેષતઃ। સ્કન્દસ્તેષામધિપતિર્બ્રહ્મણોઽનુમતે પ્રભુઃ ।। ૨૨.

રેવતી અને પૂતનાના પુત્રો નૈરિત તરીકે ઓળખાય છે. બધા રાક્ષસો ગ્રહ તરીકે ઓળખાય છે, ખાસ કરીને બાળકોમાં. સ્કંદ તેમના અધિપતિ છે, બ્રહ્માના અનુમતિથી.

બૃહસ્પતેર્યા ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી। યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા ચરતે સદા ।। ૨૨.

બૃહસ્પતિની બહેન, એક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી અને બ્રહ્મચારિણી, યોગમાં પારંગત, આખા જગતમાં નિરલેપ રહીને સતત ફરતી રહે છે.

પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય તુ। વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ ।। ૨૨.

તે પ્રભાસ, વસુઓમાં આઠમો, તેની પત્ની હતી. તેમના પુત્ર વિશ્વકર્મા, કળાના અને સર્જનના અધિપતિ, જન્મ્યા.

ત્વષ્ટા વિરાજો રૂપાણાં ધર્મ્મપૌત્ર ઉદારધીઃ। કર્ત્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વાસ્તુકૃત્ ।। ૨૨.

ત્વષ્ટા, ધર્મનો પૌત્ર, તેજસ્વી અને બુદ્ધિશાળી, હજારો કળાઓના સર્જક અને દેવતાઓના વાસ્તુકાર છે.

યઃ સર્વેષાં વિમાનાનિ દેવતાનાઞ્ચકાર હ। માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ ।। ૨૨.

એ મહાન આત્માએ બધા દેવતાઓ માટે વિમાનો બનાવ્યા, અને માનવો પણ તેની કળાથી જીવન જીવે છે.

પ્રહ્લાદી વિશ્રુતા તસ્ય ત્વષ્ટુઃ પત્ની વિરોચના। વિરોચનસ્ય ભગિની માતા ત્રિશિરસસ્તુ સા ।। ૨૨.

પ્રહલાદી, પ્રસિદ્ધ,ત્વષ્ટાની પત્ની અને વિરોચનાની બહેન હતી; તે ત્રિશિરસની માતા પણ હતી.

દેવાચાર્યસ્ય મહતો વિશ્વકર્મસ્ય ધીમતઃ। વિશ્વકર્માત્મજશ્ચૈવ વિશ્વકર્મમયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૨.

મહાન અને બુદ્ધિશાળી વિશ્વકર્મા, દેવતાઓના આચાર્ય, તેના પુત્ર વિશ્વકર્મમય તરીકે ઓળખાય છે.