વાયુપુરાણમ્

આગ્નિષ્ટોમં તુ પયસા પ્રાપ્નુયાદ્વૈ તથાશ્રુતમ્। સર્પિષા તુ શુભં ચક્ષુઃ ષોડશાહફલં લભેત્। મધુના ત્વતિરાત્રસ્ય ફલં ચ સમવાપ્નુયાત્ ।। ૧૭.

દૂધ અર્પણ કરીને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, ઘીથી શુભ દૃષ્ટિ અને શોડશાહ વિધિનું ફળ મળે છે; મધથી અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

તત્પ્રાપ્નુયાચ્છ્રદ્દધાનો નરો વૈ સર્વૈઃ કામૈર્ભોજયેદ્યસ્તુ વિપ્રાન્। સર્વાર્થદઃ સર્વવિપ્રાતિથૌ યઃ ફલં ભુઙ્ક્તે સર્વમેધસ્ય નિત્યમ્ ।। ૧૭.

જે શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી ભોજન કરાવે છે, તે બધા ફળો પામે છે; બધા બ્રાહ્મણ અતિથિનું સન્માન કરનાર હંમેશા બધા યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

યસ્તુ શ્રાદ્ધેઽતિથિં પ્રાપ્ય દૈવે વાપ્યવમન્યતે। તં વૈ દેવા વિશ્વયન્તિ હોતા યદ્વત્ પરાં વસુમ્ ।। ૧૭.

પરંતુ જે શ્રાદ્ધમાં અથવા દૈવકર્મમાં અતિથિ મળ્યા પછી તેને અવગણે છે, તેને દેવતાઓ ત્યજી દે છે, જેમ યજ્ઞકર્તા નિરર્થક દાન ત્યજી દે છે.

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ વહ્નિશ્ચૈવ હિ તાન્ દ્વિજાન્ । આવિશ્ય ભુઞ્જતે તદ્વૈ લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૧૭.

દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ એ બધા દ્વિજોમાં પ્રવેશી, લોકહિત માટે તેમને ભોજન કરે છે.

અપૂજિતા દહન્ત્યેતે દદ્યુઃ કામાંશ્ચ પૂજિતાઃ। સર્વસ્વેનાપિ તસ્માદ્વૈ પૂજયેદતિથીન્ સદા ।। ૧૭.

આતિથિનું સન્માન ન થાય તો એ દુઃખ આપે છે; અને સન્માન થાય તો ઇચ્છિત ફળ આપે છે. તેથી, પોતાના સર્વસ્વથી પણ, હંમેશા આતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

વાનપ્રસ્થો ગૃહસ્થશ્ચ ગૃહમભ્યાગતોઽથવા। બાલાઃ ખિન્ના યતિશ્ચૈવ જાનીયાદતિથીન્ સદા ।। ૧૭.

વનવાસી, ગૃહસ્થ, ઘરમાં આવેલા, બાળકો, થાકેલા અને યતિ — એ બધાને હંમેશા આતિથિ માનવું જોઈએ.

અભ્યાગતો યાચકઃ સ્યાદતિથિઃ સ્યાદયાચકઃ। અતિથેરતિથિઃ શ્રેષ્ઠઃ સોઽતિથિર્યોગ ઉચ્યતે ।। ૧૭.

યાચક તરીકે આવેલા વ્યક્તિ પણ આતિથિ છે, અને યાચક ન હોય તે પણ આતિથિ છે; આતિથિઓમાં, અણમંગળે આવેલો શ્રેષ્ઠ છે, અને તેને સાચો આતિથિ કહેવાય છે.

ન ઘોરો નાપિ સઙ્કીર્ણો નાવિદ્યો ન વિશેષવિત્। ન ચ સન્તો ન સમૃદ્ધો ન સેવી નાચરોઽતિથિઃ ।। ૧૭.

આતિથિ ન તો ભયાનક હોય છે, ન તો મિશ્ર, ન તો અજ્ઞાન, ન તો ભેદ જાણનાર; એ ન તો સદ્ગુણી, ન તો સમૃદ્ધ, ન તો સેવક, ન તો આચરનાર હોય છે.

પિપાસિતાય શ્રાન્તાય ભ્રાન્તાયાતિબુભુક્ષતે। તસ્મૈ સત્કૃત્ય દાતવ્યં યજ્ઞસ્ય ફલમિચ્છતા ।। ૧૭.

પ્યાસી, થાકેલી, ભટકેલી કે ખૂબ ભૂખેલી વ્યક્તિને, યજ્ઞના ફળ ઇચ્છનારએ સન્માનપૂર્વક આપવું જોઈએ.

આરુહ્ય ભૃગુતુઙ્ગોષુ ગત્વા પુણ્યાં સરસ્વતીમ્। આપગાં તુ નદી પુણ્યાં ગઙ્ગા દેવી મહાનદી ।। ૧૭.

ભૃગુની ઊંચી જગ્યાએ જઈ, પવિત્ર સરસ્વતી અને પવિત્ર નદી, ગંગા — એ મહાનદેવી પાસે જઈ,

હિમવત્પ્રભવા નદ્યો યાશ્ચાન્યા ઋષિપૂજિતાઃ । સરસ્તીર્થાભિસંવેદ્યા નદી નવવહાસ્તથા ।। ૧૭.

હિમાલયથી ઉત્પન્ન થયેલી નદીઓ, અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજાયેલી અન્ય નદીઓ, સરોવરો અને તીર્થ, તથા નવ વહેતી નદીઓ,

ગત્વૈતાન્ મુચ્યતે પાપૈઃ સ્વર્ગે નિત્યં મહીયતે। દશરાત્રમશૌચન્તુ પ્રોક્તં વૈ મૃતસૂતકે ।। ૧૭.

આ સ્થળોએ જઈને પાપોથી મુક્ત થાય છે અને સ્વર્ગમાં હંમેશા સન્માન મળે છે; મૃત્યુ અને જન્મ સમયે દસ રાત્રીનું અશૌચ્ય કહેવાયું છે.

બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ ક્ષત્રિયે દ્વાદશ સ્મૃતમ્। અર્દ્ધં માસન્તુ વૈશ્યસ્ય માસાચ્છૂદ્રસ્તુ શુધ્યતિ ।। ૧૭.

બ્રાહ્મણ માટે ખાસ કરીને, ક્ષત્રિય માટે બાર રાત્રી, વૈશ્ય માટે અડધો મહિનો, અને શૂદ્ર માટે એક મહિનો પછી શુદ્ધિ થાય છે.

ઉદક્યા સર્વવર્ણાનાં ત્રિરાત્રેણ તુ શુદ્ધયતિ। ઉદક્યાં સૂતિકાઞ્ચૈવ શ્વાનમન્ત્યાવસાયિનમ્ ।। ૧૭.

પાણી લાવતી સ્ત્રીના અશૌચ્યથી સર્વ વર્ણો માટે ત્રણ રાત્રીમાં શુદ્ધિ થાય છે; પ્રસૂતા સ્ત્રી, મૃતદેહ કે કૂતરા સાથે સંકળાયેલા માટે પણ.

નગ્નાદીન્ મૃતહારાંશ્ચ સ્પૃષ્ટ્વાઽશૌચં વિધીયતે। સ્નાત્વા સચૈલો મૃદ્ભિસ્તુ દ્વાદશભિસ્તુ શુધ્યતિ ।। ૧૭.

નગ્ન વ્યક્તિ અને મૃતદેહ લઈ જનારને સ્પર્શ કરવાથી અશૌચ્ય થાય છે; કપડાં પહેરીને અને બાર વાર માટીથી સ્નાન કરીને શુદ્ધિ થાય છે.

એતદેવ ભવેચ્છૌચં મૈથુને નવભિસ્તથા। મૃદા પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ તુ કુર્યાચ્છૌચવિધિન્નરઃ ।। ૧૭.

મૈથુન પછી પણ આ જ શૌચ્ય વિધિ છે, નવ વાર માટીથી; હાથ માટીથી ધોઈ, પુરુષે શુદ્ધિ વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રક્ષાલ્ય ચાદ્ભિર્હસ્તૌ ચ સ્નાત્વા ચૈવ મૃદા પુનઃ। મૃદં ગુહ્યે તતો દ્વિસ્તુ પુનરેવ મૃદં બુધઃ ।। ૧૭.

હાથ પાણીથી ધોઈ, ફરી માટીથી સ્નાન કરીને, ગુપ્ત અંગ પર બે વાર માટી લગાવી, જ્ઞાની ફરી માટીનો ઉપયોગ કરે.

એવં શૌચ વિધિર્દૃષ્ટઃ સર્વવર્ણેષુ નિત્યદા। પરિદદ્યાન્મૃદસ્તિસ્રો હસ્તપાદાવસેચનમ્ ।। ૧૭.

આ રીતે, શૌચ્ય વિધિ સર્વ વર્ણોમાં હંમેશા માનવામાં આવે છે; હાથ અને પગ ધોવા માટે ત્રણ વાર માટી લગાવવી જોઈએ.

આરણ્યં શૌચમેતત્તુ ગ્રામ્યં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્। મૃદસ્તિસ્રઃ પાદયોસ્તુ હસ્તયોસ્તિસ્ર એવ ચ ।। ૧૭.

આ શૌચ્ય વિધિ વનમાં છે; હવે ગામની રીત કહું છું: પગ પર ત્રણ વાર અને હાથ પર પણ ત્રણ વાર માટી લગાવવી.

મૃદઃ પઞ્ચદશામેધ્યે હસ્તાદીનાં વિભાગશઃ। અનિર્ણિક્તે મૃદં દદ્યાન્મૃદન્તે ત્વદ્ભિરેવ તુ ।। ૧૭.

અશુદ્ધિ સમયે, હાથ અને અંગો માટે પંદર વાર માટી લગાવવી કહેવાય છે; સ્થાન નક્કી ન હોય તો માટી, અને અંતે પાણીથી ધોવું.

કણ્ઠં શિરો વા પ્રાવૃત્ય રથ્યા પાદગતસ્તુ વા। અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાચાન્તોઽપ્યશુચિર્ભવેત્ ।। ૧૭.

ગળા કે માથું ઢાંકી, અથવા રસ્તામાં પગ ગંદા રાખીને ચાલે, અને પગ ધોતા નથી, તો મુખ ધોઈને પણ શુદ્ધિ નથી રહેતી.

પ્રક્ષાલ્ય પાત્રં નિઃક્ષિપ્ય આચમ્યાભ્યુક્ષણં પુનઃ। દ્રવ્યસ્યાન્યસ્ય તુ તથા કુર્યાદભ્યુક્ષણં પુનઃ ।। ૧૭.

પાત્ર ધોઈને એક તરફ મૂકી, પછી પાણી પીને અને ફરીથી છાંટવું જોઈએ; અન્ય કોઈ વસ્તુ માટે પણ એમ જ ફરીથી છાંટવું જોઈએ.

પુષ્પાદીનાં તૃણાનાઞ્ચ પ્રોક્ષણં હવિષાન્તથા। પરાહૃતાનાં દ્રવ્યાણાં નિધાયાભ્યુક્ષણં તથા ।। ૧૭.

ફૂલો અને ઘાસ તથા હવન માટે પણ છાંટવું જોઈએ; બહારથી લાવેલી વસ્તુઓને મૂકીને એમ જ છાંટવું જોઈએ.

પ્રોક્ષિતન્તુ હરેત્ કિઞ્ચિ ચ્છ્રાદ્ધે દૈવ તથા પુનઃ। ઉત્તરેણ હરેદ્વેદ્યાં દક્ષિણેન વિસર્જયેત્ ।। ૧૭.

છાંટેલી વસ્તુ શ્રાદ્ધમાં કે દેવ માટે ઉપાડવી જોઈએ, અને ફરીથી પણ; વેદી પર ઉત્તર તરફથી ઉપાડી, દક્ષિણ તરફ ફેંકવી જોઈએ.

વિચ્છિન્નં સ્યાદ્વિપર્યાસે દૈવે પિત્ર્યે તથૈવ ચ। દક્ષિણેન તુ હસ્તેન દક્ષિણાં વેદિમાલિખેત્ ।। ૧૭.

કોઈ વિક્ષેપ કે ઉલટાવ થાય તો, દેવ કે પિતૃ કાર્યમાં પણ, દક્ષિણ હાથથી દક્ષિણ વેદી પર રેખા દોરવી જોઈએ.

કરાભ્યામેવ દેવાનાં પિતૄણાં વિકરં શુભમ્। ક્ષુભિતસ્વપ્નયોશ્ચૈવ તથા મૂત્રપુરીષયોઃ ।। ૧૭.

દેવો અને પિતૃઓ માટે, disturbed sleep, અને મૂત્ર-મલ પછી, બંને હાથથી શુભ કાર્ય કરવું જોઈએ.

નિષ્ઠીવિતે યથા વ્યક્તે ભુક્ત્વા વિપરિધાય ચ। ઉચ્છિષ્ટસ્ય ચ સંસ્પર્શે તથા પાદાવસેચને ।। ૧૭.

સ્પષ્ટ રીતે થૂકી લીધા પછી, ખાઈને ઉપરના કપડા પહેરીને, ઉચ્છિષ્ટને સ્પર્શ કર્યા પછી, અને પગ ધોઈને, એ પ્રમાણે જ વર્તવું જોઈએ.

ઉત્સૃષ્ટસ્ય સુમમ્ભાષે હ્યશુચિં પ્રયતસ્ય ચ। સન્દેહેષુ ચ સર્વેષુ શિખાં મુક્ત્વા તથૈવ ચ ।। ૧૭.

પાણી ફેંકી દીધા પછી, કડક બોલ્યા પછી, અશુદ્ધ હોય ત્યારે, શંકા થાય ત્યારે, અને શિખા ખોલી હોય ત્યારે પણ, એ જ રીતે વર્તવું જોઈએ.

વિના યજ્ઞોપવીતેન મોહાત્તુ યદ્યુપસ્પૃષેત્। ઔષ્ઠસ્ય દન્તસંસ્પર્શે દર્શને ચાન્ત્યવાસિનામ્ ।। ૧૭.

ભૂલથી યજ્ઞોપવીત વગર પાણી પી લે, કે હોઠ કે દાંતને સ્પર્શ કરે, કે ગામના અંતમાં રહેતા લોકોને જુએ, ત્યારે પણ એ જ રીતે વર્તવું જોઈએ.