વાયુપુરાણમ્

સ્વાયમ્ભુવેન વિસ્તારો જ્ઞેયઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ । ન શક્યો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્તું વર્ષશતૈરપિ । પુનરુક્તબહુત્વાત્તુ પ્રજાનાં વૈકુલે કુલે

સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં જે વિસ્તૃત સર્જન થયું તે સમજવું જોઈએ, અને સ્વારોચિષ મનુમાં પણ આવું જ છે. પણ દરેક કુળમાં વારંવાર અનેક પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થવાથી—even હજારો વર્ષોમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.

તૃતીયસ્ત્વથ પર્યાય ઔત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ । પઞ્ચ ચૈવ ગણાઃ પ્રોક્તાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત

હવે ત્રીજા ચક્રમાં, ઉત્તમ મનુના સમયમાં, પાંચ જૂથો જણાવવામાં આવ્યા છે; હું એનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુધામાનશ્ચ દેવાશ્ચ યે ચાન્યે વશવર્ત્તિનઃ । પ્રતર્દ્દનાઃ શિવાઃ સત્યા ગણા દ્વાદશ વૈ સ્મૃતાઃ

સુધામાન અને દેવતાઓ, અને બીજા પણ જે આજ્ઞાકારી છે; પ્રતિર્દન, શિવ અને સત્ય—આ બાર જૂથો યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

સત્યો ધૃતિર્દમો દાન્તઃ ક્ષમઃ ક્ષામો ધૃતિઃ શુચિઃ । ઈષોર્જાશ્ચ તથા જ્યેષ્ઠો વપુષ્માંશ્ચૈવ દ્વાદશ । ઇત્યેતે નામભિઃ ક્રાન્તાઃ સુધામાનસ્તુ દ્વાદશ

સત્ય, ધૃતિ, દમ, દાંત, ક્ષમા, ક્ષામ, ધૃતિ, શુચિ, ઈષોર્જા, જ્યેષ્ઠ, વપુષ્માન—આ બાર નામથી જાણીતા સુધામાન છે.

સહસ્રધારો વિશ્વાત્મા શમિતારો બૃહદ્વસુઃ । વિશ્વધાવિશ્વકર્મા ચ મનસ્વન્તો વિરાડ્યશાઃ

સહસ્રધાર, વિશ્વાત્મા, શમિતાર, બૃહદ્વસુ, વિશ્વધા, વિશ્વકર્મા, મનસ્વંત અને વિરાટ્યશ—આ બધા.

જ્યોતિશ્ચૈવ વિભાવ્યશ્ચ કીર્ત્તિમાન્ વંશકારિણઃ । અન્યાનારાધિતો દેવો વસુધિષ્ણો વિવસ્વસુઃ

જ્યોતિ, વિભાવ્ય, કીર્તિમાન, વંશકારિન; દેવ વસુધિષ્ણ, વિવસ્વસુ અને બીજા પણ જે પૂજાયોગ્ય છે.

દિનક્રતુઃ સુધર્મા ચ ધૃતવર્મા યશસ્વિનઃ । કેતુમાંશ્ચૈવ ઇત્યેતે કીર્તિતાસ્તુ પ્રમર્દ્દનાઃ

દિનક્રતુ, સુધર્મા, ધૃતવર્મા, યશસ્વી, અને કેતુમાન—આ બધા પ્રમર્દન તરીકે ઓળખાય છે.

હંસસ્વરોઽહિહા ચૈવ પ્રતર્દ્દનયશસ્કરૌ । સુદાનો વસુદાનશ્ચ સુમઞ્જસવિષાવુભૌ

હંસસ્વર, અહિહા, પ્રતિર્દન, યશસ્કર, સુધાન, વસુદાન, સુમંજસ અને વિશાવ—આ બંને પણ.

જન્તુવાહયતિશ્ચૈવ સુવિત્તસુનયસ્તથા । શિવા હ્યેતે તુ વિજ્ઞેયા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ ॥૨.૧.

જન્તુવાહ, યતિ, સુવિત્ત, સુનય—આ બધા શિવ છે, અને બાર બીજા યજ્ઞયોગ્ય છે.

૬૨.૩૦ સત્યાનામપિ નામાનિ નિબોધત યથામતમ્ । દિક્પતિર્વાક્પતિશ્ચૈવ વિશ્વઃ શમ્ભુસ્તથૈવ ચ

હવે સત્યોના નામ સાંભળો, જેમ જાણવામાં આવે છે: દિક્પતિ, વાક્પતિ, વિશ્વ, શંભુ પણ.

સ્વમૃડીકોઽધિપશ્ચૈવ વર્ચ્ચોધા મુહ્યસર્વ્વશઃ । વાસવશ્ચ સદાશ્વશ્ચ ક્ષેમાનન્દૌ તથૈવ ચ

સ્વમૃડીક, અધિપ, વર્ચ્છોધા, મુહ્યસર્વશ, વાસવ, સદાશ્વ, ક્ષેમાનંદ પણ.

સત્યા હ્યેતે પરિક્રાન્તા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ । ઇત્યેતે દેવતા હ્યાસન્નૌત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

આ બધા સત્ય છે, બાર છે, યજ્ઞયોગ્ય છે; આ દેવતાઓ ઉત્તમ મનુના સમયમાં હતા.

અજશ્ચ પરશુશ્ચૈવ દિવ્યો દિવ્યૌષધિર્ન્નયઃ । દેવાનુજશ્ચાપ્રતિમો મહોત્સાહૌશિજસ્તથા

અજ, પરશુ, દિવ્ય, દિવ્યૌષધી, નય, દેવાનુજ, અપ્રતિમ, મહોત્સાહ, ઉશિજ પણ.

વિનીતશ્ચ સુકેતુશ્ચ સુમિત્રઃ સુબલઃ શુચિઃ । ઔત્તમસ્ય મનોઃ પુત્રાસ્ત્રયોદશ મહાત્મનઃ । એતે ક્ષત્રપ્રણેતારસ્તૃતીયં ચૈતદન્તરમ્

વિનીત, સુકેતુ, સુમિત્ર, સુબલ, શુચિ—આ મહાત્મા ઉત્તમ મનુના ત્રેયોદશ પુત્રો છે; તેઓ ક્ષત્રિયોના નેતા હતા, આ ત્રીજું અંતર છે.

ઔત્તમે પરિસઙ્ખ્યાતઃ સર્ગઃ સ્વારોચિષેણ તુ । વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ તામસસ્તાન્નિબોધત

ઉત્તમ મન્વંતરમાં સર્જન ગણાયું છે, અને સ્વારોચિષમાં પણ. હવે તામસ મનુની વિગતવાર ક્રમવાર વાતો સાંભળો.

ચતુર્થેત્વથ પર્યાયે તામસસ્યાન્તરે મનોઃ । સત્યા સ્વરૂપાઃ સુધિયો હરયશ્ચતુરો ગણાઃ

પછી, ચોથા ચક્રમાં, તામસ મનુના સમયગાળામાં, સત્ય, સ્વરૂપ, સુધી અને હરિના ચાર જૂથો પ્રગટ થયા હતા.

પુલસ્ત્યપુત્રસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા । ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

પુલસ્ત્યના પુત્ર શીર્ષ્યણ્ય હતા, અને તામા આઠમા હતા; એ સમયે, એ મનુના અંતરમાં ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતાઓનું સ્મરણ થયું હતું.

ઇન્દ્રિયાણાં શતં યદ્ધિમુનયઃ પ્રતિજાનતે । સત્યપ્રાણાસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા । ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

મુનિઓ કહે છે કે ઇન્દ્રિયોનું સંખ્યા એક સો છે; શીર્ષ્યણ્યના સંતાન સત્યપ્રાણ હતા અને તામા આઠમા હતા; એ સમયે, એ મનુના અંતરમાં ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતાઓનું સ્મરણ થયું હતું.

તેષાં ચ પ્રભુદેવાનાં શિવિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ । સપ્તર્ષયોઽન્તરે ચૈવ તાન્નિબોધત સત્તમાઃ ॥૨.૧.

એ બધા મહાન દેવોમાં શિવી શક્તિશાળી ઇન્દ્ર હતા; અને એ સમયગાળામાં સાત ઋષિઓ હતા—હે શ્રેષ્ઠો, તેમને જાણો.

૬૨.૪૦ કાવ્યો હર્ષસ્તથા ચૈવ કાશ્યપઃ પૃથુરેવ ચ । આત્રેયશ્ચાગ્નિરિત્યેવ જ્યોતિર્ધામા ચ ભાર્ગવઃ

કાવ્ય, હર્ષ, કાશ્યપ, પૃથુ, આત્રેય, અગ્નિ, જ્યોતિર્ધામા અને ભાર્ગવ—આ બધા ઋષિઓ હતા.

પૌલહો વનપીઠશ્ચ ગોત્રે વાસિષ્ઠ એવ ચ । ચૈત્રસ્તથાપિ પૌલસ્ત્ય ઋષયસ્તામસેઽન્તરે

પૌલહ, વનપીઠ, ગોત્ર વાસિષ્ઠ, ચૈત્ર અને પૌલસ્ત્ય—આ ઋષિઓ તામસ સમયગાળામાં હતા.

જનુવણ્ડસ્તથા શાન્તિર્નરઃ ખ્યાતિર્ભયસ્તથા । પ્રિયભૃત્યો હ્યવક્ષિશ્ચ પૃષ્ટલોઢો દૃઢોદ્યતઃ । ઋતશ્ચ ઋતબન્ધુશ્ચ તામસસ્ય મનોઃ સુતાઃ

જનુવંડ, શાંતિ, નર, ખ્યાતિ, ભય, પ્રિયભૃત્ય, અવક્ષિ, પૃષ્ઠલોઢ, દૃઢોદ્યત, ઋત અને ઋતબંધુ—આ બધા તામસ મનુના પુત્રો હતા.

પઞ્ચમેત્વથ પર્યાયે મનોશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે । ગણાસ્તુ સુસમાખ્યાતા દેવતાનાં નિબોધત

હવે, પાંચમા ચક્રમાં, ચારિષ્ણવ મનુના સમયગાળામાં, દેવતાઓના જૂથો સારી રીતે વર્ણવાયા છે—તમે સાંભળો.

અમૃતા ભાભૂતરજોવિકુણ્ઠાઃ સસુમેધસઃ । ચરિષ્ણોસ્તુ શુભાઃ પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । ચતુર્દશ ચ ચત્વારો ગણાસ્તેષાન્તુ ભાસ્વરાઃ

અમૃત, ભાભૂતરજસ, વિકુંઠ અને સસુમેધસ—આ બધા શુભ સંતાન ચારિષ્ણુ, વસિષ્ઠના પુત્ર અને પ્રજાપતિના, હતા; અને એમા ચૌદ તથા ચાર તેજસ્વી જૂથો હતા.

સ્વત્રવિપ્રેગ્નિભાસસ્વ પ્રત્યેતિષ્ઠામૃતસ્તથા । સુમતિર્વાવિરાવશ્ચ વાચિનોદઃ સ્રવસ્તથા

સ્વત્ર, વિપ્રેગ્નિ, ભાસ, સ્વ, પ્રતિએતિ, સ્થામૃત, સુમતિ, વાવીરાવ, વાચિનોદ અને શ્રવસ—આ નામો જણાવાયા છે.

પ્રવિરાશી ચ વાદશ્ચ પ્રાશશ્ચેતિ ચતુર્દશ । અમૃતાભાઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવાશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે

પ્રવિરાશી, વાદ, પ્રાશ—આ રીતે ચૌદ થાય છે; અમૃતાભાસ નામે ઓળખાતા આ દેવતાઓ ચારિષ્ણવના સમયગાળામાં સ્મરણ થાય છે.

મતિશ્ચ સુમતિશ્ચૈવ ઋતસત્યૌ તથૈવ ચ । આવૃતિર્વિવૃતિશ્ચૈવ મદો વિનય એવ ચ

મતિ, સુમતિ, ઋત, સત્ય, આવૃતિ, વિવૃતિ, મદ અને વિનય—આ નામો પણ જણાવાયા છે.

જેતા જિષ્ણુઃ સહશ્ચૈવ દ્યુતિમાન્ સ્રવસસ્તથા । ઇત્યેતાનીહ નામાનિ આભૂતરજસાં વિદુઃ

જેતા, જિષ્ણુ, સહ, દ્યુતિમાન અને શ્રવસ—આ નામો ભાભૂતરજસમાં જાણીતા છે.

વૃષભેત્તા જયો ભીમઃ શુચિર્દાન્તો યશો દમઃ । નાથો વિદ્વાનજેયશ્ચ કૃશો ગૌરો ધ્રુવસ્તથા । કીર્તિતાસ્તુ વિકુણ્ઠા વૈ સુમેધાસ્તુ નિબોધત ॥૨.૧.

વૃષભેत्ता, જય, ભીમ, શુચિ, દાંત, યશ, દમ, નાથ, વિદ્વાન, અજય, કૃશ, ગૌર અને ધ્રુવ—આ બધા વિકુંઠ છે; હવે સુમેધસ સાંભળો.