વાયુપુરાણમ્

ભ્રશ્યતે સત્ફલાત્તસ્માદ્દાતા યસ્ય તુ બાલિશઃ। યો વેષ્ટિતશિરા ભુઙ્ક્તે યો ભુઙ્ક્તે દક્ષિણામુખઃ ।। ૨૧.

મૂર્ખ દાતા સારા ફળથી વંચિત રહે છે; જે માથું ઢાંકી ખાય છે અથવા દક્ષિણ તરફ જોઈને ખાય છે, તે પણ ફળ ગુમાવે છે.

સોપાનત્કશ્ચ યો ભુઙ્ક્તે યચ્ચ દદ્યાત્તિરસ્કૃતમ્ । સર્વં તદસુરેન્દ્રાણાં બ્રહ્મા ભાગમકલ્પયત્ ।। ૨૧.

જે ચપલાં પહેરીને ખાય છે અથવા અપમાનથી આપે છે, તે બધું દાન અસુરોના સ્વામીના ભાગમાં જાય છે.

શ્વાનશ્ચ યાતુધાનાશ્ચ નાવેક્ષેરન્ કથઞ્ચન। તસ્માત્પરિવૃતિં દદ્યાત્તિલૈશ્ચાન્વવકીરયન્ ।। ૨૧.

કુતરા અને રાક્ષસોને ક્યારેય વિધિ જોવાની મંજૂરી નથી; તેથી, તલના દાણાં છાંટીને રક્ષણનું વળય બનાવવું જોઈએ.

રાક્ષસાનાં તિલાઃ પ્રોક્તાઃ શુનાં પરિવૃતિસ્તથા। દર્શનાત્સૂકરો હન્તિ પક્ષપાતેન કુક્કુટઃ ।। ૨૧.

તલ રાક્ષસોના ગણાય છે અને રક્ષણનું વળય કુતરાઓ માટે છે; જોવાથી વરહ નાશ કરે છે અને પક્ષપાતથી કુકડ પણ નાશ કરે છે.

રજસ્વલાનુસ્પર્શેન ક્રુદ્ધો યશ્ચ પ્રયચ્છતિ। યસ્ય મિત્રપ્રદે યાનિ શ્રાદ્ધાનિ ચ હવીંષિ ચ। ન પ્રીણાતિ પિતૄન્ દેવાન્ સ્વર્ગં ન ચ સ ગચ્છતિ ।। ૨૧.

રજસ્વલા સાથે સ્પર્શથી, ગુસ્સામાં આપવાથી, મિત્રના કહેવા પર શ્રાદ્ધ કે હવન કરવાથી, પિતૃઓ અને દેવતાઓ પ્રસન્ન થતા નથી અને સ્વર્ગ પણ મળતું નથી.

નદીતીરેષુ રમ્યેષુ સરિત્સુ ચ સરસ્સુ ચ। વિવિક્તેષુ ચ પ્રીયન્તે દત્તેનેહ પિતામહાઃ ।। ૨૧.

સુંદર નદીના કાંઠે, પ્રવાહમાં, સરોવરમાં અને એકાંતમાં આપેલું દાન પિતૃઓને અહીં પ્રસન્ન કરે છે.

ન ચાશ્રું પાતયેજ્જાતુ ન યુક્તો વાચમીરયેત્। ન ચ કુર્વીત ભુઞ્જાનો હ્યન્યોઽન્યં મત્સરસ્તદા ।। ૨૧.

ક્યારેય આંસુ ન છોડવું, અયોગ્ય વાત ન કરવી, અને ખાવા સમયે એકબીજા માટે ઈર્ષ્યા ન રાખવી.

અપસવ્યે કૃતે તેન વિધિવદ્દર્ભપાણિના । પિત્ર્યમાનિધનં કાર્યમેવં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૨૧.

ડાબી બાજુથી વિધિવત્ દર્ભા પાંણે કરીને પિતૃઓને અર્પણ કરવું જોઈએ; આ રીતે પિતૃઓ સાચે સંતોષ પામે છે.

અનુમત્યાદિતો વિપ્રાનગ્નૌ કુર્યાદ્યથાવિધિ। પિતૄણાં નિર્વ્વપેદ્ભૂમૌ શૂર્પે વા દર્ભસંસ્તરે ।। ૨૧.

અનુમતિથી શરૂ કરીને, બ્રાહ્મણોને અગ્નિમાં નિયમ પ્રમાણે અર્પણ કરવું જોઈએ; પિતૃઓ માટે અર્પણ જમીન પર, શૂરપે અથવા દર્ભાની ચટાઈ પર મૂકવું જોઈએ.

શુક્લપક્ષસ્ય પૂર્વ્વાહ્ને શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ। કૃષ્ણપક્ષેઽપરાહ્ને તુ રૌહિણં ન વિલઙ્ઘયેત્ ।। ૨૧.

વિચક્ષણ વ્યક્તિએ શુક્લપક્ષના પૂર્વાહ્નમાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; કૃષ્ણપક્ષમાં અપારાહ્નમાં કરવું અને રોહિણીના નિયમને ભંગ ન કરવો.

એવમેતે મહાત્માનો મહા યોગા મહૌજસઃ। સદા વૈ પિતરઃ પૂજ્યા દ્રષ્ટારો દેશકાલયોઃ ।। ૨૧.

આ મહાન આત્માઓ, મહા યોગ અને મહા તેજ ધરાવતા, હંમેશા પિતૃ તરીકે પૂજનીય છે, તેઓ દેશ અને સમયને જાણનાર છે.

પિતૃભક્તિરતો નિત્યં યોગં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્। ધ્યાનેન મોક્ષં ગચ્છન્તિ હિત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ ।। ૨૧.

પિતૃભક્તિથી સતત શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે; ધ્યાનથી મુક્તિ મળે છે, અને સારા-ખરાબ કર્મો છોડી દેવામાં આવે છે.

યજ્ઞહેતોર્યદુદ્ધૃત્ય મોહયિત્વા જગત્તદા। ગુહાયાં નિહતં યોગં કશ્યપેન મહાત્મના ।। ૨૧.

યજ્ઞ માટે, જ્યારે મહાત્મા કશ્યપે જગતને ભટકાવી ગુપ્ત યોગને ગુફામાં છુપાવ્યો હતો—

અમૃતં ગુહ્યમૃદ્ધૃત્ય યોગં યોગવિદાં વર। પ્રોક્તં સનત્કુમારેણ મહત્તદ્ધર્મ્મશાશ્વતમ્ ।। ૨૧.

ગુપ્ત અમૃત અને શ્રેષ્ઠ યોગને લઈને, યોગજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ સનતકુમારે આ મહાન અને શાશ્વત ધર્મ જાહેર કર્યો.

દેવાનાં પરમં ગુહ્યમૃષીણાં ચ પરાયણમ્। પિતૃભક્ત્યા પ્રયત્નેન પિતૃભક્તૈશ્ચ નિત્યશઃ ।। ૨૧.

આ દેવોનું શ્રેષ્ઠ ગુપ્ત અને ઋષિઓનું અંતિમ લક્ષ્ય છે; પિતૃભક્તિ અને પ્રયત્નથી, અને પિતૃભક્તો દ્વારા, હંમેશા પ્રાપ્ત થાય છે.

તઞ્ચ યોગં સમાસેન પિતૃભક્તસ્તુ કૃત્સ્નશઃ। પ્રયત્નાત્પ્રાપ્નુયાત્તત્ર સર્વમેવ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

અને એ યોગ, સંક્ષેપમાં, પિતૃભક્ત પ્રયત્નથી સંપૂર્ણ પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમાં બધું મળે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી.

યસ્મૈ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યચ્ચ દત્તં મહાફલમ્। યેષુ વાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થષુ ચ નદીષુ ચ । યેષુ ચ સ્વર્ગમાપ્નોતિ તત્તે પ્રોક્તં સસંગ્રહમ્ ।। ૨૧.

કોણે શ્રાદ્ધ આપવું, અને શું આપવાથી મહાન ફળ મળે છે; કઈ જગ્યાએ શ્રાદ્ધ અક્ષય છે, તીર્થો અને નદીઓમાં, અને ક્યાં સ્વર્ગ મળે છે—આ બધું સંક્ષેપમાં સમજાવ્યું છે.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। શ્રુત્વૈવં શ્રાદ્ધકલ્પં તુ યોઽસૂયાં કુરુતે નરઃ। સ મજ્જેન્નરકે ઘોરે નાસ્તિકસ્તમસાવૃતઃ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: જે આ શ્રાદ્ધવિધિ સાંભળીને ઈર્ષ્યા કરે છે, એ માણસ અંધકારથી ઢંકાઈ, ભયાનક નરકમાં, નાસ્તિક બની જાય છે.

મહારોગાવસાયસ્તુ સ યઃ સંયતમાનસઃ। વેદાશ્રમાન્મુક્તચિત્તઃ કુમ્ભીકા નધિગચ્છતિ। જિહ્વાચ્છેદં સ્તેનમેત્ય પ્રાપ્નુયુસ્તેન ચૈવ હ ।। ૨૧.

જે મહા રોગથી પીડાય છે, પણ મન સંયમિત છે અને વેદાશ્રમમાંથી મુક્ત છે, તે કુંભીપાક નરકમાં નથી જતો; પણ જીભ કાપનાર કે ચોરી કરનાર જરૂર ત્યાં જાય છે.

સીદન્તિ તે સાગરે લોષ્ટભૂતા યોગદ્વિષઃ સ્થાસ્યન્તે યાવદુર્વ્વી । તસ્માચ્છ્રાદ્ધે ધર્મ્મ ઉદ્દિષ્ટ એષ નિત્યં કાર્યઃ શ્રદ્દધાનેન પુંસા ।। ૨૧.

યોગના દુશ્મન માટી જેવા બની સમુદ્રમાં ડૂબી જાય છે, અને પૃથ્વી ટકે ત્યાં સુધી રહે છે; તેથી શ્રાદ્ધનો ધર્મ હંમેશા શ્રદ્ધાવાન પુરુષે કરવો જોઈએ.

પરિવાદો ન કર્ત્તવ્યો યોગિનાં ચ વિશેષતઃ। પરિવાદાત્ કૃમિર્ભૂત્વા તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે ।। ૨૧.

કોઈની નinda ન કરવી, ખાસ કરીને યોગીઓની; નinda કરવાથી જીવ કીડી બની એ જ જગ્યાએ ફરી ફરી જન્મે છે.

યોગં પરિવદેદ્યસ્તુ ધ્યાનિનાં મોક્ષકારણમ્। સ ગચ્છેન્નરકં ઘોરં શ્રોતા યશ્ચ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

જે યોગની નinda કરે છે, જે ધ્યાનથી મુક્તિ આપે છે, તે ભયાનક નરકમાં જાય છે, અને સાંભળનાર પણ—એમાં કોઈ સંશય નથી.

આવૃતં તમસા સર્વં નરકં ઘોરદર્શનમ્। યોગીશ્વરપરી વાદાન્નિશ્ચયં યાતિ માનવઃ ।। ૨૧.

સમસ્ત નરક, ભયાનક દેખાવ ધરાવતો, અંધકારથી ઢંકાયેલો છે; યોગેશ્વરોની નinda કરીને મનુષ્ય ચોક્કસ એ સ્થિતિમાં પહોંચે છે.

યોગેશ્વરાણામાક્રોશં શ્રૃણુયાદ્યો યતાત્મનામ્। સ હિ કાલં ચિરં મજ્જેત્ કુમ્ભીપાકે ન સંશયઃ ।। ૨૧.

જે યોગેશ્વરો, સંયમિત આત્મા ધરાવનાર, તેમની નિંદા સાંભળે છે, તે લાંબા સમય સુધી કુંભીપાક નરકમાં ડૂબી જાય છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

મનસા કર્મણા વાચા દ્વેષં યોગિષુ વર્જ્જયેત્। પ્રેત્યાન્યં તત્ફલં ભુઙ્ક્તે ઇહ ચૈવ ન સંશયઃ ।। ૨૧.

મન, કર્મ કે વાણીથી યોગીઓ સામે દ્વેષ ન કરવો જોઈએ; મૃત્યુ પછી પણ અને અહીં પણ તેનું ફળ ભોગવવું પડે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

ન પારગો વિન્દતિ પારમાત્મનસ્ત્રિલોકમધ્યે ચરતિ સ્વકર્મભિઃ। ઋચો યજુઃસામતદઙ્ગપારગો વિકારમેવ હ્યનવાપ્ય સીદતિ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ અંત સુધી પહોંચી નથી, તે પરમાત્માને પામે નહીં; તે પોતાના કર્મો પ્રમાણે ત્રણેય લોકમાં ફરતો રહે છે. રુચ, યજુર અને સામ વેદ તથા તેમના અંગોનું જ્ઞાન હોવા છતાં, જો અંદર પરિવર્તન ન થાય, તો એ વ્યક્તિ માત્ર અટકેલો જ રહે છે.

વિકારપારઃ પ્રકૃતેશ્ચ પારગસ્ત્રયી ગુણાનાં ત્રિગુણાન્તપારગા। તત્ત્વઞ્ચતુર્વિંશતિયો ગપારગં સ પારગો યસ્ત્વયનાન્તપારગઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ પરિવર્તનથી પાર થઈ જાય છે, પ્રકૃતિથી પાર થઈ જાય છે, ત્રણ ગુણ અને તેમના અંતથી પાર થઈ જાય છે, ચોવીસ તત્ત્વોથી પાર થઈ જાય છે, એ જ સાચો પારગામી કહેવાય છે, એ જ અંત સુધી પહોંચનાર છે.

કૃત્સ્નં યથા તત્ત્વવિસર્ગમાત્મનસ્તથૈવ ભૂયઃ પ્રલયં સદાત્મનઃ। પ્રત્યાહરેદ્યોગબલેન યોગવિત્ સ સર્વપારક્રમયાનગોચરઃ ।। ૨૧.

જેમ તત્ત્વોને સંપૂર્ણપણે આત્મામાં પાછા ખેંચી લેવાય છે, એ જ રીતે યોગજ્ઞાન ધરાવનાર વ્યક્તિ યોગશક્તિથી બધું સદૈવ સાચા આત્મામાં વિલય સમયે પાછું ખેંચે છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક શક્તિના માર્ગે ચાલે છે, જે બીજાઓની પહોંચ બહાર છે.

વેદસ્ય વેદિતા યો વૈ વેદ્યં વિન્દતિ યોગવિત્। તં વૈ વેદવિદં પ્રાહુસ્તં પ્રાહુર્વેદપારગમ્ ।। ૨૧.

જે યોગજ્ઞ છે, જે વેદને સાચે જાણે છે અને જે જાણવાનું છે તે પામે છે, વેદજ્ઞ લોકો તેને વેદનો સાચો જ્ઞાતા કહે છે, અને વેદના અંત સુધી પહોંચનાર કહે છે.