વાયુપુરાણમ્

એવમેતે મહાત્માનો મહા યોગા મહૌજસઃ। સદા વૈ પિતરઃ પૂજ્યા દ્રષ્ટારો દેશકાલયોઃ ।। ૨૧.

આ મહાન આત્માઓ, મહા યોગ અને મહા તેજ ધરાવતા, હંમેશા પિતૃ તરીકે પૂજનીય છે, તેઓ દેશ અને સમયને જાણનાર છે.

પિતૃભક્તિરતો નિત્યં યોગં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્। ધ્યાનેન મોક્ષં ગચ્છન્તિ હિત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ ।। ૨૧.

પિતૃભક્તિથી સતત શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે; ધ્યાનથી મુક્તિ મળે છે, અને સારા-ખરાબ કર્મો છોડી દેવામાં આવે છે.

યજ્ઞહેતોર્યદુદ્ધૃત્ય મોહયિત્વા જગત્તદા। ગુહાયાં નિહતં યોગં કશ્યપેન મહાત્મના ।। ૨૧.

યજ્ઞ માટે, જ્યારે મહાત્મા કશ્યપે જગતને ભટકાવી ગુપ્ત યોગને ગુફામાં છુપાવ્યો હતો—

અમૃતં ગુહ્યમૃદ્ધૃત્ય યોગં યોગવિદાં વર। પ્રોક્તં સનત્કુમારેણ મહત્તદ્ધર્મ્મશાશ્વતમ્ ।। ૨૧.

ગુપ્ત અમૃત અને શ્રેષ્ઠ યોગને લઈને, યોગજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ સનતકુમારે આ મહાન અને શાશ્વત ધર્મ જાહેર કર્યો.

દેવાનાં પરમં ગુહ્યમૃષીણાં ચ પરાયણમ્। પિતૃભક્ત્યા પ્રયત્નેન પિતૃભક્તૈશ્ચ નિત્યશઃ ।। ૨૧.

આ દેવોનું શ્રેષ્ઠ ગુપ્ત અને ઋષિઓનું અંતિમ લક્ષ્ય છે; પિતૃભક્તિ અને પ્રયત્નથી, અને પિતૃભક્તો દ્વારા, હંમેશા પ્રાપ્ત થાય છે.

તઞ્ચ યોગં સમાસેન પિતૃભક્તસ્તુ કૃત્સ્નશઃ। પ્રયત્નાત્પ્રાપ્નુયાત્તત્ર સર્વમેવ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

અને એ યોગ, સંક્ષેપમાં, પિતૃભક્ત પ્રયત્નથી સંપૂર્ણ પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમાં બધું મળે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી.

યસ્મૈ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યચ્ચ દત્તં મહાફલમ્। યેષુ વાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થષુ ચ નદીષુ ચ । યેષુ ચ સ્વર્ગમાપ્નોતિ તત્તે પ્રોક્તં સસંગ્રહમ્ ।। ૨૧.

કોણે શ્રાદ્ધ આપવું, અને શું આપવાથી મહાન ફળ મળે છે; કઈ જગ્યાએ શ્રાદ્ધ અક્ષય છે, તીર્થો અને નદીઓમાં, અને ક્યાં સ્વર્ગ મળે છે—આ બધું સંક્ષેપમાં સમજાવ્યું છે.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। શ્રુત્વૈવં શ્રાદ્ધકલ્પં તુ યોઽસૂયાં કુરુતે નરઃ। સ મજ્જેન્નરકે ઘોરે નાસ્તિકસ્તમસાવૃતઃ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: જે આ શ્રાદ્ધવિધિ સાંભળીને ઈર્ષ્યા કરે છે, એ માણસ અંધકારથી ઢંકાઈ, ભયાનક નરકમાં, નાસ્તિક બની જાય છે.

મહારોગાવસાયસ્તુ સ યઃ સંયતમાનસઃ। વેદાશ્રમાન્મુક્તચિત્તઃ કુમ્ભીકા નધિગચ્છતિ। જિહ્વાચ્છેદં સ્તેનમેત્ય પ્રાપ્નુયુસ્તેન ચૈવ હ ।। ૨૧.

જે મહા રોગથી પીડાય છે, પણ મન સંયમિત છે અને વેદાશ્રમમાંથી મુક્ત છે, તે કુંભીપાક નરકમાં નથી જતો; પણ જીભ કાપનાર કે ચોરી કરનાર જરૂર ત્યાં જાય છે.

સીદન્તિ તે સાગરે લોષ્ટભૂતા યોગદ્વિષઃ સ્થાસ્યન્તે યાવદુર્વ્વી । તસ્માચ્છ્રાદ્ધે ધર્મ્મ ઉદ્દિષ્ટ એષ નિત્યં કાર્યઃ શ્રદ્દધાનેન પુંસા ।। ૨૧.

યોગના દુશ્મન માટી જેવા બની સમુદ્રમાં ડૂબી જાય છે, અને પૃથ્વી ટકે ત્યાં સુધી રહે છે; તેથી શ્રાદ્ધનો ધર્મ હંમેશા શ્રદ્ધાવાન પુરુષે કરવો જોઈએ.

પરિવાદો ન કર્ત્તવ્યો યોગિનાં ચ વિશેષતઃ। પરિવાદાત્ કૃમિર્ભૂત્વા તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ।। ૨૧.

કોઈની નinda ન કરવી, ખાસ કરીને યોગીઓની; નinda કરવાથી જીવ કીડી બની એ જ જગ્યાએ ફરી ફરી જન્મે છે.

યોગં પરિવદેદ્યસ્તુ ધ્યાનિનાં મોક્ષકારણમ્। સ ગચ્છેન્નરકં ઘોરં શ્રોતા યશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

જે યોગની નinda કરે છે, જે ધ્યાનથી મુક્તિ આપે છે, તે ભયાનક નરકમાં જાય છે, અને સાંભળનાર પણ—એમાં કોઈ સંશય નથી.

આવૃતં તમસા સર્વં નરકં ઘોરદર્શનમ્। યોગીશ્વરપરી વાદાન્નિશ્ચયં યાતિ માનવઃ ।। ૨૧.

સમસ્ત નરક, ભયાનક દેખાવ ધરાવતો, અંધકારથી ઢંકાયેલો છે; યોગેશ્વરોની નinda કરીને મનુષ્ય ચોક્કસ એ સ્થિતિમાં પહોંચે છે.

યોગેશ્વરાણામાક્રોશં શ્રૃણુયાદ્યો યતાત્મનામ્। સ હિ કાલં ચિરં મજ્જેત્ કુમ્ભીપાકે ન સંશયઃ ।। ૨૧.

જે યોગેશ્વરો, સંયમિત આત્મા ધરાવનાર, તેમની નિંદા સાંભળે છે, તે લાંબા સમય સુધી કુંભીપાક નરકમાં ડૂબી જાય છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

મનસા કર્મણા વાચા દ્વેષં યોગિષુ વર્જ્જયેત્। પ્રેત્યાન્યં તત્ફલં ભુઙ્ક્તે ઇહ ચૈવ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

મન, કર્મ કે વાણીથી યોગીઓ સામે દ્વેષ ન કરવો જોઈએ; મૃત્યુ પછી પણ અને અહીં પણ તેનું ફળ ભોગવવું પડે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

ન પારગો વિન્દતિ પારમાત્મનસ્ત્રિલોકમધ્યે ચરતિ સ્વકર્મભિઃ। ઋચો યજુઃસામતદઙ્ગપારગો વિકારમેવ હ્યનવાપ્ય સીદતિ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ અંત સુધી પહોંચી નથી, તે પરમાત્માને પામે નહીં; તે પોતાના કર્મો પ્રમાણે ત્રણેય લોકમાં ફરતો રહે છે. રુચ, યજુર અને સામ વેદ તથા તેમના અંગોનું જ્ઞાન હોવા છતાં, જો અંદર પરિવર્તન ન થાય, તો એ વ્યક્તિ માત્ર અટકેલો જ રહે છે.

વિકારપારઃ પ્રકૃતેશ્ચ પારગસ્ત્રયી ગુણાનાં ત્રિગુણાન્તપારગા। તત્ત્વઞ્ચતુર્વિંશતિયો ગપારગં સ પારગો યસ્ત્વયનાન્તપારગઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ પરિવર્તનથી પાર થઈ જાય છે, પ્રકૃતિથી પાર થઈ જાય છે, ત્રણ ગુણ અને તેમના અંતથી પાર થઈ જાય છે, ચોવીસ તત્ત્વોથી પાર થઈ જાય છે, એ જ સાચો પારગામી કહેવાય છે, એ જ અંત સુધી પહોંચનાર છે.

કૃત્સ્નં યથા તત્ત્વવિસર્ગમાત્મનસ્તથૈવ ભૂયઃ પ્રલયં સદાત્મનઃ। પ્રત્યાહરેદ્યોગબલેન યોગવિત્ સ સર્વપારક્રમયાનગોચરઃ ।। ૨૧.

જેમ તત્ત્વોને સંપૂર્ણપણે આત્મામાં પાછા ખેંચી લેવાય છે, એ જ રીતે યોગજ્ઞાન ધરાવનાર વ્યક્તિ યોગશક્તિથી બધું સદૈવ સાચા આત્મામાં વિલય સમયે પાછું ખેંચે છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક શક્તિના માર્ગે ચાલે છે, જે બીજાઓની પહોંચ બહાર છે.

વેદસ્ય વેદિતા યો વૈ વેદ્યં વિન્દતિ યોગવિત્। તં વૈ વેદવિદં પ્રાહુસ્તં પ્રાહુર્વેદપારગમ્ ।। ૨૧.

જે યોગજ્ઞ છે, જે વેદને સાચે જાણે છે અને જે જાણવાનું છે તે પામે છે, વેદજ્ઞ લોકો તેને વેદનો સાચો જ્ઞાતા કહે છે, અને વેદના અંત સુધી પહોંચનાર કહે છે.

વેદ્યં ચ વેદિતવ્યં ચ વિદિત્વા વૈ યથાવિધિ। એવં વેદવિદં પ્રાહુસ્તતોઽન્યે વેદચિન્તકાઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ યોગ્ય રીતે જાણવાનું અને સમજવાનું બંને જાણે છે, એવા વ્યક્તિને વેદવિચારક લોકો વેદજ્ઞ કહે છે.

યજ્ઞાન્ વેદાંસ્તથા કામાઞ્જ્ઞાનાનિ વિવિધાનિ ચ। પ્રાપ્નોત્યાયુઃ પ્રજાશ્ચૈવ પિતૃભક્તો ધનાનિ ચ ।। ૨૧.

તે યજ્ઞ, વેદ, ઈચ્છાઓ અને વિવિધ જ્ઞાન પામે છે; લાંબી આયુ, સંતાન, પિતૃભક્તિ અને ધન પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

શ્રાદ્ધે યઃ શ્રાદ્ધકલ્પં વૈ પશ્ચિમં નિયતં પઠેત્। સર્વાપ્યેતાન્યવાપ્નોતિ તીર્થે દાનફલાનિ ચ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ શ્રાદ્ધના અંતિમ નિશ્ચિત ભાગને નિયમપૂર્વક પઠન કરે છે, તે આ બધાં ફળો અને તીર્થમાં દાનના ફળો પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

સ પઙ્ક્તિપાવનશ્ચૈવ દ્વિજાનામગ્રભુગ્ ભવેત્। અધ્યાપ્ય વા દ્વિજાન્ સર્વાન્ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્ ।। ૨૧.

તે પંક્તિનો શુદ્ધિકારક બને છે અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન પામે છે; અને બધા દ્વિજોને શિક્ષણ આપીને તે સર્વ ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

યશ્ચૈવ શ્રૃણુયાન્નિત્યમાનન્ત્યં સ્વર્ગમશ્નુતે। અનસૂયો જિતક્રોધો લોભમોહવિવર્જિતઃ ।। ૨૧.

અને જે વ્યક્તિ આ અનંત કથા ને હંમેશા સાંભળે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે—જો તે ઈર્ષ્યા રહિત, ક્રોધને જીતનાર અને લોભ-મોહથી મુક્ત હોય.

તીર્થાનાં ચ ફલં કૃત્સ્નં દાનાદીનાં તથૈવ ચ। મોક્ષોપાયો હ્યયં શ્રેષ્ઠઃ સ્વર્ગોપાયો હ્યયં પરઃ । ઇહ ચાપિ પરા તુષ્ટિસ્તસ્માત્કુર્વીત યત્નતઃ ।। ૨૧.

તે તીર્થયાત્રા અને દાન વગેરેના સંપૂર્ણ ફળો પામે છે; આ મોક્ષ માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે, અને સ્વર્ગ માટે ઉત્તમ માર્ગ છે. અહીં અને પરલોકમાં સર્વોચ્ચ સંતોષ મળે છે; તેથી, વ્યક્તિએ પુરુષાર્થપૂર્વક પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

ઇમં વિધિં યો હિ પઠેદતન્દ્રિતઃ સમાહિતઃ સંસદિ પર્વસન્ધિષુ । અપત્યભાગ્ભવતિ પરેણ તેજસા દિવૌ કસાં સ વ્રજતે સલોકતામ્ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ આ વિધિને એકાગ્રતા અને સતતતા સાથે સભામાં અને પર્વના સંધિ સમયે પઠન કરે છે, તે સંતાનવંત બને છે, શ્રેષ્ઠ તેજ પામે છે અને દેવો સાથે એક જ લોકમાં પહોંચે છે.

યેન પ્રોક્તસ્ત્વયં કલ્પો નમસ્તસ્મૈ સ્વયમ્ભુવે। મહાયોગેશ્વરેભ્યશ્ચ સદા ચ પ્રણતો હ્યહમ્ ।। ૨૧.

જે સ્વયંભૂએ આ કલ્પને જણાવ્યું છે, તેને હું વંદન કરું છું; અને મહાયોગેશ્વરોને પણ હંમેશા વંદન કરું છું.

ઇત્યેતેપિતર સ્તાત દેવાનામપિ દેવતાઃ। સપ્તસ્વેતેષુ તે નિત્યં સ્થાનેષુ પિતરોઽવ્યથાઃ ।। ૨૧.

હે પ્રિય, આ પિતૃઓ દેવોના પણ દેવતા છે; આ સાત પિતૃઓ સદાય પોતાના સ્થાનમાં નિરાશ્રય રહે છે.

પ્રજાપતિસુતા હ્યેતે સર્વે ચૈવ મહાત્મનઃ। આદ્યો ગણસ્તુ યોગાનાં સ નિત્યો યોગવર્દ્ધનઃ ।। ૨૧.

આ બધા પ્રજાપતિના પુત્રો છે, અને બધા મહાન આત્માવાળા છે; પ્રથમ સમૂહ યોગીઓનો છે, જે સદાય યોગમાં વૃદ્ધિ પામે છે.