વાયુપુરાણમ્

દેવાસ્ત્વેતાન્ યજન્તે વૈ સર્વેષ્વેતેષ્વવસ્થિતાઃ। આશ્રમાસ્તુ યજન્ત્યેતાંશ્ચત્વારસ્તુ યથાક્રમમ્ ।। ૨૧.

દેવતાઓ આ પિતૃઓની પૂજા કરે છે, અને બધા એમાં સ્થિત છે; ચાર આશ્રમો પણ ક્રમશઃ તેમની પૂજા કરે છે.

વર્ણાશ્ચાપિ યજન્ત્યેતાંશ્ચત્વારસ્તુ યથાવિધિ। તથા સઙ્કરજાતાશ્ચ મ્લેચ્છાશ્ચૈવ યજન્તિ વૈ ।। ૨૧.

ચાર વર્ણો પણ યોગ્ય રીતથી તેમની પૂજા કરે છે; તેમ જ સંકરજાત અને વિદેશી લોકો પણ તેમની પૂજા કરે છે.

પિતૄંશ્ચ યો યજેદ્ભક્ત્યા પિતરઃ પૂજયન્તિ તમ્। પિતરઃ પુષ્ઠિકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય વા પુનઃ। પુષ્ઠિં પ્રજાશ્ચ સ્વર્ગં ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓની પૂજા કરે છે, પિતૃઓ તેને સન્માન આપે છે; અને પુષ્ટિ કે સંતાનની ઈચ્છા ધરાવનારને પિતામહો પુષ્ટિ, સંતાન અને સ્વર્ગ આપે છે.

દેવકાર્યાદપિ સૂનોઃ પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે। દેવતાનાં હિ પિતરઃ પૂર્વમાપ્યાયનં સ્વયમ્ ।। ૨૧.

પુત્રે પિતાનું કર્તવ્ય દેવકર્તવ્ય કરતાં પણ વધારે છે, કેમ કે દેવતાઓને પિતૃઓએ જ પહેલાં પોષણ આપ્યું છે.

ન હિ યોગગતિઃ સૂક્ષ્મા પિતૄણાં ચ પરા ગતિઃ। તપસા વિપ્રકૃષ્ટેન દૃશ્યતે માંસચક્ષુષા ।। ૨૧.

યોગનો સૂક્ષ્મ માર્ગ કે પિતૃઓનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ, તપસ્યાથી પણ, માનવીની આંખે દેખાતો નથી.

સર્વેષાં રાજતં પાત્રમથવા રજતાન્વિતમ્। પાવનં હ્યુત્તમં પ્રોક્તં દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ ।। ૨૧.

ચાંદીના પાત્ર કે ચાંદીથી સજ્જ પાત્ર, દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ માટે સૌથી શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

યેષાં દાસ્યન્તિ પિણ્ડાંસ્ત્રીન્ બાન્ધવા નામગોત્રતઃ। ભૂમૌ કુશોત્તરાયાઞ્ચ અપસવ્યવિધાનતઃ ।। ૨૧.

જેઓના નામ અને કુળથી ઓળખાતા સંબંધીઓ પૃથ્વી પર કુશ પર અને નિયમ પ્રમાણે ત્રણ પિંડ અર્પણ કરે છે, તેમને લાભ મળે છે.

સર્વત્ર વર્ત્તમાનાસ્તે પિણ્ડાઃ પ્રીણન્તિ વૈ પિતૄન્। યદાહારો ભવેજ્જન્તુરાહારઃ સોઽસ્ય જાયતે ।। ૨૧.

જે જગ્યા પર પિંડ હોય છે, ત્યાં પિતૃઓને સાચી તૃપ્તિ મળે છે; જે ભોજન જીવને મળે છે, એ જ તેનું પોષણ બને છે.

યથા ગોષ્ઠે પ્રનષ્ટાં વૈ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ । તથા તં નયતે મન્ત્રો જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।। ૨૧.

જેમ વાછરડો ગૌશાળામાં પોતાની ગુમ થયેલી માતાને શોધે છે, તેમ મંત્ર જીવને એ જગ્યા સુધી પહોંચાડે છે, જ્યાં તે રહે છે.

માન ગોત્રં ચ મન્ત્રશ્ચ દત્તમન્નં નયન્તિ તમ્। અપિ યોનિશતં પ્રાપ્તાં સ્તૃપ્તિસ્તાનનુગચ્છતિ ।। ૨૧.

માન, કુળ, મંત્ર અને અર્પણ કરેલું અન્ન, તૃપ્તિ સુધી પહોંચાડે છે; ભલે કોઈને સો જન્મ મળે, એ તૃપ્તિ તેને અનુસરે છે.

એવમેષા સ્થિતા સંસ્થા બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના । પિતૄણામાદિસર્ગસ્તુ લોકાનામક્ષયાર્થિનામ્ ।। ૨૧.

આ રીતે બ્રહ્માએ, સર્વોચ્ચ ભગવાને, પિતૃઓની આ વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી, જે અક્ષયતા ઇચ્છનાર લોકોએ માટે પ્રથમ સર્જન છે.

ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ। દૌહિત્રા યજમાનાશ્ચ પ્રોક્તાશ્ચૈવ મયાઽનઘાઃ ।। ૨૧.

એ રીતે પિતૃઓ દેવ છે અને દેવો ફરી પિતૃ છે; યજમાન અને તેમના દૌહિત્રોનું વર્ણન પણ મેં કર્યું છે, પાપરહિતો.

લોકા દુહિતરશ્ચૈવ દૌહિત્રાશ્ચ સુતાસ્તથા। દાનાનિ સહ શૌચેન તીર્થાનિ ચ ફલાનિ ચ ।। ૨૧.

લોકો, દીકરીઓ, દૌહિત્રો અને પુત્રો, તેમજ દાન, શુદ્ધતા, તીર્થ અને તેમના ફળ—allનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

અક્ષયત્વં દ્વિજાશ્ચૈવ યાયાવરવિધિસ્તથા । પ્રોક્તં સર્વં યથાન્યાયં યથા બ્રહ્માઽબ્રવીત્ પુરા ।। ૨૧.

અક્ષયતા, દ્વિજ અને યાયાવર રીત—allનું વર્ણન યોગ્ય ક્રમમાં, જેમ બ્રહ્માએ પહેલાં કહ્યું હતું.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। ઇત્યેતદઙ્ગિરાઃ પ્રાહ ઋષીણાં શ્રૃણ્વતાં તદા। પૃષ્ટસ્તુ સંશયં સર્વં પિતૄણાં પ્રાહ સંસદિ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: એ રીતે અંગિરાએ એ સમયે શ્રવણ કરતા ઋષિઓને કહ્યું; પૂછવામાં આવ્યા પછી, પિતૃઓના બધા સંશયો સભામાં સમજાવ્યા.

સત્રે વૈ વિતતે પૂર્વં તદા વર્ષસહસ્રિકે । યસ્મિન્ ગૃહપતિર્હ્યાસીદ્બ્રહ્મા વૈ દેવતા પ્રભુઃ ।। ૨૧.

પહેલાના હજારો વર્ષ ચાલેલા યજ્ઞમાં, જ્યાં ગૃહસ્થ હાજર હતા, બ્રહ્મા—દેવતાઓના સ્વામી—પ્રમુખ હતા.

સંવત્સરશતાન્યં ચ તત્રોપેતા ઇતિ શ્રુતિઃ। શ્લોકાશ્ચાત્ર પુરા ગીતા ઋષિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।। ૨૧.

એ યજ્ઞમાં અનેક વર્ષો વિત્યા, એમ સાંભળવામાં આવે છે; ત્યાં ઋષિઓ, બ્રહ્મના વક્તાઓ, શ્લોકો ગાતા હતા.

દીક્ષિતસ્ય તદા સત્રે બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ। તત્રૈવ જાતમત્યુગ્રં પિતૄણામક્ષયાર્થિના। લોકાનાં ચ હિતાર્થાય બ્રહ્મણા પરમેષ્ટિના ।। ૨૧.

એ યજ્ઞમાં, બ્રહ્મા—પરમાત્મા—દિક્ષિત થયા; ત્યાં પિતૃઓમાં અક્ષયતા માટે જોરદાર ઇચ્છા ઉદભવી, લોકોના હિત માટે, બ્રહ્માએ.

સૂત ઉવાચ।। એવં બૃહસ્પતિઃ પૂર્વં પૃષ્ટઃ પુત્ર્ત્રેણ ધીમતા। પ્રોવાચ પિતૃવંશન્તુ યત્તદ્વૈસમુદાહૃતમ્ । અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વરુણસ્ય નિબોધત ।। ૨૧.

સૂતે કહ્યું: એ રીતે, બુદ્ધિશાળી પુત્રે પૂછ્યા ત્યારે, બૃહસ્પતિએ પિતૃવંશનું વર્ણન કર્યું, જેમ કહેવામાં આવ્યું; હવે હું આગળ કહું છું—વરુણની વાર્તા સાંભળો.

ઋષયશ્ચૈવમુક્તાસ્તુ પરં હર્ષમુપાગતાઃ। પરં શુશ્રૂષવો ભૂયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓને આ રીતે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, તેઓ ખૂબ આનંદિત થયા; વધુ સાંભળવાની ઇચ્છા સાથે, તરત જ ફરી પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ ।। વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્। સ્થિતિઞ્ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રૂહિ નઃ પરિપૃચ્છતામ્ ।। ૨૨.

ઋષિઓએ કહ્યું: વંશો અને અમાપ શક્તિ ધરાવતા રાજાઓની કથા, તેમનું સ્થાન અને મહિમા, યોગ્ય ક્રમમાં અમને કહો.

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તથાઽસૌ લોમહર્ષણઃ। શુશ્રૂષામુત્તરાખ્યાને ઋષીણાં વાક્યકોવિદઃ ।। ૨૨.

આ રીતે કહેતાં, લોમહર્ષણ નામના સુતાએ, જે ઋષિઓના વચનોમાં નિપુણ હતો, આગળની વાર્તા સાંભળવા માટે પોતે તૈયાર થયો.

આખ્યાનકુશલો ભૂયઃ પરં વાક્યમુવાચ હ । બ્રુવતો મે નિબોધસ્વ ઋષિરાહ યથા મમ ।। ૨૨.

કથાઓ કહેવામાં કુશળ, તેણે ફરી કહ્યું: 'મારે જે રીતે ઋષિએ કહ્યું, એ જ રીતે તમે સાંભળો.'

વંશાનામાનુપૂર્વ્યેણ રાજ્ઞાઞ્ચામિતતેજસામ્। સ્થિતિં ચૈષાં પ્રભાવઞ્ચ બ્રુવતો મે નિબેધત ।। ૨૨.

હવે હું રાજાઓની વંશાવળીઓ, તેમનો સ્થાન અને શક્તિ, ક્રમવાર કહું છું; તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

વરુણસ્ય પત્ની સામુદ્રી શુનોદેવીત્યુદાહૃતા । તસ્યાઃ પુત્રૌ કલિર્વૈદ્યઃ સુતા ચ સુરસુન્દરી ।। ૨૨.

વરુણની પત્ની, જેને સામુદ્રી અને શુનોદેવી પણ કહેવામાં આવે છે, તેના બે પુત્ર — કળિ અને વૈદ્ય, અને એક પુત્રી — સુરસુંદરી — હતા.

કલિ પુત્રૌ મહાવીર્યૌ જયશ્ચ વિજયશ્ચ હ। વૈદ્યપુત્રૌ ઘૃણિશ્ચૈવ મુનિશ્ચૈવ મહાબલૌ ।। ૨૨.

કળીના પુત્ર જય અને વિજય, બંને મહાન બળવાન હતા; વૈદ્યના પુત્ર ઘૃણી અને મુનિ પણ ખૂબ શક્તિશાળી હતા.

પ્રજાનામત્તુકામાનામન્યોન્યસ્ય પ્રભક્ષિણૌ। ભક્ષયિત્વા તાવન્યોન્યં વિનાશં સમવાપતુઃ ।। ૨૨.

પશુઓને ખાવાની ઇચ્છા રાખતા એ બંનેએ એકબીજાને ભક્ષી લીધા અને એ રીતે તેમનો અંત આવ્યો.

કલિઃ સુરાયાં સઞ્જજ્ઞે તસ્ય પુત્રો મદઃ સ્મૃતઃ । ત્વાષ્ટ્રી હિંસા કલેર્ભાર્ય્યા જ્યેષ્ઠા યા નિકૃતિઃ સ્મૃતા ।। ૨૨.

કળી દેવોમાં જન્મ્યો; તેનો પુત્ર મદ તરીકે ઓળખાય છે. કળીની પત્ની ત્વાષ્ટ્રી હતી, અને તેની મોટી બહેન, નિકૃતિ, હિંસા તરીકે ઓળખાય છે.

અસૂતાન્યાન્ કલેઃ પુત્રાંશ્ચતુરઃ પુરુષાદકાન્। નાકં વિઘ્નં ચ વિખ્યાતં સદ્રમં વિધમન્તથા ।। ૨૨.

કળીના ચાર અન્ય પુત્રો — નાક, વિઘ્ન, સદ્રમ અને વિધમ — બધા માનવભક્ષક હતા.