વાયુપુરાણમ્

આજેન સર્વલોહેન વર્ષાસુ ચ મઘાસુ ચ। એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્। ગૌરીં વાપ્યુદ્વહેદ્ભાર્ય્યાં નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ।। ૨૧.

બકરી અથવા બધાં પ્રકારના માંસ, વરસાદી ઋતુમાં અથવા મઘા નક્ષત્રમાં ભેટ આપવાથી અનેક પુત્રોની ઇચ્છા કરવી; જો એક પણ ગયામાં જાય, ગૌરી જેવી પત્ની મેળવે અથવા નીલ વૃષ છોડે.

શંયુરુવાચ।। ગયાદીનાં ફલં તાત પ્રબ્રૂહિ સમપૃચ્છતઃ। પિતૄણાં ચૈવ યત્પુણ્યં નિખિલેન બ્રવીહિ મે ।। ૨૧.

શમ્યુએ કહ્યું: પિતા, ગયા અને બીજા પવિત્ર સ્થળોના ફળ વિશે મને કહો, હું પૂછું છું. અને પિતૃઓને મળતા પુણ્ય વિશે પણ આખું સમજાવો.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। ગયાયામક્ષયં શ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। પિતૃઙયાહે તે પુત્ર તસ્માત્તત્રાક્ષયં સ્મૃતમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: ગયામાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોમ અને તપસ્યા કદી નાશ પામે નહીં. પિતૃઓ માટે ત્યાં એ અવિનાશી માનવામાં આવે છે.

પુનીયાદેકવિંશન્તુ ગૌર્યામુત્પાદિતઃ સુતઃ। માતામહાંસ્તુ ષડ્‌ભૂય ઇતિ તસ્યાઃ ફલં સ્મૃતમ્ ।। ૨૧.

ગૌરીમાંથી જન્મેલો પુત્ર એકવીસ પેઢીઓને પવિત્ર કરે છે; અને એ છ માતામહોને વારંવાર પવિત્ર કરે છે—એ જ તેનું ફળ ગણાય છે.

ફલં વૃષસ્ય વક્ષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત। વૃષોત્સ્રષ્ટા પુનાત્યેવ દશાતીતાન્ દશાવરાન્ ।। ૨૧.

હવે હું વૃષભના ફળ વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. જે વૃષભ છોડે છે, તે પોતાના દસ પૂર્વજ અને દસ પછીની પેઢીઓને નિશ્ચિત રીતે પવિત્ર કરે છે.

યત્કિઞ્ચિત્ સ્પૃશ્યતે તોયૈરુત્તીર્ણેન જલાન્મહીમ્। વૃષોત્સર્ગે પિતૄણાં તુ હ્યક્ષયં સ મુદાહૃતમ્ ।। ૨૧.

વૃષભને ધોઈને જે પાણી જમીન પર પડે છે, એ જે-કઈ સ્પર્શે છે, એ વૃષભ છોડવાનો કાર્ય પિતૃઓ માટે અવિનાશી માનવામાં આવે છે.

યદ્યદ્ધિ સંસ્પૃશેત્તોયં લાંગૂલાદિભિરન્તતઃ। સર્વં તદક્ષયં તસ્ય પિતૄણાં નાત્ર સંશયઃ ।। ૨૧.

વૃષભ પોતાના પૂંછડી અને બીજા અંગોથી જે-કઈ પાણી સ્પર્શે છે, એ બધું પિતૃઓ માટે અવિનાશી બને છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્રૃઙ્ગૈઃ ખુરૈર્વા યદ્ભૂમિમિલ્લિખત્ય નિશં વૃષઃ। મધુકુલ્યાઃ પિતૄંસ્તસ્ય અક્ષયાસ્તા ભવન્તિ વૈ ।। ૨૧.

વૃષભ પોતાના શિંગ અને ખુરથી જમીન પર જે-કઈ નિશાન કરે છે, ત્યાં પિતૃઓ મધથી કરેલી ભેટથી અવિનાશી તૃપ્ત થાય છે.

સહસ્રનલ્વમાત્રેણ તડાગેન યથા શ્રુતિઃ। તૃપ્તિસ્તૃપ્તિઃ પિતૄણાં વૈ તદ્વૃષસ્યાધિકોચ્યતે ।। ૨૧.

શાસ્ત્ર મુજબ, હજારો નલની માપના તળાવથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; પણ વૃષભના ફળથી વધુ તૃપ્તિ મળે છે.

યો દદાતિ ગુઢૈર્મિશ્રાંસ્તિલાન્ વૈ શ્રાદ્ધકર્મણિ। મધુના મધુમિશ્રાન્ વા અક્ષયં સર્વમેવ તત્ ।। ૨૧.

જે શ્રાદ્ધમાં ગોળ સાથે મિશ્રિત તલ અથવા મધ સાથે મિશ્રિત તલ આપે છે, એ બધું પિતૃઓ માટે અવિનાશી બને છે.

૦ બૃહસ્પતિરુવાચ।। ન બ્રાહ્મણાન્ પરીક્ષેત સદા દેયે તુ માનવઃ। દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે ચ શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: દાન આપતી વખતે મનુષ્યે બ્રાહ્મણોની હંમેશા પરખ કરવી જોઈએ નહીં; પણ દેવ અને પિતૃ કાર્યમાં પરખ કરવી શાસ્ત્રમાં કહેવાય છે.

સર્વવેદવ્રતસ્નાતાઃ પઙ્ક્તીનાં પાવના દ્વિજાઃ। યે ચ ભાષ્ય વિદો મુખ્યા યે ચ વ્યાકરણે રતાઃ ।। ૨૧.

જે દ્વિજોએ બધા વેદવ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી સ્નાન કર્યું છે, પંક્તિઓને પવિત્ર કરે છે, ભાષ્યના જ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ છે અને વ્યાકરણમાં રસ ધરાવે છે—

અધીયતે પુરાણં ચ ધર્મ્મશાસ્ત્રં તથૈવ ચ। ત્રિણાચિકેતપઞ્ચાગ્નિસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ ।। ૨૧.

જે પુરાણ અને ધર્મશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરે છે, ત્રણ નાચિકેત અગ્નિ, પાંચ અગ્નિ, ત્રિસુપર્ણ અને વેદના છ અંગો જાણે છે—

બ્રહ્મદેય સુતશ્ચૈવ છન્દોગો જ્યેષ્ઠસામગઃ। પુણ્યેષુ યેષુ તીર્થેષુ અભિષેકકૃતવ્રતાઃ ।। ૨૧.

જે બ્રાહ્મણપત્નીમાંથી જન્મેલા પુત્ર છે, ચાંદોગ્યના ગાન કરે છે, સામવેદના શ્રેષ્ઠ ગાયક છે અને પવિત્ર તીર્થોમાં વ્રત પાળ્યા છે—

મુખ્યેષુ યેષુ સત્રેષુ ભવન્ત્યવભૃથશ્રુતાઃ। યે ચ સદ્યોવ્રતા નિત્યં સ્વકર્મનિરતાશ્ચ યે ।। ૨૧.

જે મુખ્ય યજ્ઞોમાં અવભૃથ સાંભળ્યા છે, હંમેશા વ્રત પાળે છે અને પોતાના કર્મમાં સતત નિમગ્ન રહે છે—

અક્રોધનાઃ શાન્તિપરાસ્તાન્ વૈ શ્રાદ્ધે નિમન્ત્રયેત્। યે ચાપિ નિત્યં દશસુ સુકૃતેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૨૧.

જે ક્રોધરહિત છે, શાંતિમાં તત્પર છે અને દસ પ્રકારના સદકર્મોમાં હંમેશા સ્થિર છે—એવા લોકોને શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત કરો.

એતેષુ દત્તમક્ષય્યમેતે વૈ પઙ્ક્તિપાવનાઃ। શ્રદ્ધેયા બ્રાહ્મણા યે તુ યોગધર્મ્મમનુવ્રતાઃ ।। ૨૧.

આ લોકોમાં જે-કઈ દાન આપો એ અવિનાશી બને છે; એ પંક્તિઓને પવિત્ર કરે છે. યોગ અને ધર્મમાં તત્પર બ્રાહ્મણો શ્રદ્ધાપાત્ર છે.

ધર્માશ્રમવરિષ્ઠાસ્તે હવ્યકવ્યેષુ તે વરાઃ। ત્રયોઽપિ પૂજિતાસ્તેન બ્રહ્મવિષ્ણુ મહેશ્વરાઃ ।। ૨૧.

એ ધર્મ અને આશ્રમમાં શ્રેષ્ઠ છે; દેવ અને પિતૃઓને અર્પણમાં એ ઉત્તમ છે. એમને પૂજવાથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ પૂજાય છે.

પિતૃભિઃ સહ લોકાશ્ચ યો હ્યેતાન્ પૂજયેન્નરઃ। પવિત્રાણા પવિત્રઞ્ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।। ૨૧.

જે મનુષ્ય એ લોકો અને પિતૃઓની સાથે પૂજા કરે છે, તે પવિત્રોમાં પવિત્ર અને શુભમાં શ્રેષ્ઠ લોક પ્રાપ્ત કરે છે.

પ્રથમઃ સર્વધર્માણાં યોગધર્મો નિગદ્યતે । અપાઙ્ક્તેયાંસ્તુ વક્ષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત ।। ૨૧.

બધા ધર્મોમાં યોગધર્મ સર્વથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. હવે હું કયા લોકો અયોગ્ય છે તે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

કિતવો મદ્યપો યક્ષ્મી પશુપાલો નિરાકૃતિઃ। ગ્રામપ્રેષ્યો વાર્દ્ધુષિકો ગાયનો વણિજસ્તથા ।। ૨૧.

જુગાર રમનાર, દારૂ પીનાર, ક્ષય રોગી, પશુપાલક, ખરાબ દેખાવ ધરાવનાર, ગામનો દૂત, માલ વેચનાર, ગાયન કરનાર અને વેપારી—

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી। સમુદ્રયાયી દુશ્ચર્મા તૈલિકઃ કૂટકારકઃ ।। ૨૧.

ઘર સળગાવનાર, ઝેર આપનાર, સામાન્ય વાસણમાં ખાવનાર, સોમ વેચનાર, દરિયાની યાત્રા કરનાર, ચામડીના વ્યવસાય કરનાર, તેલ વેચનાર અને ખોટા માલ બનાવનાર—

પિત્રા વિવદમાનશ્ચ યસ્ય ચોપપતિર્ગૃહે। અભિશસ્તસ્તથા સ્તેનઃ શિલ્પૈર્યશ્ચોપજીવતિ ।। ૨૧.

પિતા સાથે ઝઘડો કરનાર, જેના ઘરમાં પત્ની અશુદ્ધ હોય, શાપ લાગેલો, ચોર અને કૌશલથી જીવન ચલાવનાર—

સૂજકઃ પર્વકારી ચ યસ્તુ મિત્રેષુ દ્રુહ્યતિ। ગણયાચનકશ્ચૈવ નાસ્તિકો વેદવર્જિતઃ ।। ૨૧.

મિલાવટ કરનાર, પર્વદિવસે અયોગ્ય કાર્ય કરનાર, મિત્રોને દગો આપનાર, વ્યાવસાયિક ભીખ માંગનાર, નાસ્તિક અને વેદજ્ઞાનથી વિહોણો—

ઉન્મત્તઃ ષણ્ડકશઠૌ ભ્રૂણહા ગુરુતલ્પગઃ । ભિષક્‌જીવઃ પ્રૈષણિકઃ પરસ્ત્રીં યશ્ચ ગચ્છતિ ।। ૨૧.

પાગલ, નપુંસક, બદનામ કરનાર, ભ્રૂણહત્યા કરનાર, ગુરુના પથારીમાં જનાર, જીવન માટે દવાખાનામાં કામ કરનાર, દૂત અને પરસ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખનાર—

વિક્રીણાતિ ચ યો બ્રહ્મ વ્રતાનિ ચ તપાંસિ ચ। નષ્ટં સ્યાન્નાસ્તિકે દત્તં કૃતઘ્ને ચૈવ શંસકે ।। ૨૧.

જે વેદ, વ્રત કે તપ વેચે છે; જે નાસ્તિક, કૃતઘ્ન કે બદનામ કરનારને આપ્યું છે, તે બધું વ્યર્થ જાય છે.

યચ્ચ વાણિજકે ચૈવ નેહ નામુત્ર તદ્ભવેત્। નિક્ષેપહારિણે ચૈવ કિતવે વેદનિન્દકે ।। ૨૧.

વેપારીને આપેલું અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી; જમા કરેલા માલ ચોરી કરનાર, જુગાર રમનાર કે વેદની નિંદા કરનારને પણ ફળ મળતું નથી.

તથા વાણિજકે ચૈવ કારુકે ધર્મ્મવર્જિતે। નિન્દન્ ક્રીણાતિ પણ્યાનિ વિક્રીણંશ્ચ પ્રશંસતિ ।। ૨૧.

તે જ રીતે, વેપારી, ધર્મથી વિહોણો કારીગર, ખરીદતી વખતે માલની નિંદા અને વેચતી વખતે પ્રશંસા કરનાર—

અનૃતસ્ય સમાવાસો ન વણિક્ શ્રાદ્ધમર્હતિ। ભસ્મ નીવ હુતં હવ્યં દત્તં પૌનર્ભવે દ્વિજે ।। ૨૧.

અસત્યમાં રહેનાર અથવા વેપારી શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય નથી. પુનર્વિવાહ કરેલા દ્વિજને આપેલું હવન બેસમ છે; તે ફળ આપતું નથી.