વાયુપુરાણમ્

૦ બૃહસ્પતિરુવાચ।। ન બ્રાહ્મણાન્ પરીક્ષેત સદા દેયે તુ માનવઃ। દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે ચ શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: દાન આપતી વખતે મનુષ્યે બ્રાહ્મણોની હંમેશા પરખ કરવી જોઈએ નહીં; પણ દેવ અને પિતૃ કાર્યમાં પરખ કરવી શાસ્ત્રમાં કહેવાય છે.

સર્વવેદવ્રતસ્નાતાઃ પઙ્ક્તીનાં પાવના દ્વિજાઃ। યે ચ ભાષ્ય વિદો મુખ્યા યે ચ વ્યાકરણે રતાઃ ।। ૨૧.

જે દ્વિજોએ બધા વેદવ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી સ્નાન કર્યું છે, પંક્તિઓને પવિત્ર કરે છે, ભાષ્યના જ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ છે અને વ્યાકરણમાં રસ ધરાવે છે—

અધીયતે પુરાણં ચ ધર્મ્મશાસ્ત્રં તથૈવ ચ। ત્રિણાચિકેતપઞ્ચાગ્નિસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ ।। ૨૧.

જે પુરાણ અને ધર્મશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરે છે, ત્રણ નાચિકેત અગ્નિ, પાંચ અગ્નિ, ત્રિસુપર્ણ અને વેદના છ અંગો જાણે છે—

બ્રહ્મદેય સુતશ્ચૈવ છન્દોગો જ્યેષ્ઠસામગઃ। પુણ્યેષુ યેષુ તીર્થેષુ અભિષેકકૃતવ્રતાઃ ।। ૨૧.

જે બ્રાહ્મણપત્નીમાંથી જન્મેલા પુત્ર છે, ચાંદોગ્યના ગાન કરે છે, સામવેદના શ્રેષ્ઠ ગાયક છે અને પવિત્ર તીર્થોમાં વ્રત પાળ્યા છે—

મુખ્યેષુ યેષુ સત્રેષુ ભવન્ત્યવભૃથશ્રુતાઃ। યે ચ સદ્યોવ્રતા નિત્યં સ્વકર્મનિરતાશ્ચ યે ।। ૨૧.

જે મુખ્ય યજ્ઞોમાં અવભૃથ સાંભળ્યા છે, હંમેશા વ્રત પાળે છે અને પોતાના કર્મમાં સતત નિમગ્ન રહે છે—

અક્રોધનાઃ શાન્તિપરાસ્તાન્ વૈ શ્રાદ્ધે નિમન્ત્રયેત્। યે ચાપિ નિત્યં દશસુ સુકૃતેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૨૧.

જે ક્રોધરહિત છે, શાંતિમાં તત્પર છે અને દસ પ્રકારના સદકર્મોમાં હંમેશા સ્થિર છે—એવા લોકોને શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત કરો.

એતેષુ દત્તમક્ષય્યમેતે વૈ પઙ્ક્તિપાવનાઃ। શ્રદ્ધેયા બ્રાહ્મણા યે તુ યોગધર્મ્મમનુવ્રતાઃ ।। ૨૧.

આ લોકોમાં જે-કઈ દાન આપો એ અવિનાશી બને છે; એ પંક્તિઓને પવિત્ર કરે છે. યોગ અને ધર્મમાં તત્પર બ્રાહ્મણો શ્રદ્ધાપાત્ર છે.

ધર્માશ્રમવરિષ્ઠાસ્તે હવ્યકવ્યેષુ તે વરાઃ। ત્રયોઽપિ પૂજિતાસ્તેન બ્રહ્મવિષ્ણુ મહેશ્વરાઃ ।। ૨૧.

એ ધર્મ અને આશ્રમમાં શ્રેષ્ઠ છે; દેવ અને પિતૃઓને અર્પણમાં એ ઉત્તમ છે. એમને પૂજવાથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ પૂજાય છે.

પિતૃભિઃ સહ લોકાશ્ચ યો હ્યેતાન્ પૂજયેન્નરઃ। પવિત્રાણા પવિત્રઞ્ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।। ૨૧.

જે મનુષ્ય એ લોકો અને પિતૃઓની સાથે પૂજા કરે છે, તે પવિત્રોમાં પવિત્ર અને શુભમાં શ્રેષ્ઠ લોક પ્રાપ્ત કરે છે.

પ્રથમઃ સર્વધર્માણાં યોગધર્મો નિગદ્યતે । અપાઙ્ક્તેયાંસ્તુ વક્ષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત ।। ૨૧.

બધા ધર્મોમાં યોગધર્મ સર્વથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. હવે હું કયા લોકો અયોગ્ય છે તે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

કિતવો મદ્યપો યક્ષ્મી પશુપાલો નિરાકૃતિઃ। ગ્રામપ્રેષ્યો વાર્દ્ધુષિકો ગાયનો વણિજસ્તથા ।। ૨૧.

જુગાર રમનાર, દારૂ પીનાર, ક્ષય રોગી, પશુપાલક, ખરાબ દેખાવ ધરાવનાર, ગામનો દૂત, માલ વેચનાર, ગાયન કરનાર અને વેપારી—

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી। સમુદ્રયાયી દુશ્ચર્મા તૈલિકઃ કૂટકારકઃ ।। ૨૧.

ઘર સળગાવનાર, ઝેર આપનાર, સામાન્ય વાસણમાં ખાવનાર, સોમ વેચનાર, દરિયાની યાત્રા કરનાર, ચામડીના વ્યવસાય કરનાર, તેલ વેચનાર અને ખોટા માલ બનાવનાર—

પિત્રા વિવદમાનશ્ચ યસ્ય ચોપપતિર્ગૃહે। અભિશસ્તસ્તથા સ્તેનઃ શિલ્પૈર્યશ્ચોપજીવતિ ।। ૨૧.

પિતા સાથે ઝઘડો કરનાર, જેના ઘરમાં પત્ની અશુદ્ધ હોય, શાપ લાગેલો, ચોર અને કૌશલથી જીવન ચલાવનાર—

સૂજકઃ પર્વકારી ચ યસ્તુ મિત્રેષુ દ્રુહ્યતિ। ગણયાચનકશ્ચૈવ નાસ્તિકો વેદવર્જિતઃ ।। ૨૧.

મિલાવટ કરનાર, પર્વદિવસે અયોગ્ય કાર્ય કરનાર, મિત્રોને દગો આપનાર, વ્યાવસાયિક ભીખ માંગનાર, નાસ્તિક અને વેદજ્ઞાનથી વિહોણો—

ઉન્મત્તઃ ષણ્ડકશઠૌ ભ્રૂણહા ગુરુતલ્પગઃ । ભિષક્‌જીવઃ પ્રૈષણિકઃ પરસ્ત્રીં યશ્ચ ગચ્છતિ ।। ૨૧.

પાગલ, નપુંસક, બદનામ કરનાર, ભ્રૂણહત્યા કરનાર, ગુરુના પથારીમાં જનાર, જીવન માટે દવાખાનામાં કામ કરનાર, દૂત અને પરસ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખનાર—

વિક્રીણાતિ ચ યો બ્રહ્મ વ્રતાનિ ચ તપાંસિ ચ। નષ્ટં સ્યાન્નાસ્તિકે દત્તં કૃતઘ્ને ચૈવ શંસકે ।। ૨૧.

જે વેદ, વ્રત કે તપ વેચે છે; જે નાસ્તિક, કૃતઘ્ન કે બદનામ કરનારને આપ્યું છે, તે બધું વ્યર્થ જાય છે.

યચ્ચ વાણિજકે ચૈવ નેહ નામુત્ર તદ્ભવેત્। નિક્ષેપહારિણે ચૈવ કિતવે વેદનિન્દકે ।। ૨૧.

વેપારીને આપેલું અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી; જમા કરેલા માલ ચોરી કરનાર, જુગાર રમનાર કે વેદની નિંદા કરનારને પણ ફળ મળતું નથી.

તથા વાણિજકે ચૈવ કારુકે ધર્મ્મવર્જિતે। નિન્દન્ ક્રીણાતિ પણ્યાનિ વિક્રીણંશ્ચ પ્રશંસતિ ।। ૨૧.

તે જ રીતે, વેપારી, ધર્મથી વિહોણો કારીગર, ખરીદતી વખતે માલની નિંદા અને વેચતી વખતે પ્રશંસા કરનાર—

અનૃતસ્ય સમાવાસો ન વણિક્ શ્રાદ્ધમર્હતિ। ભસ્મ નીવ હુતં હવ્યં દત્તં પૌનર્ભવે દ્વિજે ।। ૨૧.

અસત્યમાં રહેનાર અથવા વેપારી શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય નથી. પુનર્વિવાહ કરેલા દ્વિજને આપેલું હવન બેસમ છે; તે ફળ આપતું નથી.

ષષ્ટિં કાણઃ શતં ષણ્ડઃ શ્વિત્રી યાવત્ પ્રપશ્યતિ। પાપરોગી સહસ્રસ્ય દાતુર્નાશયતે ફલમ્ ।। ૨૧.

એક આંખાવાળો સાઠ દાતાઓનું ફળ નાશ કરે છે, નપુંસક સોનું, શ્વિત્રી જોવામાં આવે ત્યાં સુધી અને પાપ રોગી હજાર દાતાઓનું ફળ નાશ કરે છે.

ભ્રશ્યતે સત્ફલાત્તસ્માદ્દાતા યસ્ય તુ બાલિશઃ। યો વેષ્ટિતશિરા ભુઙ્ક્તે યો ભુઙ્ક્તે દક્ષિણામુખઃ ।। ૨૧.

મૂર્ખ દાતા સારા ફળથી વંચિત રહે છે; જે માથું ઢાંકી ખાય છે અથવા દક્ષિણ તરફ જોઈને ખાય છે, તે પણ ફળ ગુમાવે છે.

સોપાનત્કશ્ચ યો ભુઙ્ક્તે યચ્ચ દદ્યાત્તિરસ્કૃતમ્ । સર્વં તદસુરેન્દ્રાણાં બ્રહ્મા ભાગમકલ્પયત્ ।। ૨૧.

જે ચપલાં પહેરીને ખાય છે અથવા અપમાનથી આપે છે, તે બધું દાન અસુરોના સ્વામીના ભાગમાં જાય છે.

શ્વાનશ્ચ યાતુધાનાશ્ચ નાવેક્ષેરન્ કથઞ્ચન। તસ્માત્પરિવૃતિં દદ્યાત્તિલૈશ્ચાન્વવકીરયન્ ।। ૨૧.

કુતરા અને રાક્ષસોને ક્યારેય વિધિ જોવાની મંજૂરી નથી; તેથી, તલના દાણાં છાંટીને રક્ષણનું વળય બનાવવું જોઈએ.

રાક્ષસાનાં તિલાઃ પ્રોક્તાઃ શુનાં પરિવૃતિસ્તથા। દર્શનાત્સૂકરો હન્તિ પક્ષપાતેન કુક્કુટઃ ।। ૨૧.

તલ રાક્ષસોના ગણાય છે અને રક્ષણનું વળય કુતરાઓ માટે છે; જોવાથી વરહ નાશ કરે છે અને પક્ષપાતથી કુકડ પણ નાશ કરે છે.

રજસ્વલાનુસ્પર્શેન ક્રુદ્ધો યશ્ચ પ્રયચ્છતિ। યસ્ય મિત્રપ્રદે યાનિ શ્રાદ્ધાનિ ચ હવીંષિ ચ। ન પ્રીણાતિ પિતૄન્ દેવાન્ સ્વર્ગં ન ચ સ ગચ્છતિ ।। ૨૧.

રજસ્વલા સાથે સ્પર્શથી, ગુસ્સામાં આપવાથી, મિત્રના કહેવા પર શ્રાદ્ધ કે હવન કરવાથી, પિતૃઓ અને દેવતાઓ પ્રસન્ન થતા નથી અને સ્વર્ગ પણ મળતું નથી.

નદીતીરેષુ રમ્યેષુ સરિત્સુ ચ સરસ્સુ ચ। વિવિક્તેષુ ચ પ્રીયન્તે દત્તેનેહ પિતામહાઃ ।। ૨૧.

સુંદર નદીના કાંઠે, પ્રવાહમાં, સરોવરમાં અને એકાંતમાં આપેલું દાન પિતૃઓને અહીં પ્રસન્ન કરે છે.

ન ચાશ્રું પાતયેજ્જાતુ ન યુક્તો વાચમીરયેત્। ન ચ કુર્વીત ભુઞ્જાનો હ્યન્યોઽન્યં મત્સરસ્તદા ।। ૨૧.

ક્યારેય આંસુ ન છોડવું, અયોગ્ય વાત ન કરવી, અને ખાવા સમયે એકબીજા માટે ઈર્ષ્યા ન રાખવી.

અપસવ્યે કૃતે તેન વિધિવદ્દર્ભપાણિના । પિત્ર્યમાનિધનં કાર્યમેવં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૨૧.

ડાબી બાજુથી વિધિવત્ દર્ભા પાંણે કરીને પિતૃઓને અર્પણ કરવું જોઈએ; આ રીતે પિતૃઓ સાચે સંતોષ પામે છે.

અનુમત્યાદિતો વિપ્રાનગ્નૌ કુર્યાદ્યથાવિધિ। પિતૄણાં નિર્વ્વપેદ્ભૂમૌ શૂર્પે વા દર્ભસંસ્તરે ।। ૨૧.

અનુમતિથી શરૂ કરીને, બ્રાહ્મણોને અગ્નિમાં નિયમ પ્રમાણે અર્પણ કરવું જોઈએ; પિતૃઓ માટે અર્પણ જમીન પર, શૂરપે અથવા દર્ભાની ચટાઈ પર મૂકવું જોઈએ.