વાયુપુરાણમ્

ઇયઞ્ચાસીત્ સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા। દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા પૃથિવીત્યુચ્યતે તતઃ ।। ૨.

આ ધરતી, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલી છે, એ મેદિની તરીકે જાણીતી હતી; પુત્રીપદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી એને પૃથ્વી કહેવામાં આવે છે.

પ્રથિતા પ્રવિભક્તા ચ શોભિતા ચ વસુન્ધરા। સસ્યાકરવતી રાજ્ઞા પત્તનાકરમાલિની। ચાતુર્વર્ણ્યસમાકીર્ણા રક્ષિતા તેન ધીમતા ।। ૨.

વિસ્તૃત, વહેંચાયેલી અને સુંદર ધરતી, ખેતરો અને નગરોથી શોભાયમાન, ચાર વર્ણોથી ભરપૂર, એ બુદ્ધિશાળી રાજાએ રક્ષી હતી.

એવંપ્રભાવો રાજાસીદ્વૈન્યઃ સ નૃપસત્તમઃ। નમસ્યશ્ચૈવ પૂજ્યશ્ચ ભૂતગ્રામેણ સર્વશઃ ।। ૨.

એવો શક્તિશાળી રાજા વૈન્ય, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો; સર્વ જીવોએ એને વંદન અને પૂજન કરવો જોઈએ.

બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ। પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ ।। ૨.

મહાન ભાગ્યશાળી બ્રાહ્મણો, જે વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત છે, એ માટે પૃથુ જ વંદનીય છે, કારણ કે એ બ્રહ્મા વંશીય અને સનાતન છે.

પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ। આદિરાજા ન મસ્કાર્યઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨.

મહાન ભાગ્યશાળી રાજાઓ, જે મહાન યશ ઇચ્છે છે, એમણે માટે પ્રથમ રાજા, તેજસ્વી પૃથુ વૈન્ય, અવગણ્ય નથી.

યોધૈરપિ ચ સંગ્રામે પ્રાર્થયાનૈર્જયં યુધિ। આદિકર્ત્તા નરાણાં વૈ નમસ્યઃ પૃથુરેવ હિ ।। ૨.

યોદ્ધાઓ પણ, યુદ્ધમાં વિજય ઇચ્છતા, મનુષ્યોમાં પ્રથમ કર્તા એવા પૃથુને જ વંદન કરે છે.

યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્ત્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્। સ ઘોરરૂપે સંગ્રામે ક્ષેમી તરતિ કીર્તિમાન્ ।। ૨.

જે યોદ્ધા, પૃથુ રાજાની સ્તુતિ કરીને યુદ્ધમાં જાય છે, એ ભયાનક સંઘર્ષમાં સુરક્ષિત રહે છે અને યશ પ્રાપ્ત કરે છે.

વૈશ્યૈરપિ ચ રાજર્ષિર્વૈશ્યવૃત્તિસમાસ્થિતૈઃ। પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ ।। ૨.

વૈશ્યોએ પણ, જે રાજર્ષિ પૃથુએ વૈશ્યોની todayી અપનાવી હતી, એવા મહાન યશસ્વી અને જીવન-ઉપાર્જન આપનાર પૃથુને વંદન કરવું જોઈએ.

એતે વત્સવિશેષાશ્ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમેવ ચ। પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ સર્વાણ્યેવ યથાક્રમમ્ ।। ૨.

આ વિશિષ્ટ વાછરડા, દૂધ દોહનારાઓ, દૂધ અને પાત્રો—આ બધું મેં તમને યોગ્ય ક્રમમાં સમજાવ્યું છે.

બ્રહ્મણા પ્રથમં દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી મહાત્મના। વાયું કૃત્વા તદા વત્સં બીજાનિ વસુધાતલે ।। ૨.

પ્રારંભમાં મહાત્મા બ્રહ્માએ પૃથ્વીને દોહી હતી, વાછરડું તરીકે વાયુને રાખીને અને પૃથ્વી પરના બીજને દૂધ માનીને.

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વન્તદા મન્વન્તરે પુનઃ। વત્સં સ્વાયમ્ભુવં કૃત્વા દુગ્ધા ગ્રીષ્મેણ વૈ મહી ।। ૨.

પછી, પહેલાંના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પૃથ્વીને ફરી દોહવામાં આવી, જેમાં સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડું અને ગ્રીષ્મને દોહનાર બનાવ્યા.

* મનૌ સ્વારોચિષે દુગ્ધા મહી ચૈત્રેણ ધીમતા। મનું સ્વારોચિષં કૃત્વા વત્સં સસ્યાનિ વૈ પુરા ।। ૨.

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં, બુદ્ધિશાળી મનુ સ્વારોચિષે પોતાને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી, જેમાં પાકને દૂધ માનવામાં આવ્યા.

ઉત્તમેઽનુત્તમેનાપિ દુગ્ધા દેવભુજેન તુ । મનું કૃત્વોત્તમં વત્સં સર્વસસ્યાનિ ધીમતા ।। ૨.

ઉત્તમ મન્વંતરમાં દેવભુજ દેવએ ઉત્તમ મનુને વાછરડું બનાવી અને અનુત્તમને દોહનાર રાખીને, બુદ્ધિપૂર્વક પૃથ્વીમાંથી સર્વ પ્રકારના પાકો દોહ્યા.

પુનશ્ચ પઞ્ચમે પૃથ્વી તામસસ્યાન્તરે મનોઃ। દુગ્ધેયં તામસં વત્સં કૃત્વા તુ બલબન્ધુના ।। ૨.

પછી, પાંચમા તામસ મન્વંતરમાં, બલબંધુએ તામસ મનુને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચારિષ્ણવસ્ય દેવસ્ય સંપ્રાપ્તે ચાન્તરે મનોઃ। દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સઞ્ચારિષ્ણવં પ્રતિ ।। ૨..

જ્યારે ચારિષ્ણવ દેવના મન્વંતરનો સમય આવ્યો, ત્યારે પ્રાચીન પુરુષે ચારિષ્ણવને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચાક્ષુષેઽપિ ચ સમ્પ્રાપ્તે તદા મન્વન્તરે પુનઃ। દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સં કૃત્વા તુ ચાક્ષુષમ્ ।। ૨.

ફરી, જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે પ્રાચીન પુરુષે ચાક્ષુષને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ । વૈન્યેનેયં મહી દુગ્ધા યથા તે કીર્તિતં મયા ।। ૨.

ચાક્ષુષ મન્વંતર પૂરો થયા પછી અને વૈવસ્વત મનુના આગમન સમયે, વૈન્યએ આ પૃથ્વીને દોહી હતી, જેમ મેં તમને વર્ણન કર્યું છે.

એતૈર્દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી વ્યતીતેષ્વન્તરેષુ વૈ। દેવાદિભિર્મનુષ્યૈશ્ચ તથા ભૂતાદિભિશ્ચ યા ।। ૨.

આ રીતે, ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં દેવો, મનુષ્યો અને અન્ય જીવોએ પૃથ્વીને દોહી છે.

એવં સર્વેષુ વિજ્ઞેયા હ્યતીતાનાગતેષ્વિહ। દેવા મન્વન્તરેષ્વસ્ય પૃથોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨.

આ રીતે, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના તમામ મન્વંતરોમાં દેવો હાજર છે—હવે પૃથુના સંતાનોની વાર્તા સાંભળો.

પૃથોસ્તુ પુત્રૌ વિક્રાન્તૌ જજ્ઞાતેઽન્તર્દ્ધિપાલિનૌ। શિખણ્ડિની હવિર્દ્ધાનમન્તર્દ્ધાનાદ્વ્યજાયત ।। ૨.

પૃથુને બે પરાક્રમી પુત્રો થયા—અંતર્દ્ધાન અને પાલિન; અંતર્દ્ધાનથી શિખંડિની અને હવિર્ધાન જન્મ્યા.

હવિર્દ્ધાનાત્ષડાગ્નેયી ધિષણાઽજનયત્સુતાન્। પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ ।। ૨.

હવિર્ધાન અને તેની પત્ની ધિષણા પાસેથી છ પુત્રો થયા: પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ, વ્રજ અને અજિન.

પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્ મહાનાસીત્ પ્રજાપતિઃ। બલુશ્રુતતપોવીર્યૈઃ પૃથિવ્યામેકરાઢસૌ। પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય તસ્માત્પ્રાચીન બર્હ્યસૌ ।। ૨.

પ્રાચીનબર્હિ ભગવાન મહાન પ્રજાપતિ હતા, બળ, જ્ઞાન અને તપસ્યામાં પ્રસિદ્ધ, પૃથ્વી પર એકછત્ર રાજા; તેમના કુશ પૂર્વ દિશામાં હતા, તેથી તેમને પ્રાચીનબર્હિ કહેવાયા.

સમુદ્રતનયાયાન્તુ કૃતદારઃ સ વૈ પ્રભુઃ। મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતેઃ। સવર્ણાઽઽધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીન બર્હિષઃ ।। ૨.

એ પ્રભુએ મહાન અંધકારની પાર, સમુદ્રકન્યા સવર્ણાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; સવર્ણાથી પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા, જેમને પ્રચેતા કહેવામાં આવે છે.

સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ। અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તેઽતપ્યન્ત મહત્તપઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ।। ૨.

બધા પ્રચેતા તરીકે ઓળખાતા, ધનુર્વેદના પારંગત અને એકરૂપ ધર્મમાં ચાલનારા હતા; તેઓએ દસ હજાર વર્ષ સુધી સમુદ્રના જળમાં રહી મહાન તપસ્યા કરી.

તપશ્ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ। અરક્ષ્યમાણામાવવૃર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ ।। ૨.

જ્યારે પ્રચેતા તપસ્યા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પૃથ્વી પર વૃક્ષો અવરોધ વિના વધી ગયા, અને તેના કારણે જીવજંતુઓમાં ઘટાડો થયો.

પ્રત્યાહતે તદા તસ્મિંશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ । નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ। દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ।। ૨.

ત્યારે ચાક્ષુષ મનુના અંતરાળમાં, પવન પાછો ફેરી દેવામાં આવ્યો અને વૃક્ષોએ આકાશને ઢાંકી નાખ્યું, તેથી પવન ફૂંકાઈ શક્યો નહીં. દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવજંતુઓ હલનચલન કરી શક્યાં નહીં.

તદુપશ્રુત્ય તપસા સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ। મુખેભ્યો વાયુમગ્નિઞ્ચ સસૃજુર્જ્જાતમન્યવઃ ।। ૨.

આ વાત સાંભળી, બધા પ્રચેતસો તપમાં સ્થિર રહીને અને ક્રોધથી ભરેલા, પોતાના મોઢામાંથી પવન અને અગ્નિ બહાર કાઢ્યા.

ઉન્મૂલાનથ તાન્ વૃક્ષાન્ કૃત્વા વાયુરશોષયત્। તાનગ્નિરદહદ્વોર એવમાસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ ।। ૨.

પછી પવનએ એ વૃક્ષોને ઉખાડી નાખ્યાં અને સુકવી નાખ્યાં; પછી અગ્નિએ પણ એ વૃક્ષોને ભસ્મ કરી નાખ્યાં. આમ વૃક્ષોનો નાશ થયો.

દ્રુમક્ષયમથો બુદ્ધ્વા કિઞ્ચિચ્છેષેષુ શાખિષુ। ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્ રાજા સોમઃ પ્રચેતસઃ ।। ૨.

જ્યારે વૃક્ષોનો નાશ થયો અને થોડાં શાખો જ બાકી રહી, ત્યારે રાજા સોમ પ્રચેતસો પાસે આવ્યા અને એમને કહ્યું.