વાયુપુરાણમ્

રક્ષઃ સુમાલી બલવાન્ક્ષીરં રુધિરમેવ ચ । કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા અન્તર્દ્ધાનઞ્ચ રાક્ષસૈઃ । તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ વર્ત્તયન્તીહ સર્વશઃ

બળવાન રાક્ષસ સુમાલી એ દુધ તરીકે લોહી દૂધ્યું, કપાળના પાત્રમાં એ દૂધ દૂધાયું અને રાક્ષસોએ એને અદૃશ્ય કરી દીધું; એ દૂધથી રાક્ષસો અહીં દરેક રીતે પોતાનું જીવન ચલાવે છે.

પદ્મપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ । વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા શુચીન્ ગન્ધાસ્તથૈવ ચ

ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ ફરીથી ધરતીને દુધી, કમળના પાત્રમાં દૂધ્યું, ચિત્રરથને વાછરડું બનાવ્યું અને શુદ્ધ સુગંધો પણ મેળવી.

તેષાં વિશ્વાવસુસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુચિઃ । ગન્ધર્વરાજોઽતિબલો મહાત્મા સૂર્યસન્નિભઃ

એમણે વિશ્વાવસુ, જે મુનિનો પવિત્ર પુત્ર હતો, એને દુધારો બનાવ્યો; એ ગંધર્વ રાજા, અત્યંત બળવાન, મહાન આત્માવાળો અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો.

શૈલૈશ્ચ સ્તૂયતે દુગ્ધા પુનર્દેવી વસુન્ધરા । તત્રૌષધીર્મૂર્ત્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

પર્વતો દ્વારા સ્તુતિ થતી ધરતી ફરીથી દુધી; ત્યાંથી રૂપવાળી ઔષધિઓ અને વિવિધ રત્નો મળ્યા.

વત્સસ્તુ હિમવાંસ્તેષાં મેરુર્દોગ્ધા મહાગિરિઃ । પાત્રન્તુ શૈલમેવાસીત્તેન શૈલઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

એમના માટે હિમવંત વાછરડું બન્યો, મેરુ મહાપર્વત દુધારો બન્યો; પાત્ર પણ પર્વત જ હતું, તેથી પર્વતનો સ્થાપિત થયો.

સ્તૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા । પલાશપાત્રમાદાય દુગ્ધં છિન્નપ્રરોહણમ્

વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ દ્વારા સ્તુતિ થતી ધરતી ફરીથી દુધી; પલાશના પાનને પાત્ર બનાવીને, કાપેલા અને ઉગતા કોષો એ દૂધ મળ્યું.

કામધુક્ પુષ્પિતઃ શૈલઃ પ્લક્ષો વત્સો યશસ્વિની । સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી પૃથિવી ભૂતભાવિની

ફૂલેલો પર્વત કામધેનુ સમાન હતો, પ્રસિદ્ધ પ્લક્ષ વૃક્ષ વાછરડું બન્યું; ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સર્વ જીવો માટે પૃથ્વી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડનારી દુધારી બની.

સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારણી ચ વસુન્ધરા । દુગ્ધા હિતાર્થં લોકાનાં પૃથુના ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ । ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ ॥૨.૧.

આ ધરતી પોષણ આપનારી, સર્જનહાર, ધારણ કરનારી અને ધનથી ભરપૂર છે; પૃથુએ લોકહિત માટે એને દુધારી, એમ અમને સાંભળ્યું છે; એ જ ચાલતા અને અચળ જગતની આધાર અને યોનિ છે.

ઉત્તરાર્દ્ધમ્ -

ઉત્તર ભાગ—

સૂત ઉવાચ ।। આસીદિયં સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા। વસુ ધારયતે યસ્માદ્વસુધા તેન ચોચ્યતે ।। ૨.

સૂતે કહ્યું: આ ધરતી, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલી છે, એ મેદિની તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી; કારણ કે એ ધન ધારણ કરે છે, તેથી એને વસુધા કહેવામાં આવે છે.

ઇયઞ્ચાસીત્ સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા। દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા પૃથિવીત્યુચ્યતે તતઃ ।। ૨.

આ ધરતી, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલી છે, એ મેદિની તરીકે જાણીતી હતી; પુત્રીપદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી એને પૃથ્વી કહેવામાં આવે છે.

પ્રથિતા પ્રવિભક્તા ચ શોભિતા ચ વસુન્ધરા। સસ્યાકરવતી રાજ્ઞા પત્તનાકરમાલિની। ચાતુર્વર્ણ્યસમાકીર્ણા રક્ષિતા તેન ધીમતા ।। ૨.

વિસ્તૃત, વહેંચાયેલી અને સુંદર ધરતી, ખેતરો અને નગરોથી શોભાયમાન, ચાર વર્ણોથી ભરપૂર, એ બુદ્ધિશાળી રાજાએ રક્ષી હતી.

એવંપ્રભાવો રાજાસીદ્વૈન્યઃ સ નૃપસત્તમઃ। નમસ્યશ્ચૈવ પૂજ્યશ્ચ ભૂતગ્રામેણ સર્વશઃ ।। ૨.

એવો શક્તિશાળી રાજા વૈન્ય, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો; સર્વ જીવોએ એને વંદન અને પૂજન કરવો જોઈએ.

બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ। પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ ।। ૨.

મહાન ભાગ્યશાળી બ્રાહ્મણો, જે વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત છે, એ માટે પૃથુ જ વંદનીય છે, કારણ કે એ બ્રહ્મા વંશીય અને સનાતન છે.

પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ। આદિરાજા ન મસ્કાર્યઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨.

મહાન ભાગ્યશાળી રાજાઓ, જે મહાન યશ ઇચ્છે છે, એમણે માટે પ્રથમ રાજા, તેજસ્વી પૃથુ વૈન્ય, અવગણ્ય નથી.

યોધૈરપિ ચ સંગ્રામે પ્રાર્થયાનૈર્જયં યુધિ। આદિકર્ત્તા નરાણાં વૈ નમસ્યઃ પૃથુરેવ હિ ।। ૨.

યોદ્ધાઓ પણ, યુદ્ધમાં વિજય ઇચ્છતા, મનુષ્યોમાં પ્રથમ કર્તા એવા પૃથુને જ વંદન કરે છે.

યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્ત્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્। સ ઘોરરૂપે સંગ્રામે ક્ષેમી તરતિ કીર્તિમાન્ ।। ૨.

જે યોદ્ધા, પૃથુ રાજાની સ્તુતિ કરીને યુદ્ધમાં જાય છે, એ ભયાનક સંઘર્ષમાં સુરક્ષિત રહે છે અને યશ પ્રાપ્ત કરે છે.

વૈશ્યૈરપિ ચ રાજર્ષિર્વૈશ્યવૃત્તિસમાસ્થિતૈઃ। પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ ।। ૨.

વૈશ્યોએ પણ, જે રાજર્ષિ પૃથુએ વૈશ્યોની todayી અપનાવી હતી, એવા મહાન યશસ્વી અને જીવન-ઉપાર્જન આપનાર પૃથુને વંદન કરવું જોઈએ.

એતે વત્સવિશેષાશ્ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમેવ ચ। પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ સર્વાણ્યેવ યથાક્રમમ્ ।। ૨.

આ વિશિષ્ટ વાછરડા, દૂધ દોહનારાઓ, દૂધ અને પાત્રો—આ બધું મેં તમને યોગ્ય ક્રમમાં સમજાવ્યું છે.

બ્રહ્મણા પ્રથમં દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી મહાત્મના। વાયું કૃત્વા તદા વત્સં બીજાનિ વસુધાતલે ।। ૨.

પ્રારંભમાં મહાત્મા બ્રહ્માએ પૃથ્વીને દોહી હતી, વાછરડું તરીકે વાયુને રાખીને અને પૃથ્વી પરના બીજને દૂધ માનીને.

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે પૂર્વન્તદા મન્વન્તરે પુનઃ। વત્સં સ્વાયમ્ભુવં કૃત્વા દુગ્ધા ગ્રીષ્મેણ વૈ મહી ।। ૨.

પછી, પહેલાંના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પૃથ્વીને ફરી દોહવામાં આવી, જેમાં સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડું અને ગ્રીષ્મને દોહનાર બનાવ્યા.

* મનૌ સ્વારોચિષે દુગ્ધા મહી ચૈત્રેણ ધીમતા। મનું સ્વારોચિષં કૃત્વા વત્સં સસ્યાનિ વૈ પુરા ।। ૨.

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં, બુદ્ધિશાળી મનુ સ્વારોચિષે પોતાને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી, જેમાં પાકને દૂધ માનવામાં આવ્યા.

ઉત્તમેઽનુત્તમેનાપિ દુગ્ધા દેવભુજેન તુ । મનું કૃત્વોત્તમં વત્સં સર્વસસ્યાનિ ધીમતા ।। ૨.

ઉત્તમ મન્વંતરમાં દેવભુજ દેવએ ઉત્તમ મનુને વાછરડું બનાવી અને અનુત્તમને દોહનાર રાખીને, બુદ્ધિપૂર્વક પૃથ્વીમાંથી સર્વ પ્રકારના પાકો દોહ્યા.

પુનશ્ચ પઞ્ચમે પૃથ્વી તામસસ્યાન્તરે મનોઃ। દુગ્ધેયં તામસં વત્સં કૃત્વા તુ બલબન્ધુના ।। ૨.

પછી, પાંચમા તામસ મન્વંતરમાં, બલબંધુએ તામસ મનુને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચારિષ્ણવસ્ય દેવસ્ય સંપ્રાપ્તે ચાન્તરે મનોઃ। દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સઞ્ચારિષ્ણવં પ્રતિ ।। ૨..

જ્યારે ચારિષ્ણવ દેવના મન્વંતરનો સમય આવ્યો, ત્યારે પ્રાચીન પુરુષે ચારિષ્ણવને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચાક્ષુષેઽપિ ચ સમ્પ્રાપ્તે તદા મન્વન્તરે પુનઃ। દુગ્ધા મહી પુરાણેન વત્સં કૃત્વા તુ ચાક્ષુષમ્ ।। ૨.

ફરી, જ્યારે ચાક્ષુષ મન્વંતર આવ્યો, ત્યારે પ્રાચીન પુરુષે ચાક્ષુષને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીને દોહી હતી.

ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ । વૈન્યેનેયં મહી દુગ્ધા યથા તે કીર્તિતં મયા ।। ૨.

ચાક્ષુષ મન્વંતર પૂરો થયા પછી અને વૈવસ્વત મનુના આગમન સમયે, વૈન્યએ આ પૃથ્વીને દોહી હતી, જેમ મેં તમને વર્ણન કર્યું છે.

એતૈર્દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી વ્યતીતેષ્વન્તરેષુ વૈ। દેવાદિભિર્મનુષ્યૈશ્ચ તથા ભૂતાદિભિશ્ચ યા ।। ૨.

આ રીતે, ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં દેવો, મનુષ્યો અને અન્ય જીવોએ પૃથ્વીને દોહી છે.

એવં સર્વેષુ વિજ્ઞેયા હ્યતીતાનાગતેષ્વિહ। દેવા મન્વન્તરેષ્વસ્ય પૃથોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨.

આ રીતે, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના તમામ મન્વંતરોમાં દેવો હાજર છે—હવે પૃથુના સંતાનોની વાર્તા સાંભળો.