વાયુપુરાણમ્

હિમવત્પ્રભવા નદ્યો યાશ્ચાન્યા ઋષિપૂજિતાઃ । સરસ્તીર્થાભિસંવેદ્યા નદી નવવહાસ્તથા ।। ૧૭.

હિમાલયથી ઉત્પન્ન થયેલી નદીઓ, અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજાયેલી અન્ય નદીઓ, સરોવરો અને તીર્થ, તથા નવ વહેતી નદીઓ,

ગત્વૈતાન્ મુચ્યતે પાપૈઃ સ્વર્ગે નિત્યં મહીયતે। દશરાત્રમશૌચન્તુ પ્રોક્તં વૈ મૃતસૂતકે ।। ૧૭.

આ સ્થળોએ જઈને પાપોથી મુક્ત થાય છે અને સ્વર્ગમાં હંમેશા સન્માન મળે છે; મૃત્યુ અને જન્મ સમયે દસ રાત્રીનું અશૌચ્ય કહેવાયું છે.

બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ ક્ષત્રિયે દ્વાદશ સ્મૃતમ્। અર્દ્ધં માસન્તુ વૈશ્યસ્ય માસાચ્છૂદ્રસ્તુ શુધ્યતિ ।। ૧૭.

બ્રાહ્મણ માટે ખાસ કરીને, ક્ષત્રિય માટે બાર રાત્રી, વૈશ્ય માટે અડધો મહિનો, અને શૂદ્ર માટે એક મહિનો પછી શુદ્ધિ થાય છે.

ઉદક્યા સર્વવર્ણાનાં ત્રિરાત્રેણ તુ શુદ્ધયતિ। ઉદક્યાં સૂતિકાઞ્ચૈવ શ્વાનમન્ત્યાવસાયિનમ્ ।। ૧૭.

પાણી લાવતી સ્ત્રીના અશૌચ્યથી સર્વ વર્ણો માટે ત્રણ રાત્રીમાં શુદ્ધિ થાય છે; પ્રસૂતા સ્ત્રી, મૃતદેહ કે કૂતરા સાથે સંકળાયેલા માટે પણ.

નગ્નાદીન્ મૃતહારાંશ્ચ સ્પૃષ્ટ્વાઽશૌચં વિધીયતે। સ્નાત્વા સચૈલો મૃદ્ભિસ્તુ દ્વાદશભિસ્તુ શુધ્યતિ ।। ૧૭.

નગ્ન વ્યક્તિ અને મૃતદેહ લઈ જનારને સ્પર્શ કરવાથી અશૌચ્ય થાય છે; કપડાં પહેરીને અને બાર વાર માટીથી સ્નાન કરીને શુદ્ધિ થાય છે.

એતદેવ ભવેચ્છૌચં મૈથુને નવભિસ્તથા। મૃદા પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ તુ કુર્યાચ્છૌચવિધિન્નરઃ ।। ૧૭.

મૈથુન પછી પણ આ જ શૌચ્ય વિધિ છે, નવ વાર માટીથી; હાથ માટીથી ધોઈ, પુરુષે શુદ્ધિ વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રક્ષાલ્ય ચાદ્ભિર્હસ્તૌ ચ સ્નાત્વા ચૈવ મૃદા પુનઃ। મૃદં ગુહ્યે તતો દ્વિસ્તુ પુનરેવ મૃદં બુધઃ ।। ૧૭.

હાથ પાણીથી ધોઈ, ફરી માટીથી સ્નાન કરીને, ગુપ્ત અંગ પર બે વાર માટી લગાવી, જ્ઞાની ફરી માટીનો ઉપયોગ કરે.

એવં શૌચ વિધિર્દૃષ્ટઃ સર્વવર્ણેષુ નિત્યદા। પરિદદ્યાન્મૃદસ્તિસ્રો હસ્તપાદાવસેચનમ્ ।। ૧૭.

આ રીતે, શૌચ્ય વિધિ સર્વ વર્ણોમાં હંમેશા માનવામાં આવે છે; હાથ અને પગ ધોવા માટે ત્રણ વાર માટી લગાવવી જોઈએ.

આરણ્યં શૌચમેતત્તુ ગ્રામ્યં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્। મૃદસ્તિસ્રઃ પાદયોસ્તુ હસ્તયોસ્તિસ્ર એવ ચ ।। ૧૭.

આ શૌચ્ય વિધિ વનમાં છે; હવે ગામની રીત કહું છું: પગ પર ત્રણ વાર અને હાથ પર પણ ત્રણ વાર માટી લગાવવી.

મૃદઃ પઞ્ચદશામેધ્યે હસ્તાદીનાં વિભાગશઃ। અનિર્ણિક્તે મૃદં દદ્યાન્મૃદન્તે ત્વદ્ભિરેવ તુ ।। ૧૭.

અશુદ્ધિ સમયે, હાથ અને અંગો માટે પંદર વાર માટી લગાવવી કહેવાય છે; સ્થાન નક્કી ન હોય તો માટી, અને અંતે પાણીથી ધોવું.

કણ્ઠં શિરો વા પ્રાવૃત્ય રથ્યા પાદગતસ્તુ વા। અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાચાન્તોઽપ્યશુચિર્ભવેત્ ।। ૧૭.

ગળા કે માથું ઢાંકી, અથવા રસ્તામાં પગ ગંદા રાખીને ચાલે, અને પગ ધોતા નથી, તો મુખ ધોઈને પણ શુદ્ધિ નથી રહેતી.

પ્રક્ષાલ્ય પાત્રં નિઃક્ષિપ્ય આચમ્યાભ્યુક્ષણં પુનઃ। દ્રવ્યસ્યાન્યસ્ય તુ તથા કુર્યાદભ્યુક્ષણં પુનઃ ।। ૧૭.

પાત્ર ધોઈને એક તરફ મૂકી, પછી પાણી પીને અને ફરીથી છાંટવું જોઈએ; અન્ય કોઈ વસ્તુ માટે પણ એમ જ ફરીથી છાંટવું જોઈએ.

પુષ્પાદીનાં તૃણાનાઞ્ચ પ્રોક્ષણં હવિષાન્તથા। પરાહૃતાનાં દ્રવ્યાણાં નિધાયાભ્યુક્ષણં તથા ।। ૧૭.

ફૂલો અને ઘાસ તથા હવન માટે પણ છાંટવું જોઈએ; બહારથી લાવેલી વસ્તુઓને મૂકીને એમ જ છાંટવું જોઈએ.

પ્રોક્ષિતન્તુ હરેત્ કિઞ્ચિ ચ્છ્રાદ્ધે દૈવ તથા પુનઃ। ઉત્તરેણ હરેદ્વેદ્યાં દક્ષિણેન વિસર્જયેત્ ।। ૧૭.

છાંટેલી વસ્તુ શ્રાદ્ધમાં કે દેવ માટે ઉપાડવી જોઈએ, અને ફરીથી પણ; વેદી પર ઉત્તર તરફથી ઉપાડી, દક્ષિણ તરફ ફેંકવી જોઈએ.

વિચ્છિન્નં સ્યાદ્વિપર્યાસે દૈવે પિત્ર્યે તથૈવ ચ। દક્ષિણેન તુ હસ્તેન દક્ષિણાં વેદિમાલિખેત્ ।। ૧૭.

કોઈ વિક્ષેપ કે ઉલટાવ થાય તો, દેવ કે પિતૃ કાર્યમાં પણ, દક્ષિણ હાથથી દક્ષિણ વેદી પર રેખા દોરવી જોઈએ.

કરાભ્યામેવ દેવાનાં પિતૄણાં વિકરં શુભમ્। ક્ષુભિતસ્વપ્નયોશ્ચૈવ તથા મૂત્રપુરીષયોઃ ।। ૧૭.

દેવો અને પિતૃઓ માટે, disturbed sleep, અને મૂત્ર-મલ પછી, બંને હાથથી શુભ કાર્ય કરવું જોઈએ.

નિષ્ઠીવિતે યથા વ્યક્તે ભુક્ત્વા વિપરિધાય ચ। ઉચ્છિષ્ટસ્ય ચ સંસ્પર્શે તથા પાદાવસેચને ।। ૧૭.

સ્પષ્ટ રીતે થૂકી લીધા પછી, ખાઈને ઉપરના કપડા પહેરીને, ઉચ્છિષ્ટને સ્પર્શ કર્યા પછી, અને પગ ધોઈને, એ પ્રમાણે જ વર્તવું જોઈએ.

ઉત્સૃષ્ટસ્ય સુમમ્ભાષે હ્યશુચિં પ્રયતસ્ય ચ। સન્દેહેષુ ચ સર્વેષુ શિખાં મુક્ત્વા તથૈવ ચ ।। ૧૭.

પાણી ફેંકી દીધા પછી, કડક બોલ્યા પછી, અશુદ્ધ હોય ત્યારે, શંકા થાય ત્યારે, અને શિખા ખોલી હોય ત્યારે પણ, એ જ રીતે વર્તવું જોઈએ.

વિના યજ્ઞોપવીતેન મોહાત્તુ યદ્યુપસ્પૃષેત્। ઔષ્ઠસ્ય દન્તસંસ્પર્શે દર્શને ચાન્ત્યવાસિનામ્ ।। ૧૭.

ભૂલથી યજ્ઞોપવીત વગર પાણી પી લે, કે હોઠ કે દાંતને સ્પર્શ કરે, કે ગામના અંતમાં રહેતા લોકોને જુએ, ત્યારે પણ એ જ રીતે વર્તવું જોઈએ.

જિઙ્વયા ચૈવ સંસ્પૃશ્ય દન્તાસક્તં તથૈવ ચ। સશબ્દમઙ્ગુલીભિશ્ચ પ્રણતશ્ચાવલો કયન્ ।। ૧૭.

જીભથી દાંતને સ્પર્શ કરે, કે દાંતમાં કંઈ અટક્યું હોય, કે આંગળીથી અવાજ કરે, કે નમસ્કાર કરીને ઉપર જુએ, ત્યારે પણ એ જ રીતે વર્તવું જોઈએ.

યશ્ચાધર્મે સ્થિતો મોહાદાયાન્તોઽપ્યશુચિર્ભવેત્। ઉપવિશ્ય શુચૌ દેશે પ્રણતઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ ।। ૧૭.

જે ભુલથી અશુદ્ધ સ્થિતિમાં રહે છે, એ સ્વચ્છ જગ્યાએ બેસી, નમસ્કાર કરીને પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મોઢું રાખવું જોઈએ.

પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ તુ અન્તર્જાનુરુપ સ્પૃશેત્। પ્રસન્નાસ્ત્રિઃ પિબેચ્ચાપઃ પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ ।। ૧૭.

પગ અને હાથ ધોઈ, હાથ knee પર રાખી, મન શાંત રાખીને, ત્રણ વખત પાણી પીવું જોઈએ.

દ્વિરેવ માર્જનં કુર્યાત્સકૃદભ્યુક્ષણં તતઃ। ખાનિ મૂર્દ્ધાનમાત્માનં હસ્તૌ પાદૌ તથૈવ ચ ।। ૧૭.

બે વખત ધોઈ, એક વખત છાંટવું, પછી છિદ્રો, માથું, શરીર, હાથ અને પગ પણ એમ જ સાફ કરવું જોઈએ.

અભ્યુક્ષણં તથા તસ્ય યદ્યમીમાંસિતં ભવેત્। એવમાચમનં તસ્ય વેદા યજ્ઞાસ્તપાંસિ ચ ।। ૧૭.

છાંટવામાં શંકા હોય તો ફરીથી કરવું જોઈએ; એમ કરીને આચમન, વેદ અભ્યાસ, યજ્ઞ અને તપ પણ ફળદાયી થાય છે.

દાનાનિ બ્રહ્મચર્યઞ્ચ ભવન્તિ સફલાસ્તથા। ક્રિયાં યઃ કુરુતે મોહાદનાચમ્યૈવ નાસ્તિકઃ ।। ૧૭.

દાન અને બ્રહ્મચર્ય પણ ફળદાયી થાય છે; પણ જે ભુલથી કે અવિશ્વાસથી આચમન કર્યા વિના ક્રિયા કરે છે, એ વ્યર્થ છે.

ભવન્તિ ચ વૃથા તસ્ય ક્રિયા હ્યેતા ન સંશયઃ। વાગ્ભાવશુદ્ધનિર્ણિક્તમદુષ્ટં વાપ્યનિન્દિતમ્ ।। ૧૭.

એની ક્રિયાઓ વ્યર્થ થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; બોલ અને મનની શુદ્ધિથી, દોષ અને નિંદા વગર કરેલી ક્રિયા જ ફળ આપે છે.

મેધ્યાન્યેતાનિ જ્ઞેયાનિ દુષ્ટમેભ્યો વિપર્યયઃ। ન વક્તવ્યઃ સદા વિપ્રઃ ક્ષુધિતો નાસ્તિ કિઞ્ચન ।। ૧૭.

આ ક્રિયાઓ શુદ્ધ છે, એ જાણવું; એના વિપરીત અશુદ્ધ છે. બ્રાહ્મણએ ક્યારેય 'મને ભૂખ લાગી છે, કશું નથી' એવું કહેવું નહીં.

તસ્મૈ સત્કૃત્ય યો દદ્યાદયૂપો યજ્ઞ ઉચ્યતે। અપ્લુષ્ટાન્નં શ્રૃતાન્નન્તુ કૃશવૃત્તિમયાચકમ્ ।। ૧૭.

જેને સન્માનથી આપે છે, એ યજ્ઞ કહેવાય છે; પણ પાણીથી છાંટેલું નથી એવું અન્ન, કે દુર્વૃત્ત વ્યક્તિએ માગેલું અન્ન, એ યજ્ઞ નથી.

એકાન્તશીલં હ્રીમન્તં સદા શ્રાદ્ધેષુ ભોજયેત્ । યો દદાત્યાન્તિમભ્યેશ્ચ સ બ્રહ્મઘ્નો દુરાત્મવાન્ ।। ૧૭.

શ્રાદ્ધમાં હંમેશા એકાંતવૃત્તિ અને લાજ ધરાવનારને જ ભોજન કરાવવું; અને જે અંતે અયોગ્યને આપે છે, એ બ્રાહ્મણહત્યા અને દુષ્ટ સ્વભાવ ધરાવે છે.