વાયુપુરાણમ્

પિતૃભક્તસ્ત્વમાવસ્યાં સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્। પ્રત્યક્ષમર્ચિતાસ્તેન ભવન્તિ પિતરઃ સદા ।। ૧૯.

જે પિતૃભક્તિથી અમાવાસ્યાના દિવસે વિધિ કરે છે, તે બધા ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેના દ્વારા પિતૃઓ હંમેશા સીધા પૂજાય છે.

પિતૄદેવા મઘા યસ્માત્ તસ્માત્તાસ્વક્ષયં સ્મૃતમ્। પિત્ર્યં કુર્વ્વન્તિ તસ્યાં તુ વિશેષેણ વિચક્ષણઃ ।। ૧૯.

પિતૃઓ મઘા નક્ષત્રના દેવતા છે, તેથી તે અવિનાશી માનવામાં આવે છે; વિવેકી લોકો ખાસ કરીને એ દિવસે પિતૃવિધિ કરે છે.

તસ્માન્મઘાં વૈ વાઞ્છન્તિ પિતરો નિત્યમેવ હિ । પિતૄદૈવતભક્તા યે તેઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ।। ૧૯.

માટે પિતૃઓ હંમેશા મઘા નક્ષત્રની ઇચ્છા રાખે છે; પિતૃદેવતાઓમાં ભક્તિ ધરાવનાર પણ શ્રેષ્ઠ ગતિ પામે છે.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। યમસ્તુ યાનિ શ્રાદ્ધાનિ પ્રોવાચ શશ(શિવ)બિન્દવે। તાનિ મે શ્રૃણુ કાર્ત્સ્ન્યેન નક્ષત્રેષુ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૨૦.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: યમએ શિવ (શશબિંદુ)ને જે શ્રાદ્ધ વિધિઓ નક્ષત્ર પ્રમાણે શીખવાડ્યા, તે હું તને વિગતે કહું છું.

શ્રાદ્ધં યઃ કૃત્તિકાયોગે કરોતિ સતતં નરઃ। અગ્નીનાધાય સાપત્યો જાયતે સ ગતજ્વરઃ ।। ૨૦.

જે મનુષ્ય કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં હંમેશા શ્રાદ્ધ કરે છે અને અગ્નિ સ્થાપિત કરે છે, તે સંતાનવંત અને રોગમુક્ત બને છે.

અપત્યકામો રોહિણ્યાં સૌમ્યેનૌજસ્વિતા ભવેત્ । પ્રાયશઃ ક્રૂરકર્મ્મા તુ ચાર્દ્રાયાં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।। ૨૦.

સંતાનની ઇચ્છા ધરાવનાર રોહિણીમાં શ્રાદ્ધ કરે તો તે બળવાન બને છે; અને સામાન્ય રીતે, અર્ધા નક્ષત્રમાં કઠોર કર્મવાળાઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

ક્ષેત્રભાગી ભવેત્ પુત્રી શ્રાદ્ધં કુર્વ્વન્ પુનર્વ્વસૌ। ધનધાન્યસમાકીર્ણઃ પુત્રપૌત્રસમાકુલઃ ।। ૨૦.

પુનર્વસુમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી જમીન અને દીકરીઓ મળે છે, ધન-ધાન્યથી ભરપૂર થાય છે અને સંતાન-પૌત્રોથી ઘેરાય છે.

તુષ્ટિકામઃ પુનસ્તિષ્યે શ્રાદ્ધં કુર્વીત માનવઃ। આશ્લેષાસુ પિતૄનાર્ચ્ય વીરાન્ પુત્રાનવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

સંતોષની ઇચ્છા ધરાવનાર પુષ્યમાં શ્રાદ્ધ કરે; આશ્લેષામાં પિતૃઓની પૂજા કરીને વીર પુત્રો મળે છે.

શ્રેષ્ઠો ભવતિ જ્ઞાતીનાં મઘાસુ શ્રાદ્ધમાચરન્। ફલ્ગુનીષુ પિતૄનાર્ચ્ય સૌભાગ્યં લભતે નરઃ ।। ૨૦.

મઘા નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ કરનાર પોતાના કુટુંબમાં શ્રેષ્ઠ બને છે; ફલ્ગુનીમાં પિતૃપૂજા કરવાથી મનુષ્યને સોભાગ્ય મળે છે.

પ્રધાનશીલઃ સાપત્ય ઉત્તરાસુ કરોતિ યઃ। સ સત્સુ મુખ્યો ભવતિ હસ્તે યસ્તર્પયેત્પિતૄન્ ।। ૨૦.

ઉત્તર નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ કરનાર મુખ્ય ગુણવાળાં અને સંતાનવંત બને છે; હસ્તમાં પિતૃઓને તૃપ્ત કરનાર શ્રેષ્ઠ બને છે.

ચિત્રાયાં ચૈવ યઃ કુર્યાત્ પશ્યેદ્રૂપવતઃ સુતાન્। સ્વાતિના ચૈવ યઃ કુર્યાદ્વિદ્વાઁલ્લાભમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

ચિત્રામાં શ્રાદ્ધ કરનાર સુંદર સંતાનને જુએ છે; સ્વાતીમાં કરનાર વિદ્વાનોની સાથે મળે છે.

પુત્રાર્થન્તુ વિશાખાસુ શ્રાદ્ધમીહેત માનવઃ। અનુરાધાસુ કુર્વ્વાણો નરશ્ચક્રં પ્રવર્ત્તયેત્ ।। ૨૦.

પુત્રની ઇચ્છા ધરાવનાર વિશાખામાં શ્રાદ્ધ કરે; અનુરાધામાં શ્રાદ્ધ કરનાર સમૃદ્ધિનું ચક્ર ચલાવે છે.

આધિપત્યં લભેચ્છ્રૈષ્ઠ્યં જ્યેષ્ઠાયાં સતતં તુ યઃ। મૂલેનારોગ્યમિચ્છન્તિ આષાઢાસુ મહદ્યશઃ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ જ્યેષ્ઠામાં હંમેશા શ્રાદ્ધ કરે છે, તે અધિપત્ય અને શ્રેષ્ઠતા પામે છે; મૂલમાં આરોગ્યની ઇચ્છા રાખે છે; આષાઢામાં મહાન યશ મળે છે.

આષાઢાભિશ્ચોત્તરાભિર્વીતશોકો ભવેન્નરઃ। શ્રવણાયાં સુલોકેષુ પ્રાપ્રુયાત્ પરમાં ગતિમ્ ।। ૨૦.

ઉત્તરઆષાઢા અને શ્રવણ નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી માણસ દુઃખથી મુક્ત થાય છે; શ્રવણમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી સારા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત થાય છે.

રાજ્યભાગ્વૈ ધનિષ્ઠાસુ પ્રાપ્નુયાદ્વિપુલં ધનમ્। શ્રાદ્ધં ત્વભિજિતા કુર્વન્ વિન્દતેઽજાવિકં ફલમ્ ।। ૨૦.

ધનિષ્ઠા નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી રાજભાગ અને ઘણું ધન મળે છે; અભિજિત નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી અજાવિક માર્ગનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

નક્ષત્રે વારુણે કુર્વ્વન્ ભિષક્સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્। પૂર્વ્વે પ્રોષ્ઠપદે કુર્વ્વન્ વિન્દતેઽજાવિકં ફલમ્ ।। ૨૦.

વારુણી નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી આયુર્વેદમાં નિપુણતા મળે છે; પૂર્વ પ્રોષ્ઠપદામાં શ્રાદ્ધ કરવાથી અજાવિક માર્ગનું ફળ મળે છે.

ઉત્તરાસ્વનતિક્રમ્ય વિન્દેદ્ઘા વૈ સહસ્રશઃ। બહુરૂપકૃતં દ્રવ્યં વિન્દેત્ કુર્વ્વંસ્તુ રેવતીમ્। અશ્વાંશ્ચૈવાશ્વિનીયુક્તો ભરણ્યામાયુરુત્તમમ્ ।। ૨૦.

ઉત્તર નક્ષત્રોમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી હજારો ગાય મળે છે; રેવતીમાં અનેક પ્રકારનું ધન મળે છે; અશ્વિનીમાં ઘોડા મળે છે અને ભરણીમાં શ્રેષ્ઠ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇમં શ્રાદ્ધવિધિં કુર્વ્વઞ્છશબિન્દુર્મહીમિમામ્। કૃત્સ્નાં તુ લેભે સ કૃત્સ્નાં લબ્ધા ચ પ્રશશંસ તમ્ ।। ૨૦.

આ શ્રાદ્ધવિધિ કરીને શશબિંદુએ આખી ધરતી મેળવી હતી; બધું પ્રાપ્ત કરીને તેણે આ વિધિની પ્રશંસા કરી.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે નક્ષત્રવિશેષે શ્રાદ્ધફલવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ

શ્રી મહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલી નક્ષત્રવિશેષ શ્રાદ્ધફળ વર્ણન નામની વિંશ અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.

શંયુરુવાચ।। કિઞ્ચિદ્દત્તં પિતૄણાં તુ ધિનોતિ વદતાં વર । કિં હિ સ્વિચ્ચિરરાત્રાય કિઞ્ચાનન્ત્યાય કલ્પતે ।। ૨૧.

શમ્યુએ કહ્યું: પિતૃઓને થોડું પણ આપવાથી લાભ થાય છે, બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ; કયું કાર્ય લાંબા સમય સુધી અથવા સદાય માટે ફળ આપે છે?

બૃહસ્પતિરુવાચ। હવીંષિ શ્રાદ્ધકાલે તુ યાનિ શ્રાદ્ધવિદો વિદુઃ। તાનિ મે શ્રૃણુ સર્વાણિ ફલં ચૈષાં યથાબલમ્ ।। ૨૧.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: શ્રાદ્ધ સમયે જે હવન સામગ્રી જાણકારો યોગ્ય માને છે, તે બધું અને તેમનું ફળ, મારી પાસેથી સાંભળો.

તિલૈર્વ્રીહિયવૈર્માષૈરદ્ભિર્મૂલફલેન ચ। દત્તેન માસં પ્રીયન્તે શ્રાદ્ધેન તુ પિતામહાઃ ।। ૨૧.

તલ, ચોખા, જવાર, માશ, પાણી, મૂળ અને ફળ આપવાથી પિતામહો શ્રાદ્ધથી એક મહિના સુધી પ્રસન્ન રહે છે.

મત્સ્યૈઃ પ્રીણન્તિ દ્વૌ માસૌ ત્રીન્માસાન્હારિણેન તુ। શાશન્તુ ચતુરો માસાન્ પઞ્ચ પ્રીણાતિ શાકુનમ્ ।। ૨૧ .

માછલીથી બે મહિના, હરણના માંસથી ત્રણ મહિના, સસાના માંસથી ચાર મહિના અને પક્ષીના માંસથી પાંચ મહિના સુધી પિતૃઓ પ્રસન્ન રહે છે.

વારાહેણ તુ ષણ્માસાઞ્છાગલં સાપ્તમાસિકમ્। અષ્ટમાસિકમિત્યુક્તં યચ્ચ પાર્ષતકં ભવેત્ ।। ૨૧.

વારાહના માંસથી છ મહિના, બકરાના માંસથી સાત મહિના અને પાર્સટકના માંસથી આઠ મહિના સુધી પિતૃઓ પ્રસન્ન રહે છે.

રૌરવેણ તુ પ્રીયન્તે નવમાસાન્ પિતામહાઃ। ગવયસ્ય તુ માંસેન તૃપ્તિઃ સ્યાદ્દશમાસિકી ।। ૨૧.

રુરુના માંસથી પિતામહો નવ મહિના સુધી પ્રસન્ન રહે છે; જંગલી બળદના માંસથી દસ મહિના સુધી તૃપ્તિ રહે છે.

કૂર્મસ્ય ચૈવ માંસેન માસાનેકાદશૈવ તુ । શ્રાદ્ધમેવ વિજાનીયાદ્ગવ્યં સંવત્સરં ભવેત્ ।। ૨૧.

કાચબાના માંસથી અગિયાર મહિના સુધી તૃપ્તિ રહે છે; ગાયના માંસથી શ્રાદ્ધમાં એક વર્ષ સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે.

તથા ગવ્યસમાયુક્તં પાયસં મધુસર્પિષા। વધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।। ૨૧.

ગાયના દૂધ, મધ અને ઘીથી બનાવેલું પાયસ અને વડ્રીણસના માંસથી બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ રહે છે.

આનન્ત્યાય ભવેદ્યુક્તં ખાડ્ગમાંસૈઃ પિતૃક્ષયે। કૃષ્ણચ્છાગસ્તથા ગોધા આનન્ત્યાયૈવ કલ્પતે ।। ૨૧.

પિતૃઓના ક્ષય સમયે ખાડગના માંસ, કાળી બકરી અને ગોધાની ભેટ સદાય માટે તૃપ્તિ આપે છે.

અત્ર ગાથાઃ પિતૃગીતાઃ કીર્ત્તયન્તિ પુરાવિદઃ। તાસ્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાવત્સન્નિબોધત ।। ૨૧.

આ વિષય પર પુરાણજ્ઞો પિતૃગીતાઓ ગાય છે; હવે હું એ બધું તમને જણાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.