વાયુપુરાણમ્

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વન્તદા મન્વન્તરે પુનઃ। વત્સં સ્વાયમ્ભુવં કૃત્વા દુગ્ધા ગ્રીષ્મેણ વૈ મહી ।। ૨.

પછી, પહેલાંના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પૃથ્વીને ફરી દોહવામાં આવી, જેમાં સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડું અને ગ્રીષ્મને દોહનાર બનાવ્યા.

* મનૌ સ્વારોચિષે દુગ્ધા મહી ચૈત્રેણ ધીમતા। મનું સ્વારોચિષં કૃત્વા વત્સં સસ્યાનિ વૈ પુરા ।। ૨.

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં, બુદ્ધિશાળી મનુ સ્વારોચિષે પોતાને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી, જેમાં પાકને દૂધ માનવામાં આવ્યા.

ઉત્તમેઽનુત્તમેનાપિ દુગ્ધા દેવભુજેન તુ । મનું કૃત્વોત્તમં વત્સં સર્વસસ્યાનિ ધીમતા ।। ૨.

ઉત્તમ મન્વંતરમાં દેવભુજ દેવએ ઉત્તમ મનુને વાછરડું બનાવી અને અનુત્તમને દોહનાર રાખીને, બુદ્ધિપૂર્વક પૃથ્વીમાંથી સર્વ પ્રકારના પાકો દોહ્યા.

પુનશ્ચ પઞ્ચમે પૃથ્વી તામસસ્યાન્તરે મનોઃ। દુગ્ધેયં તામસં વત્સં કૃત્વા તુ બલબન્ધુના ।। ૨.

પછી, પાંચમા તામસ મન્વંતરમાં, બલબંધુએ તામસ મનુને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચારિષ્ણવસ્ય દેવસ્ય સંપ્રાપ્તે ચાન્તરે મનોઃ। દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સઞ્ચારિષ્ણવં પ્રતિ ।। ૨..

જ્યારે ચારિષ્ણવ દેવના મન્વંતરનો સમય આવ્યો, ત્યારે પ્રાચીન પુરુષે ચારિષ્ણવને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચાક્ષુષેઽપિ ચ સમ્પ્રાપ્તે તદા મન્વન્તરે પુનઃ। દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સં કૃત્વા તુ ચાક્ષુષમ્ ।। ૨.

ફરી, જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે પ્રાચીન પુરુષે ચાક્ષુષને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ । વૈન્યેનેયં મહી દુગ્ધા યથા તે કીર્તિતં મયા ।। ૨.

ચાક્ષુષ મન્વંતર પૂરો થયા પછી અને વૈવસ્વત મનુના આગમન સમયે, વૈન્યએ આ પૃથ્વીને દોહી હતી, જેમ મેં તમને વર્ણન કર્યું છે.

એતૈર્દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી વ્યતીતેષ્વન્તરેષુ વૈ। દેવાદિભિર્મનુષ્યૈશ્ચ તથા ભૂતાદિભિશ્ચ યા ।। ૨.

આ રીતે, ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં દેવો, મનુષ્યો અને અન્ય જીવોએ પૃથ્વીને દોહી છે.

એવં સર્વેષુ વિજ્ઞેયા હ્યતીતાનાગતેષ્વિહ। દેવા મન્વન્તરેષ્વસ્ય પૃથોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨.

આ રીતે, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના તમામ મન્વંતરોમાં દેવો હાજર છે—હવે પૃથુના સંતાનોની વાર્તા સાંભળો.

પૃથોસ્તુ પુત્રૌ વિક્રાન્તૌ જજ્ઞાતેઽન્તર્દ્ધિપાલિનૌ। શિખણ્ડિની હવિર્દ્ધાનમન્તર્દ્ધાનાદ્વ્યજાયત ।। ૨.

પૃથુને બે પરાક્રમી પુત્રો થયા—અંતર્દ્ધાન અને પાલિન; અંતર્દ્ધાનથી શિખંડિની અને હવિર્ધાન જન્મ્યા.

હવિર્દ્ધાનાત્ષડાગ્નેયી ધિષણાઽજનયત્સુતાન્। પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ ।। ૨.

હવિર્ધાન અને તેની પત્ની ધિષણા પાસેથી છ પુત્રો થયા: પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ, વ્રજ અને અજિન.

પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્ મહાનાસીત્ પ્રજાપતિઃ। બલુશ્રુતતપોવીર્યૈઃ પૃથિવ્યામેકરાઢસૌ। પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય તસ્માત્પ્રાચીન બર્હ્યસૌ ।। ૨.

પ્રાચીનબર્હિ ભગવાન મહાન પ્રજાપતિ હતા, બળ, જ્ઞાન અને તપસ્યામાં પ્રસિદ્ધ, પૃથ્વી પર એકછત્ર રાજા; તેમના કુશ પૂર્વ દિશામાં હતા, તેથી તેમને પ્રાચીનબર્હિ કહેવાયા.

સમુદ્રતનયાયાન્તુ કૃતદારઃ સ વૈ પ્રભુઃ। મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતેઃ। સવર્ણાઽઽધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીન બર્હિષઃ ।। ૨.

એ પ્રભુએ મહાન અંધકારની પાર, સમુદ્રકન્યા સવર્ણાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; સવર્ણાથી પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા, જેમને પ્રચેતા કહેવામાં આવે છે.

સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ। અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તેઽતપ્યન્ત મહત્તપઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ।। ૨.

બધા પ્રચેતા તરીકે ઓળખાતા, ધનુર્વેદના પારંગત અને એકરૂપ ધર્મમાં ચાલનારા હતા; તેઓએ દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં રહી મહાન તપસ્યા કરી.

તપશ્ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ। અરક્ષ્યમાણામાવવૃર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ ।। ૨.

જ્યારે પ્રચેતા તપસ્યા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પૃથ્વી પર વૃક્ષો અવરોધ વિના વધી ગયા, અને તેના કારણે જીવજંતુઓમાં ઘટાડો થયો.

પ્રત્યાહતે તદા તસ્મિંશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ । નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ।। ૨.

ત્યારે ચાક્ષુષ મનુના અંતરાળમાં, પવન પાછો ફેરી દેવામાં આવ્યો અને વૃક્ષોએ આકાશને ઢાંકી નાખ્યું, તેથી પવન ફૂંકાઈ શક્યો નહીં. દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવજંતુઓ હલનચલન કરી શક્યાં નહીં.

તદુપશ્રુત્ય તપસા સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ। મુખેભ્યો વાયુમગ્નિઞ્ચ સસૃજુર્જ્જાતમન્યવઃ ।। ૨.

આ વાત સાંભળી, બધા પ્રચેતસો તપમાં સ્થિર રહીને અને ક્રોધથી ભરેલા, પોતાના મોઢામાંથી પવન અને અગ્નિ બહાર કાઢ્યા.

ઉન્મૂલાનથ તાન્ વૃક્ષાન્ કૃત્વા વાયુરશોષયત્। તાનગ્નિરદહદ્વોર એવમાસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ ।। ૨.

પછી પવનએ એ વૃક્ષોને ઉખાડી નાખ્યાં અને સુકવી નાખ્યાં; પછી અગ્નિએ પણ એ વૃક્ષોને ભસ્મ કરી નાખ્યાં. આમ વૃક્ષોનો નાશ થયો.

દ્રુમક્ષયમથો બુદ્ધ્વા કિઞ્ચિચ્છેષેષુ શાખિષુ। ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્ રાજા સોમઃ પ્રચેતસઃ ।। ૨.

જ્યારે વૃક્ષોનો નાશ થયો અને થોડાં શાખો જ બાકી રહી, ત્યારે રાજા સોમ પ્રચેતસો પાસે આવ્યા અને એમને કહ્યું.

દૃષ્ટ્વા પ્રયોજનં સર્વં લોકસન્તાનકારણાત્। કોપન્ત્યજત રાજાનઃ સર્વં પ્રાચીનબર્હિષઃ ।। ૨.

જગતના કલ્યાણ માટે જે પરિણામ આવ્યું હતું તે જોઈને, રાજા પ્રાચીનબર્હિ અને બધા રાજાઓએ પોતાનો ક્રોધ છોડી દીધો.

વૃક્ષાઃ ક્ષિત્યાં જનિષ્યન્તિ શામ્યેતામગ્નિમારુતૌ। રત્નભૂતા તુ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની ।। ૨.

વૃક્ષો ફરીથી ધરતી પર ઉગશે; હવે અગ્નિ અને પવન શાંત થવા દો. આ કન્યા, વૃક્ષોમાં સૌથી તેજસ્વી, એમની અમૂલ્ય રત્ન છે.

ભવિષ્યં જાનતા હ્યેષા મયા ગોભિર્વિવર્દ્ધિતા। મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષૈરેવ વિનિર્મિતા। ભાર્યા ભવતુ વો હ્યેષા સોમગર્ભવિવર્દ્ધિતા ।। ૨.

આગળ શું થવાનું છે એ જાણીને, મેં એને ગાયોના દૂધથી પોષી છે. એની નામ મારીષા છે અને એ વૃક્ષોથી જ ઉત્પન્ન થઈ છે. સોમના પોષણથી મોટી થયેલી મારીષા હવે તમારી પત્ની બનશે.

યુષ્માકં તેજસોઽર્દ્ધેન મમ ચાર્દ્ધેન તેજસઃ। અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ।। ૨.

તમારા અડધા તેજ અને મારા અડધા તેજથી, એમાંથી એક વિદ્વાન પુત્ર જન્મશે—દક્ષ નામે પ્રજાપતિ.

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ। અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્દ્ધયિષ્યતિ ।। ૨.

એ, તમારી અગ્નિ સમાન શક્તિથી યુક્ત થઈને, અગ્નિ જેવો બની, હવે લગભગ બળી ગયેલી ધરતી પર જીવજંતુઓને ફરીથી વધારશે.

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ। સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્ ।। ૨.

પછી સોમના વચનથી, પ્રચેતસોએ વૃક્ષો પરનો પોતાનો ક્રોધ સંયમમાં રાખીને, મારીષાને ધર્મપૂર્વક પત્ની તરીકે સ્વીકારી.

મારિષાયાં તતસ્તે વૈ મનસા ગર્ભમાદધુઃ। દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ ।। ૨.

પછી પ્રચેતસોએ મનથી મારીષામાં સંતાન ધારણ કર્યું; દસ પ્રચેતસો અને મારીષામાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.

દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન વીર્યવાન્ । અસૃજન્માનસાનાદૌ પ્રજા દક્ષોઽથ મૈથુનાત્ ।। ૨.

દક્ષ, મહાન તેજ અને બળ ધરાવતો, સોમના અંશથી જન્મ્યો. શરૂઆતમાં દક્ષે મનથી જીવસૃષ્ટિ કરી અને પછી સંયોગથી સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા.

અચરાંશ્ચ ચરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોઽથ ચતુષ્પદાન્। વિસૃજ્ય મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ ।। ૨.

દક્ષે મનથી સ્થાવર અને જંગમ, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા પ્રાણીઓ સર્જ્યાં; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું.

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ। કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે ।। ૨.

એણે દસ દીકરીઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ ચંદ્રને, સમયની ગતિ માટે આપી.