વાયુપુરાણમ્

બૃહસ્પતિરુવાચ। હવીંષિ શ્રાદ્ધકાલે તુ યાનિ શ્રાદ્ધવિદો વિદુઃ। તાનિ મે શ્રૃણુ સર્વાણિ ફલં ચૈષાં યથાબલમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: શ્રાદ્ધ સમયે જે હવન સામગ્રી જાણકારો યોગ્ય માને છે, તે બધું અને તેમનું ફળ, મારી પાસેથી સાંભળો.

તિલૈર્વ્રીહિયવૈર્માષૈરદ્ભિર્મૂલફલેન ચ। દત્તેન માસં પ્રીયન્તે શ્રાદ્ધેન તુ પિતામહાઃ ।। ૨૧.

તલ, ચોખા, જવાર, માશ, પાણી, મૂળ અને ફળ આપવાથી પિતામહો શ્રાદ્ધથી એક મહિના સુધી પ્રસન્ન રહે છે.

મત્સ્યૈઃ પ્રીણન્તિ દ્વૌ માસૌ ત્રીન્માસાન્હારિણેન તુ। શાશન્તુ ચતુરો માસાન્ પઞ્ચ પ્રીણાતિ શાકુનમ્ ।। ૨૧ .

માછલીથી બે મહિના, હરણના માંસથી ત્રણ મહિના, સસાના માંસથી ચાર મહિના અને પક્ષીના માંસથી પાંચ મહિના સુધી પિતૃઓ પ્રસન્ન રહે છે.

વારાહેણ તુ ષણ્માસાઞ્છાગલં સાપ્તમાસિકમ્। અષ્ટમાસિકમિત્યુક્તં યચ્ચ પાર્ષતકં ભવેત્ ।। ૨૧.

વારાહના માંસથી છ મહિના, બકરાના માંસથી સાત મહિના અને પાર્સટકના માંસથી આઠ મહિના સુધી પિતૃઓ પ્રસન્ન રહે છે.

રૌરવેણ તુ પ્રીયન્તે નવમાસાન્ પિતામહાઃ। ગવયસ્ય તુ માંસેન તૃપ્તિઃ સ્યાદ્દશમાસિકી ।। ૨૧.

રુરુના માંસથી પિતામહો નવ મહિના સુધી પ્રસન્ન રહે છે; જંગલી બળદના માંસથી દસ મહિના સુધી તૃપ્તિ રહે છે.

કૂર્મસ્ય ચૈવ માંસેન માસાનેકાદશૈવ તુ । શ્રાદ્ધમેવ વિજાનીયાદ્ગવ્યં સંવત્સરં ભવેત્ ।। ૨૧.

કાચબાના માંસથી અગિયાર મહિના સુધી તૃપ્તિ રહે છે; ગાયના માંસથી શ્રાદ્ધમાં એક વર્ષ સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે.

તથા ગવ્યસમાયુક્તં પાયસં મધુસર્પિષા। વધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।। ૨૧.

ગાયના દૂધ, મધ અને ઘીથી બનાવેલું પાયસ અને વડ્રીણસના માંસથી બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ રહે છે.

આનન્ત્યાય ભવેદ્યુક્તં ખાડ્ગમાંસૈઃ પિતૃક્ષયે। કૃષ્ણચ્છાગસ્તથા ગોધા આનન્ત્યાયૈવ કલ્પતે ।। ૨૧.

પિતૃઓના ક્ષય સમયે ખાડગના માંસ, કાળી બકરી અને ગોધાની ભેટ સદાય માટે તૃપ્તિ આપે છે.

અત્ર ગાથાઃ પિતૃગીતાઃ કીર્ત્તયન્તિ પુરાવિદઃ। તાસ્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્સન્નિબોધત ।। ૨૧.

આ વિષય પર પુરાણજ્ઞો પિતૃગીતાઓ ગાય છે; હવે હું એ બધું તમને જણાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

અપિ નઃ સ્વકુલે જાયાદ્યોઽન્નં દદ્યાત્ર્ત્રયોદશીમ્। પાયસં મધુસર્પિર્ભ્યાં છાયાયાં કુઞ્જરસ્ય તુ ।। ૨૧.

અમારા કુળમાં એવો જન્મે જે ત્રયોદશી દિવસે અન્ન આપે, મધ અને ઘીથી પાયસ આપે, અથવા હાથીની છાંયામાં ભેટ આપે.

આજેન સર્વલોહેન વર્ષાસુ ચ મઘાસુ ચ। એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્। ગૌરીં વાપ્યુદ્વહેદ્ભાર્ય્યાં નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ।। ૨૧.

બકરી અથવા બધાં પ્રકારના માંસ, વરસાદી ઋતુમાં અથવા મઘા નક્ષત્રમાં ભેટ આપવાથી અનેક પુત્રોની ઇચ્છા કરવી; જો એક પણ ગયામાં જાય, ગૌરી જેવી પત્ની મેળવે અથવા નીલ વૃષ છોડે.

શંયુરુવાચ।। ગયાદીનાં ફલં તાત પ્રબ્રૂહિ સમપૃચ્છતઃ। પિતૄણાં ચૈવ યત્પુણ્યં નિખિલેન બ્રવીહિ મે ।। ૨૧.

શમ્યુએ કહ્યું: પિતા, ગયા અને બીજા પવિત્ર સ્થળોના ફળ વિશે મને કહો, હું પૂછું છું. અને પિતૃઓને મળતા પુણ્ય વિશે પણ આખું સમજાવો.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। ગયાયામક્ષયં શ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ। પિતૃઙયાહે તે પુત્ર તસ્માત્તત્રાક્ષયં સ્મૃતમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: ગયામાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોમ અને તપસ્યા કદી નાશ પામે નહીં. પિતૃઓ માટે ત્યાં એ અવિનાશી માનવામાં આવે છે.

પુનીયાદેકવિંશન્તુ ગૌર્યામુત્પાદિતઃ સુતઃ। માતામહાંસ્તુ ષડ્‌ભૂય ઇતિ તસ્યાઃ ફલં સ્મૃતમ્ ।। ૨૧.

ગૌરીમાંથી જન્મેલો પુત્ર એકવીસ પેઢીઓને પવિત્ર કરે છે; અને એ છ માતામહોને વારંવાર પવિત્ર કરે છે—એ જ તેનું ફળ ગણાય છે.

ફલં વૃષસ્ય વક્ષ્યામિ ગદતો મે નિબોધત। વૃષોત્સ્રષ્ટા પુનાત્યેવ દશાતીતાન્ દશાવરાન્ ।। ૨૧.

હવે હું વૃષભના ફળ વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. જે વૃષભ છોડે છે, તે પોતાના દસ પૂર્વજ અને દસ પછીની પેઢીઓને નિશ્ચિત રીતે પવિત્ર કરે છે.

યત્કિઞ્ચિત્ સ્પૃશ્યતે તોયૈરુત્તીર્ણેન જલાન્મહીમ્। વૃષોત્સર્ગે પિતૄણાં તુ હ્યક્ષયં સ મુદાહૃતમ્ ।। ૨૧.

વૃષભને ધોઈને જે પાણી જમીન પર પડે છે, એ જે-કઈ સ્પર્શે છે, એ વૃષભ છોડવાનો કાર્ય પિતૃઓ માટે અવિનાશી માનવામાં આવે છે.

યદ્યદ્ધિ સંસ્પૃશેત્તોયં લાંગૂલાદિભિરન્તતઃ। સર્વં તદક્ષયં તસ્ય પિતૄણાં નાત્ર સંશયઃ ।। ૨૧.

વૃષભ પોતાના પૂંછડી અને બીજા અંગોથી જે-કઈ પાણી સ્પર્શે છે, એ બધું પિતૃઓ માટે અવિનાશી બને છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્રૃઙ્ગૈઃ ખુરૈર્વા યદ્ભૂમિમિલ્લિખત્ય નિશં વૃષઃ। મધુકુલ્યાઃ પિતૄંસ્તસ્ય અક્ષયાસ્તા ભવન્તિ વૈ ।। ૨૧.

વૃષભ પોતાના શિંગ અને ખુરથી જમીન પર જે-કઈ નિશાન કરે છે, ત્યાં પિતૃઓ મધથી કરેલી ભેટથી અવિનાશી તૃપ્ત થાય છે.

સહસ્રનલ્વમાત્રેણ તડાગેન યથા શ્રુતિઃ। તૃપ્તિસ્તૃપ્તિઃ પિતૄણાં વૈ તદ્વૃષસ્યાધિકોચ્યતે ।। ૨૧.

શાસ્ત્ર મુજબ, હજારો નલની માપના તળાવથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; પણ વૃષભના ફળથી વધુ તૃપ્તિ મળે છે.

યો દદાતિ ગુઢૈર્મિશ્રાંસ્તિલાન્ વૈ શ્રાદ્ધકર્મણિ। મધુના મધુમિશ્રાન્ વા અક્ષયં સર્વમેવ તત્ ।। ૨૧.

જે શ્રાદ્ધમાં ગોળ સાથે મિશ્રિત તલ અથવા મધ સાથે મિશ્રિત તલ આપે છે, એ બધું પિતૃઓ માટે અવિનાશી બને છે.

૦ બૃહસ્પતિરુવાચ।। ન બ્રાહ્મણાન્ પરીક્ષેત સદા દેયે તુ માનવઃ। દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે ચ શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: દાન આપતી વખતે મનુષ્યે બ્રાહ્મણોની હંમેશા પરખ કરવી જોઈએ નહીં; પણ દેવ અને પિતૃ કાર્યમાં પરખ કરવી શાસ્ત્રમાં કહેવાય છે.

સર્વવેદવ્રતસ્નાતાઃ પઙ્ક્તીનાં પાવના દ્વિજાઃ। યે ચ ભાષ્ય વિદો મુખ્યા યે ચ વ્યાકરણે રતાઃ ।। ૨૧.

જે દ્વિજોએ બધા વેદવ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી સ્નાન કર્યું છે, પંક્તિઓને પવિત્ર કરે છે, ભાષ્યના જ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ છે અને વ્યાકરણમાં રસ ધરાવે છે—

અધીયતે પુરાણં ચ ધર્મ્મશાસ્ત્રં તથૈવ ચ। ત્રિણાચિકેતપઞ્ચાગ્નિસ્ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્ ।। ૨૧.

જે પુરાણ અને ધર્મશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરે છે, ત્રણ નાચિકેત અગ્નિ, પાંચ અગ્નિ, ત્રિસુપર્ણ અને વેદના છ અંગો જાણે છે—

બ્રહ્મદેય સુતશ્ચૈવ છન્દોગો જ્યેષ્ઠસામગઃ। પુણ્યેષુ યેષુ તીર્થેષુ અભિષેકકૃતવ્રતાઃ ।। ૨૧.

જે બ્રાહ્મણપત્નીમાંથી જન્મેલા પુત્ર છે, ચાંદોગ્યના ગાન કરે છે, સામવેદના શ્રેષ્ઠ ગાયક છે અને પવિત્ર તીર્થોમાં વ્રત પાળ્યા છે—

મુખ્યેષુ યેષુ સત્રેષુ ભવન્ત્યવભૃથશ્રુતાઃ। યે ચ સદ્યોવ્રતા નિત્યં સ્વકર્મનિરતાશ્ચ યે ।। ૨૧.

જે મુખ્ય યજ્ઞોમાં અવભૃથ સાંભળ્યા છે, હંમેશા વ્રત પાળે છે અને પોતાના કર્મમાં સતત નિમગ્ન રહે છે—

અક્રોધનાઃ શાન્તિપરાસ્તાન્ વૈ શ્રાદ્ધે નિમન્ત્રયેત્। યે ચાપિ નિત્યં દશસુ સુકૃતેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૨૧.

જે ક્રોધરહિત છે, શાંતિમાં તત્પર છે અને દસ પ્રકારના સદકર્મોમાં હંમેશા સ્થિર છે—એવા લોકોને શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત કરો.

એતેષુ દત્તમક્ષય્યમેતે વૈ પઙ્ક્તિપાવનાઃ। શ્રદ્ધેયા બ્રાહ્મણા યે તુ યોગધર્મ્મમનુવ્રતાઃ ।। ૨૧.

આ લોકોમાં જે-કઈ દાન આપો એ અવિનાશી બને છે; એ પંક્તિઓને પવિત્ર કરે છે. યોગ અને ધર્મમાં તત્પર બ્રાહ્મણો શ્રદ્ધાપાત્ર છે.

ધર્માશ્રમવરિષ્ઠાસ્તે હવ્યકવ્યેષુ તે વરાઃ। ત્રયોઽપિ પૂજિતાસ્તેન બ્રહ્મવિષ્ણુ મહેશ્વરાઃ ।। ૨૧.

એ ધર્મ અને આશ્રમમાં શ્રેષ્ઠ છે; દેવ અને પિતૃઓને અર્પણમાં એ ઉત્તમ છે. એમને પૂજવાથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ પૂજાય છે.

પિતૃભિઃ સહ લોકાશ્ચ યો હ્યેતાન્ પૂજયેન્નરઃ। પવિત્રાણા પવિત્રઞ્ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।। ૨૧.

જે મનુષ્ય એ લોકો અને પિતૃઓની સાથે પૂજા કરે છે, તે પવિત્રોમાં પવિત્ર અને શુભમાં શ્રેષ્ઠ લોક પ્રાપ્ત કરે છે.