વાયુપુરાણમ્

પરિવાદો ન કર્ત્તવ્યો યોગિનાં ચ વિશેષતઃ। પરિવાદાત્ કૃમિર્ભૂત્વા તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ।। ૨૧.

કોઈની નinda ન કરવી, ખાસ કરીને યોગીઓની; નinda કરવાથી જીવ કીડી બની એ જ જગ્યાએ ફરી ફરી જન્મે છે.

યોગં પરિવદેદ્યસ્તુ ધ્યાનિનાં મોક્ષકારણમ્। સ ગચ્છેન્નરકં ઘોરં શ્રોતા યશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

જે યોગની નinda કરે છે, જે ધ્યાનથી મુક્તિ આપે છે, તે ભયાનક નરકમાં જાય છે, અને સાંભળનાર પણ—એમાં કોઈ સંશય નથી.

આવૃતં તમસા સર્વં નરકં ઘોરદર્શનમ્। યોગીશ્વરપરી વાદાન્નિશ્ચયં યાતિ માનવઃ ।। ૨૧.

સમસ્ત નરક, ભયાનક દેખાવ ધરાવતો, અંધકારથી ઢંકાયેલો છે; યોગેશ્વરોની નinda કરીને મનુષ્ય ચોક્કસ એ સ્થિતિમાં પહોંચે છે.

યોગેશ્વરાણામાક્રોશં શ્રૃણુયાદ્યો યતાત્મનામ્। સ હિ કાલં ચિરં મજ્જેત્ કુમ્ભીપાકે ન સંશયઃ ।। ૨૧.

જે યોગેશ્વરો, સંયમિત આત્મા ધરાવનાર, તેમની નિંદા સાંભળે છે, તે લાંબા સમય સુધી કુંભીપાક નરકમાં ડૂબી જાય છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

મનસા કર્મણા વાચા દ્વેષં યોગિષુ વર્જ્જયેત્। પ્રેત્યાન્યં તત્ફલં ભુઙ્ક્તે ઇહ ચૈવ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

મન, કર્મ કે વાણીથી યોગીઓ સામે દ્વેષ ન કરવો જોઈએ; મૃત્યુ પછી પણ અને અહીં પણ તેનું ફળ ભોગવવું પડે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

ન પારગો વિન્દતિ પારમાત્મનસ્ત્રિલોકમધ્યે ચરતિ સ્વકર્મભિઃ। ઋચો યજુઃસામતદઙ્ગપારગો વિકારમેવ હ્યનવાપ્ય સીદતિ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ અંત સુધી પહોંચી નથી, તે પરમાત્માને પામે નહીં; તે પોતાના કર્મો પ્રમાણે ત્રણેય લોકમાં ફરતો રહે છે. રુચ, યજુર અને સામ વેદ તથા તેમના અંગોનું જ્ઞાન હોવા છતાં, જો અંદર પરિવર્તન ન થાય, તો એ વ્યક્તિ માત્ર અટકેલો જ રહે છે.

વિકારપારઃ પ્રકૃતેશ્ચ પારગસ્ત્રયી ગુણાનાં ત્રિગુણાન્તપારગા। તત્ત્વઞ્ચતુર્વિંશતિયો ગપારગં સ પારગો યસ્ત્વયનાન્તપારગઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ પરિવર્તનથી પાર થઈ જાય છે, પ્રકૃતિથી પાર થઈ જાય છે, ત્રણ ગુણ અને તેમના અંતથી પાર થઈ જાય છે, ચોવીસ તત્ત્વોથી પાર થઈ જાય છે, એ જ સાચો પારગામી કહેવાય છે, એ જ અંત સુધી પહોંચનાર છે.

કૃત્સ્નં યથા તત્ત્વવિસર્ગમાત્મનસ્તથૈવ ભૂયઃ પ્રલયં સદાત્મનઃ। પ્રત્યાહરેદ્યોગબલેન યોગવિત્ સ સર્વપારક્રમયાનગોચરઃ ।। ૨૧.

જેમ તત્ત્વોને સંપૂર્ણપણે આત્મામાં પાછા ખેંચી લેવાય છે, એ જ રીતે યોગજ્ઞાન ધરાવનાર વ્યક્તિ યોગશક્તિથી બધું સદૈવ સાચા આત્મામાં વિલય સમયે પાછું ખેંચે છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક શક્તિના માર્ગે ચાલે છે, જે બીજાઓની પહોંચ બહાર છે.

વેદસ્ય વેદિતા યો વૈ વેદ્યં વિન્દતિ યોગવિત્। તં વૈ વેદવિદં પ્રાહુસ્તં પ્રાહુર્વેદપારગમ્ ।। ૨૧.

જે યોગજ્ઞ છે, જે વેદને સાચે જાણે છે અને જે જાણવાનું છે તે પામે છે, વેદજ્ઞ લોકો તેને વેદનો સાચો જ્ઞાતા કહે છે, અને વેદના અંત સુધી પહોંચનાર કહે છે.

વેદ્યં ચ વેદિતવ્યં ચ વિદિત્વા વૈ યથાવિધિ। એવં વેદવિદં પ્રાહુસ્તતોઽન્યે વેદચિન્તકાઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ યોગ્ય રીતે જાણવાનું અને સમજવાનું બંને જાણે છે, એવા વ્યક્તિને વેદવિચારક લોકો વેદજ્ઞ કહે છે.

યજ્ઞાન્ વેદાંસ્તથા કામાઞ્જ્ઞાનાનિ વિવિધાનિ ચ। પ્રાપ્નોત્યાયુઃ પ્રજાશ્ચૈવ પિતૃભક્તો ધનાનિ ચ ।। ૨૧.

તે યજ્ઞ, વેદ, ઈચ્છાઓ અને વિવિધ જ્ઞાન પામે છે; લાંબી આયુ, સંતાન, પિતૃભક્તિ અને ધન પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

શ્રાદ્ધે યઃ શ્રાદ્ધકલ્પં વૈ પશ્ચિમં નિયતં પઠેત્। સર્વાપ્યેતાન્યવાપ્નોતિ તીર્થે દાનફલાનિ ચ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ શ્રાદ્ધના અંતિમ નિશ્ચિત ભાગને નિયમપૂર્વક પઠન કરે છે, તે આ બધાં ફળો અને તીર્થમાં દાનના ફળો પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

સ પઙ્ક્તિપાવનશ્ચૈવ દ્વિજાનામગ્રભુગ્ ભવેત્। અધ્યાપ્ય વા દ્વિજાન્ સર્વાન્ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્ ।। ૨૧.

તે પંક્તિનો શુદ્ધિકારક બને છે અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન પામે છે; અને બધા દ્વિજોને શિક્ષણ આપીને તે સર્વ ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

યશ્ચૈવ શ્રૃણુયાન્નિત્યમાનન્ત્યં સ્વર્ગમશ્નુતે। અનસૂયો જિતક્રોધો લોભમોહવિવર્જિતઃ ।। ૨૧.

અને જે વ્યક્તિ આ અનંત કથા ને હંમેશા સાંભળે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે—જો તે ઈર્ષ્યા રહિત, ક્રોધને જીતનાર અને લોભ-મોહથી મુક્ત હોય.

તીર્થાનાં ચ ફલં કૃત્સ્નં દાનાદીનાં તથૈવ ચ। મોક્ષોપાયો હ્યયં શ્રેષ્ઠઃ સ્વર્ગોપાયો હ્યયં પરઃ । ઇહ ચાપિ પરા તુષ્ટિસ્તસ્માત્કુર્વીત યત્નતઃ ।। ૨૧.

તે તીર્થયાત્રા અને દાન વગેરેના સંપૂર્ણ ફળો પામે છે; આ મોક્ષ માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે, અને સ્વર્ગ માટે ઉત્તમ માર્ગ છે. અહીં અને પરલોકમાં સર્વોચ્ચ સંતોષ મળે છે; તેથી, વ્યક્તિએ પુરુષાર્થપૂર્વક પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

ઇમં વિધિં યો હિ પઠેદતન્દ્રિતઃ સમાહિતઃ સંસદિ પર્વસન્ધિષુ । અપત્યભાગ્ભવતિ પરેણ તેજસા દિવૌ કસાં સ વ્રજતે સલોકતામ્ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ આ વિધિને એકાગ્રતા અને સતતતા સાથે સભામાં અને પર્વના સંધિ સમયે પઠન કરે છે, તે સંતાનવંત બને છે, શ્રેષ્ઠ તેજ પામે છે અને દેવો સાથે એક જ લોકમાં પહોંચે છે.

યેન પ્રોક્તસ્ત્વયં કલ્પો નમસ્તસ્મૈ સ્વયમ્ભુવે। મહાયોગેશ્વરેભ્યશ્ચ સદા ચ પ્રણતો હ્યહમ્ ।। ૨૧.

જે સ્વયંભૂએ આ કલ્પને જણાવ્યું છે, તેને હું વંદન કરું છું; અને મહાયોગેશ્વરોને પણ હંમેશા વંદન કરું છું.

ઇત્યેતેપિતર સ્તાત દેવાનામપિ દેવતાઃ। સપ્તસ્વેતેષુ તે નિત્યં સ્થાનેષુ પિતરોઽવ્યથાઃ ।। ૨૧.

હે પ્રિય, આ પિતૃઓ દેવોના પણ દેવતા છે; આ સાત પિતૃઓ સદાય પોતાના સ્થાનમાં નિરાશ્રય રહે છે.

પ્રજાપતિસુતા હ્યેતે સર્વે ચૈવ મહાત્મનઃ। આદ્યો ગણસ્તુ યોગાનાં સ નિત્યો યોગવર્દ્ધનઃ ।। ૨૧.

આ બધા પ્રજાપતિના પુત્રો છે, અને બધા મહાન આત્માવાળા છે; પ્રથમ સમૂહ યોગીઓનો છે, જે સદાય યોગમાં વૃદ્ધિ પામે છે.

દ્વિતીયો દેવતાનાં તુ તૃતીયો દેવતાઽરિણામ્। શેષાસ્તુ વર્ણિનાં જ્ઞેયા ઇતિ સર્વે પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૨૧.

બીજો સમૂહ દેવોનો છે, ત્રીજો દેવોના શત્રુઓનો છે; બાકીના વર્ણોમાં આવે છે—આ રીતે બધા વર્ણન કરવામાં આવ્યા છે.

દેવાસ્ત્વેતાન્ યજન્તે વૈ સર્વેષ્વેતેષ્વવસ્થિતાઃ। આશ્રમાસ્તુ યજન્ત્યેતાંશ્ચત્વારસ્તુ યથાક્રમમ્ ।। ૨૧.

દેવતાઓ આ પિતૃઓની પૂજા કરે છે, અને બધા એમાં સ્થિત છે; ચાર આશ્રમો પણ ક્રમશઃ તેમની પૂજા કરે છે.

વર્ણાશ્ચાપિ યજન્ત્યેતાંશ્ચત્વારસ્તુ યથાવિધિ। તથા સઙ્કરજાતાશ્ચ મ્લેચ્છાશ્ચૈવ યજન્તિ વૈ ।। ૨૧.

ચાર વર્ણો પણ યોગ્ય રીતથી તેમની પૂજા કરે છે; તેમ જ સંકરજાત અને વિદેશી લોકો પણ તેમની પૂજા કરે છે.

પિતૄંશ્ચ યો યજેદ્ભક્ત્યા પિતરઃ પૂજયન્તિ તમ્। પિતરઃ પુષ્ઠિકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય વા પુનઃ। પુષ્ઠિં પ્રજાશ્ચ સ્વર્ગં ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓની પૂજા કરે છે, પિતૃઓ તેને સન્માન આપે છે; અને પુષ્ટિ કે સંતાનની ઈચ્છા ધરાવનારને પિતામહો પુષ્ટિ, સંતાન અને સ્વર્ગ આપે છે.

દેવકાર્યાદપિ સૂનોઃ પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે। દેવતાનાં હિ પિતરઃ પૂર્વમાપ્યાયનં સ્વયમ્ ।। ૨૧.

પુત્રે પિતાનું કર્તવ્ય દેવકર્તવ્ય કરતાં પણ વધારે છે, કેમ કે દેવતાઓને પિતૃઓએ જ પહેલાં પોષણ આપ્યું છે.

ન હિ યોગગતિઃ સૂક્ષ્મા પિતૄણાં ચ પરા ગતિઃ। તપસા વિપ્રકૃષ્ટેન દૃશ્યતે માંસચક્ષુષા ।। ૨૧.

યોગનો સૂક્ષ્મ માર્ગ કે પિતૃઓનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ, તપસ્યાથી પણ, માનવીની આંખે દેખાતો નથી.

સર્વેષાં રાજતં પાત્રમથવા રજતાન્વિતમ્। પાવનં હ્યુત્તમં પ્રોક્તં દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ ।। ૨૧.

ચાંદીના પાત્ર કે ચાંદીથી સજ્જ પાત્ર, દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ માટે સૌથી શુદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

યેષાં દાસ્યન્તિ પિણ્ડાંસ્ત્રીન્ બાન્ધવા નામગોત્રતઃ। ભૂમૌ કુશોત્તરાયાઞ્ચ અપસવ્યવિધાનતઃ ।। ૨૧.

જેઓના નામ અને કુળથી ઓળખાતા સંબંધીઓ પૃથ્વી પર કુશ પર અને નિયમ પ્રમાણે ત્રણ પિંડ અર્પણ કરે છે, તેમને લાભ મળે છે.

સર્વત્ર વર્ત્તમાનાસ્તે પિણ્ડાઃ પ્રીણન્તિ વૈ પિતૄન્। યદાહારો ભવેજ્જન્તુરાહારઃ સોઽસ્ય જાયતે ।। ૨૧.

જે જગ્યા પર પિંડ હોય છે, ત્યાં પિતૃઓને સાચી તૃપ્તિ મળે છે; જે ભોજન જીવને મળે છે, એ જ તેનું પોષણ બને છે.

યથા ગોષ્ઠે પ્રનષ્ટાં વૈ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ । તથા તં નયતે મન્ત્રો જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ।। ૨૧.

જેમ વાછરડો ગૌશાળામાં પોતાની ગુમ થયેલી માતાને શોધે છે, તેમ મંત્ર જીવને એ જગ્યા સુધી પહોંચાડે છે, જ્યાં તે રહે છે.