વાયુપુરાણમ્

જીવદાનાત્ પરં દાનં ન કિઞ્ચિદિહ વિદ્યતે। અન્નૈર્જીવતિ ત્રૈલોક્યમન્નસ્યૈવ હિ તત્ફલમ્ ।। ૧૮.

જીવનદાનથી વધુ કોઈ દાન નથી; ત્રણેય લોક અન્નથી જ જીવતા છે, અને અન્નનું ફળ એ જ છે.

અન્ને લોકાઃ પ્રતિષ્ઠન્તિ લોકદાનસ્ય તત્ફલમ્ । અન્નં પ્રજાપતિઃ સાક્ષાત્તેન સર્વ્વમિદં તતમ્। તસ્માદન્નસમં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।। ૧૮.

લોકો અન્ન પર આધાર રાખે છે; એ જ લોકદાનનું ફળ છે. પ્રજાપતિ સ્વયં અન્ન છે, અને એથી બધું વ્યાપેલું છે. તેથી, અન્ન જેટલું દાન ન તો ક્યારેય થયું છે, ન તો થશે.

યાનિ રત્નાનિ મેદિન્યાં વાહનાનિ સ્ત્રિયસ્તથા। ક્ષિપ્રં પ્રાપ્નોતિ તત્ સર્વં પિતૃભક્તો હિ માનવઃ ।। ૧૮.

પૃથ્વી પર જે રત્નો, વાહનો અને સ્ત્રીઓ છે—પિતૃભક્ત મનુષ્ય એ બધું ઝડપથી પામે છે.

પ્રતિશ્રયં સદા દદ્યાદતિથિભ્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ। દેવાસ્તે સંપ્રતીક્ષન્તે દિવ્યાતિથ્યૈઃ સહસ્રશઃ ।। ૧૮.

હમેશા અંજલિ બાંધીને, અતિથિ માટે આશ્રય આપવું જોઈએ; દેવતાઓ હજારો દિવ્ય અતિથિ સાથે તેની રાહ જુએ છે.

સર્વાણ્યેતાનિ યો દદ્યાત્ પૃથિવ્યામેકરાડ્ ભવેત્। ત્રિભિર્દ્વાભ્યામથૈકેન દાનેન તુ સુખી ભવેત્ ।। ૧૮.

જે બધા દાન આપે છે, તે પૃથ્વીનો એકમાત્ર રાજા બને છે; ત્રણ, બે કે એક દાન આપવાથી પણ સુખી થાય છે.

દાનાનિ પરમો ધર્મ્મઃ સદ્ભિઃ સત્કૃત્ય પૂજિતઃ। ત્રૈલોક્યસ્યાધિપત્યં હિ દાનાદેવ વ્યવસ્થિતમ્ ।। ૧૮.

દાન સર્વોત્તમ ધર્મ છે, જે સદ્ભાવથી અને આદરપૂર્વક પૂજાય છે; ત્રણેય લોકની રાજાશાહી તો દાનથી જ સ્થિર થાય છે.

રાજા તુ લભતે રાજ્યમધનશ્ચોત્તમં ધનમ્। ક્ષીણાયુર્લભતે ચાયુઃ પિતૃભક્તઃ સદા નરઃ। યાન્ કામાન્ મનસાઽર્થેત તાંસ્તસ્ય પિતરો વિદુઃ ।। ૧૮.

રાજા રાજ્ય પામે છે, ગરીબ શ્રેષ્ઠ ધન પામે છે, અને પિતૃભક્ત મનુષ્ય હમેશા લાંબું આયુષ્ય મેળવે છે; જે ઈચ્છાઓ તે મનમાં રાખે છે, પિતૃઓ તેને જાણે છે.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ પૂજિતમ્। કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૯.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: હવે આગળ હું શ્રાદ્ધના માન્ય વિધિઓ સમજાવું છું. શ્રાદ્ધ વિધિ ઈચ્છિત ફળ માટે અને ફરજિયાત રીતે, બંને રીતે હંમેશા કરવામાં આવે છે.

પુત્ર દારધનમૂલા અષ્ટકાસ્તિસ્ર એવ ચ। પૂર્વપક્ષો વરિષ્ઠો હિ પૂર્વા ચિત્રી ઉદાહૃતા ।। ૧૯.

પુત્ર, પત્ની અને ધન આધારિત ત્રણ અષ્ટકાઓ છે; પર્વના પહેલા પખવાડિયે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે અને પહેલી અષ્ટકા 'ચિત્રી' કહેવાય છે.

પ્રાજાપત્યા દ્વિતીયા સ્યાત્ તૃતીયા વૈશ્વદેવિકી। આદ્યા પૂપૈઃસદા કાર્યા માસૈરન્યા ભવેત્સદા ।। ૧૯.

બીજી 'પ્રજાપત્ય' કહેવાય છે અને ત્રીજી 'વૈશ્વદેવિકી'; પહેલી હંમેશા પુઆથી કરવી જોઈએ, બાકી અષ્ટકાઓ દરેક મહિને કરવી જોઈએ.

શાકૈરન્યા તૃતીયા સ્યાદેવં દ્રવ્યગતો વિધિઃ । અન્વષ્ટકા પિતૄણાં વૈ નિત્યમેવ વિધીયતે ।। ૧૯.

ત્રીજી અષ્ટકા શાકથી કરવી જોઈએ; આ રીતે સામગ્રી અંગેનો નિયમ છે. અન્વષ્ટકા પિતૃઓ માટે હંમેશા કરવી જોઈએ.

યદ્યન્યા ચ ચતુર્થી સ્યાત્તાઞ્ચ કુર્ય્યાદ્વિશેષતઃ। તાસુ શ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્ય્યાત્ સર્વ્વસ્વેનાપિ નિત્યશઃ ।। ૧૯.

જો ચોથી અષ્ટકા હોય તો તે પણ ખાસ કરીને કરવી જોઈએ; આ બધામાં, વિવેકી વ્યક્તિએ શ્રાદ્ધ હંમેશા પોતાના તમામ સાધનો વડે કરવું જોઈએ.

પરત્રેહ ચ સર્વ્વેષુ નિત્યમેવ સુખી ભવેત્ । પૂજકાનાં સદોત્કર્ષો નાસ્તિકા નામધો ગતિઃ ।। ૧૯.

આ બધા વિધિઓ જે હંમેશા કરે છે, તે અહીં અને પરલોકમાં સુખી રહે છે; પૂજા કરનાર હંમેશા ઊંચા રહે છે, અને નાસ્તિકો નીચી સ્થિતિમાં જાય છે.

પિતરઃ સર્વ્વકાલેષુ તિથિકાલેષુ દેવતાઃ। સર્વ્વે પુરુષમાયાન્તિ નિપાનમિવ ધેનવઃ ।। ૧૯.

પિતૃઓ દરેક સમયે અને તિથિ પર, મનુષ્યો પાસે આવે છે, જેમ ગાય પાણી પીવા જાય છે.

મા સ્મ તે પ્રતિગચ્છેયુરષ્ટકાઃ સુરપૂજિતાઃ । મોઘસ્તસ્ય ભવેલ્લોકો લબ્ધં ચાસ્ય વિનશ્યતિ ।। ૧૯.

આ અષ્ટકા, જે દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે, તમારી પાસેથી ન પસાર થાય; જે વ્યક્તિ માટે, દુનિયા વ્યર્થ બની જાય છે અને મેળવેલું પણ ગુમાય છે.

દેવાંસ્તુ દાયિનો યાન્તિ તિર્ય્યગ્ગચ્છન્ત્યદાયિનઃ। પ્રજાં પુષ્ટિં સ્મૃતિં મેધાં પુત્રાનૈશ્વર્ય્યમેવ ચ ।। ૧૯.

યજ્ઞ આપનાર દેવતાઓ સુધી પહોંચે છે, અને ન આપનાર નીચી યોનિમાં જાય છે; આપવાથી સંતાન, સંપત્તિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, પુત્ર અને સત્તા મળે છે.

કુર્વ્વાણઃ પૌર્ણમાસ્યાં ચ પૂર્વ્વં પૂર્ણં સમશ્નુતે। પ્રતિપદ્ધનલાભાય લબ્ધં ચાસ્ય ન નશ્યતિ ।। ૧૯.

પૂર્ણિમા દિવસે વિધિ કરનાર પહેલા જ પૂર્ણ ફળ મેળવે છે; પ્રથમ તિથિ પર મેળવેલું ક્યારેય ગુમાતું નથી.

દ્વિતીયાયાં તુ યઃ કુર્ય્યાદ્દ્વિપદાધિપતિર્ભવેત્। વરાર્થિના તૃતીયા તુ શત્રુઘ્ની પાપનાશિની ।। ૧૯.

બીજી તિથિ પર કરનાર મનુષ્યોનો અધિપતિ બને છે; જે વર માંગે છે, ત્રીજી તિથિ પર કરવાથી દુશ્મન નાશ થાય છે અને પાપ દૂર થાય છે.

ચતુર્થ્યાં કુરુતે શ્રાદ્ધં શત્રોશ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ। પઞ્ચમ્યાં વૈ પ્રકુર્વાણઃ પ્રાપ્નોતિ મહતીં શ્રિયમ્ ।। ૧૯.

ચોથી તિથિ પર શ્રાદ્ધ કરનાર દુશ્મનના ખોટ શોધી શકે છે; પાંચમી તિથિ પર કરનાર મોટી સંપત્તિ મેળવે છે.

ષષ્ઠ્યાં શ્રાદ્ધાનિ કુર્વાણં દ્વિજાસ્તં પૂજયન્ત્યુત। કુરુતે યસ્તુ સપ્તમ્યાં શ્રાદ્ધાનિ સતતં નરઃ ।। ૧૯.

છઠ્ઠી તિથિ પર શ્રાદ્ધ કરનારને દ્વિજ લોકો સન્માન આપે છે; અને જે સાતમી તિથિ પર હંમેશા શ્રાદ્ધ કરે છે—

મહાસત્રમવાપ્નોતિ ગણાનામધિપો ભવેત્। સમ્પૂર્ણામૃદ્ધિમાપ્નોતિ યોઽષ્ટમ્યાં કુરુતે નરઃ ।। ૧૯.

તે મહા યજ્ઞ મેળવે છે અને ગણા સમૂહોનો અધિપતિ બને છે; અને જે આઠમી તિથિ પર કરે છે, તે સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિ મેળવે છે.

શ્રાદ્ધં નવમ્યાં કુર્વાણ ઐશ્વર્ય્યં કાંક્ષિતાં સ્ત્રિયમ્। કુર્વન્ દશમ્યાં તુ નરો બ્રાહ્મીં શ્રિયમવાપ્નુયાત્ ।। ૧૯.

નવમી તિથિ પર શ્રાદ્ધ કરવાથી ઈચ્છિત સંપત્તિ અને પત્ની મળે છે; દશમી તિથિ પર કરવાથી બ્રાહ્મી સમૃદ્ધિ મળે છે.

વેદાંશ્ચૈવાપ્નુયાત્ સર્વાન્ પ્રણાશમેનસસ્તથા। એકાદશ્યાં પરં દાનમૈશ્વર્ય્યં સતતં તથા ।। ૧૯.

તે બધા વેદો મેળવે છે અને પાપનો નાશ થાય છે; એકાદશી તિથિ પર શ્રેષ્ઠ દાન અને હંમેશા સત્તા મળે છે.

દ્વાદશ્યાં રાષ્ટ્રલાભં તુ જયમાહુર્વસૂનિ ચ । પ્રજાં બુદ્ધિં પશૂન્ મેધાં સ્વાતન્ત્ર્યં પુષ્ટિમુત્તમામ્ । દીર્ઘમાયુરથૈશ્વર્ય્યં કુર્વાણસ્તુ ત્રયોદશીમ્ ।। ૧૯.

દ્વાદશી તિથિ પર રાજ્ય અને વિજય, તેમજ ધન મળે છે; અને તે ત્રયોદશી પર શ્રાદ્ધ કરે છે, તેને સંતાન, બુદ્ધિ, પશુ, જ્ઞાન, સ્વતંત્રતા, શ્રેષ્ઠ પોષણ, લાંબી આયુ અને સમૃદ્ધિ મળે છે.

યુવાનશ્ચ મૃતા યસ્ય ગૃહે તેષાં પ્રદાપયેત્। શસ્ત્રેણ તુ હતા યે વૈ તેષાં દદ્યાચ્ચતુર્દશીમ્ ।। ૧૯.

જેના ઘરે યુવાન મૃત્યુ પામ્યા હોય, તેમના માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને જે શસ્ત્રથી મૃત્યુ પામ્યા હોય, તેમના માટે ચૌદસ તિથિ પર શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

તથા વિષમજાતાનાં યમલાનાં તુ સર્વશઃ । અમાવાસ્યાં પ્રયત્નેન શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાચ્છુચિઃ સદા ।। ૧૯.

જેમ વિપરીત પરિસ્થિતિમાં જન્મેલા અને જમળા બાળકો માટે, અમાવાસ્યાના દિવસે, શુદ્ધ અને যত્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

સર્વ્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ સ્વર્ગમાનન્ત્યમશ્નુતે । ઋતં દદ્યાદમાવાસ્યાં સોમમાપ્યાયનં મહત્ ।। ૧૯.

જે વ્યક્તિ અમાવાસ્યાના દિવસે સત્ય પ્રમાણે મહાન અને પોષક સોમનું અર્પણ કરે છે, તે બધા ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને અનંત સ્વર્ગનો આનંદ માણે છે.

એવમાપ્યાયિતઃ સોમસ્ત્રીઁલ્લોકાન્ ધારયિષ્યતિ। સિદ્ધચારણગન્ધર્વ્વૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ નિત્યશઃ ।। ૧૯.

આ રીતે પોષાયેલી સોમ ત્રણેય લોકને પોષે છે અને સિદ્ધો, ચારણો અને ગંધર્વો દ્વારા સતત સ્તુતિ પામે છે.

સ્તવૈઃ પુષ્પૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ સર્વ્વકામપરિચ્છદૈઃ। નૃત્ય વાદિત્રગીતૈશ્ચ હ્યપ્સરોભિઃ સહસ્રશઃ ।। ૧૯.

મનમોહક પુષ્પો, ઇચ્છિત ભેટો, સ્તુતિ, અને હજારો અપ્સરાઓ દ્વારા નૃત્ય, વાદ્ય અને ગીત સાથે.