વાયુપુરાણમ્

અહો ધીમંસ્ત્વયા સૂત શ્રાદ્ધકલ્પસ્તુ કીર્તિતઃ। શ્રુતો નઃ શ્રાદ્ધકલ્પો વૈ ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

સૂતજી, તમે કેટલા બુદ્ધિશાળી છો! શ્રાદ્ધનો વિધિ વર્ણવાયો છે; અમે ઋષિઓ દ્વારા કહેલો શ્રાદ્ધ વિધિ સાંભળ્યો છે.

અતીવ વિસ્તરો યસ્ય વિશેષેણ પ્રકીર્તિતઃ। વદ શેષં મહાપ્રાજ્ઞ ઋષેસ્તસ્ય યથામતમ્ ।। ૧૭.

તેની વિગત ખૂબ જ વિસ્તૃત રીતે સમજાવાઈ છે; હવે, મહાબુદ્ધિશાળી, ઋષિએ જે રીતે સમજાવ્યું છે, તે બાકી ભાગ કહો.

કીર્તયિષ્યામિ તે વિપ્રા ઋષેસ્તસ્ય મતન્તુ તત્। શ્રાદ્ધં પ્રતિ મહાભાગાસ્તન્મે શ્રૃણુત વિસ્તરાત્ ।। ૧૭.

હે બ્રાહ્મણો, હું તમને શ્રાદ્ધ વિષે ઋષિની વાત કહું છું; હે ભાગ્યશાળી લોકો, મને વિગતે સાંભળો.

ઉક્તં શ્રાદ્ધં મયા પૂર્વં વિધિશ્ચ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ। પરિશિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણાનાં યથાક્રમમ્ ।। ૧૭.

હું પહેલેથી શ્રાદ્ધ અને શ્રાદ્ધકર્મની વિધિ કહી છે; હવે બ્રાહ્મણો વિશે જે બાકી છે, તે ક્રમવાર સમજાવું છું.

ન મીમાંસ્યાઃ સદા વિપ્રાઃ પવિત્રં હ્યેતદુત્તમમ્। દૈવે પિત્ર્યે ચ સતતં શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્ ।। ૧૭.

બ્રાહ્મણોએ ક્યારેય શંકા ન કરવી, કેમ કે આ ઉત્તમ પવિત્ર છે; દૈવ અને પિતૃકર્મમાં હંમેશા પરીક્ષા કરવી કહેવાય છે.

યસ્મિન્ દોષાઃ પ્રદૃશ્યેરન્ સદ્ભિર્વા વર્જિતસ્તુ યઃ। જાનીયાદ્વાપિ સંવાસાદ્વર્જ્જયેત્તં પ્રયત્નતઃ ।। ૧૭.

જો કોઈમાં દોષ દેખાય, અથવા સારા લોકો તેને ટાળે, અથવા સંગથી જાણ થાય—તો તેને કાળજીપૂર્વક ટાળવો જોઈએ.

અવિજ્ઞાતં દ્વિજં શ્રાદ્ધે પરીક્ષેત સદા બુધઃ । સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૧૭.

શ્રાદ્ધમાં અજાણ્યા બ્રાહ્મણની હંમેશા બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ તપાસ કરવી જોઈએ; કેમ કે સિદ્ધ લોકો બ્રાહ્મણ રૂપે પૃથ્વી પર ફરતા હોય છે.

તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્ કૃતાઞ્જલિઃ। પૂજયેચ્ચાપિ પાદ્યેન પાદાભ્યઞ્જનભોજનૈઃ ।। ૧૭.

આથી, અતિથિ આવે ત્યારે જોડેલા હાથથી મળવું જોઈએ અને પગ ધોવા, પગ પર તેલ લગાવવું અને ભોજનથી પૂજા કરવી જોઈએ.

ઉર્વીં સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાસ્તથા। નાના રૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મ્મેણ પાલયન્ ।। ૧૭.

દેવતાઓ અને યોગના સ્વામી વિવિધ રૂપે પૃથ્વી અને સમુદ્રના કિનારે સુધી ફરતા હોય છે, અને ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે.

અર્ચયિત્વા તતો દદ્યાદ્વિપ્રાયાતિથયે નરઃ। વ્યઞ્જનાનિ ચ ભક્ષ્યાણિ ફલં તેષાં તથૈવ ચ ।। ૧૭.

પૂજા કર્યા પછી, માણસે બ્રાહ્મણ અતિથિને વાનગી, ખાવાની વસ્તુઓ અને ફળ આપવું જોઈએ.

આગ્નિષ્ટોમં તુ પયસા પ્રાપ્નુયાદ્વૈ તથાશ્રુતમ્। સર્પિષા તુ શુભં ચક્ષુઃ ષોડશાહફલં લભેત્। મધુના ત્વતિરાત્રસ્ય ફલં ચ સમવાપ્નુયાત્ ।। ૧૭.

દૂધ અર્પણ કરીને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, ઘીથી શુભ દૃષ્ટિ અને શોડશાહ વિધિનું ફળ મળે છે; મધથી અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

તત્પ્રાપ્નુયાચ્છ્રદ્દધાનો નરો વૈ સર્વૈઃ કામૈર્ભોજયેદ્યસ્તુ વિપ્રાન્। સર્વાર્થદઃ સર્વવિપ્રાતિથૌ યઃ ફલં ભુઙ્ક્તે સર્વમેધસ્ય નિત્યમ્ ।। ૧૭.

જે શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી ભોજન કરાવે છે, તે બધા ફળો પામે છે; બધા બ્રાહ્મણ અતિથિનું સન્માન કરનાર હંમેશા બધા યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

યસ્તુ શ્રાદ્ધેઽતિથિં પ્રાપ્ય દૈવે વાપ્યવમન્યતે। તં વૈ દેવા વિશ્વયન્તિ હોતા યદ્વત્ પરાં વસુમ્ ।। ૧૭.

પરંતુ જે શ્રાદ્ધમાં અથવા દૈવકર્મમાં અતિથિ મળ્યા પછી તેને અવગણે છે, તેને દેવતાઓ ત્યજી દે છે, જેમ યજ્ઞકર્તા નિરર્થક દાન ત્યજી દે છે.

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ વહ્નિશ્ચૈવ હિ તાન્ દ્વિજાન્ । આવિશ્ય ભુઞ્જતે તદ્વૈ લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૧૭.

દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ એ બધા દ્વિજોમાં પ્રવેશી, લોકહિત માટે તેમને ભોજન કરે છે.

અપૂજિતા દહન્ત્યેતે દદ્યુઃ કામાંશ્ચ પૂજિતાઃ। સર્વસ્વેનાપિ તસ્માદ્વૈ પૂજયેદતિથીન્ સદા ।। ૧૭.

આતિથિનું સન્માન ન થાય તો એ દુઃખ આપે છે; અને સન્માન થાય તો ઇચ્છિત ફળ આપે છે. તેથી, પોતાના સર્વસ્વથી પણ, હંમેશા આતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

વાનપ્રસ્થો ગૃહસ્થશ્ચ ગૃહમભ્યાગતોઽથવા। બાલાઃ ખિન્ના યતિશ્ચૈવ જાનીયાદતિથીન્ સદા ।। ૧૭.

વનવાસી, ગૃહસ્થ, ઘરમાં આવેલા, બાળકો, થાકેલા અને યતિ — એ બધાને હંમેશા આતિથિ માનવું જોઈએ.

અભ્યાગતો યાચકઃ સ્યાદતિથિઃ સ્યાદયાચકઃ। અતિથેરતિથિઃ શ્રેષ્ઠઃ સોઽતિથિર્યોગ ઉચ્યતે ।। ૧૭.

યાચક તરીકે આવેલા વ્યક્તિ પણ આતિથિ છે, અને યાચક ન હોય તે પણ આતિથિ છે; આતિથિઓમાં, અણમંગળે આવેલો શ્રેષ્ઠ છે, અને તેને સાચો આતિથિ કહેવાય છે.

ન ઘોરો નાપિ સઙ્કીર્ણો નાવિદ્યો ન વિશેષવિત્। ન ચ સન્તો ન સમૃદ્ધો ન સેવી નાચરોઽતિથિઃ ।। ૧૭.

આતિથિ ન તો ભયાનક હોય છે, ન તો મિશ્ર, ન તો અજ્ઞાન, ન તો ભેદ જાણનાર; એ ન તો સદ્ગુણી, ન તો સમૃદ્ધ, ન તો સેવક, ન તો આચરનાર હોય છે.

પિપાસિતાય શ્રાન્તાય ભ્રાન્તાયાતિબુભુક્ષતે। તસ્મૈ સત્કૃત્ય દાતવ્યં યજ્ઞસ્ય ફલમિચ્છતા ।। ૧૭.

પ્યાસી, થાકેલી, ભટકેલી કે ખૂબ ભૂખેલી વ્યક્તિને, યજ્ઞના ફળ ઇચ્છનારએ સન્માનપૂર્વક આપવું જોઈએ.

આરુહ્ય ભૃગુતુઙ્ગોષુ ગત્વા પુણ્યાં સરસ્વતીમ્। આપગાં તુ નદી પુણ્યાં ગઙ્ગા દેવી મહાનદી ।। ૧૭.

ભૃગુની ઊંચી જગ્યાએ જઈ, પવિત્ર સરસ્વતી અને પવિત્ર નદી, ગંગા — એ મહાનદેવી પાસે જઈ,

હિમવત્પ્રભવા નદ્યો યાશ્ચાન્યા ઋષિપૂજિતાઃ । સરસ્તીર્થાભિસંવેદ્યા નદી નવવહાસ્તથા ।। ૧૭.

હિમાલયથી ઉત્પન્ન થયેલી નદીઓ, અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજાયેલી અન્ય નદીઓ, સરોવરો અને તીર્થ, તથા નવ વહેતી નદીઓ,

ગત્વૈતાન્ મુચ્યતે પાપૈઃ સ્વર્ગે નિત્યં મહીયતે। દશરાત્રમશૌચન્તુ પ્રોક્તં વૈ મૃતસૂતકે ।। ૧૭.

આ સ્થળોએ જઈને પાપોથી મુક્ત થાય છે અને સ્વર્ગમાં હંમેશા સન્માન મળે છે; મૃત્યુ અને જન્મ સમયે દસ રાત્રીનું અશૌચ્ય કહેવાયું છે.

બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ ક્ષત્રિયે દ્વાદશ સ્મૃતમ્। અર્દ્ધં માસન્તુ વૈશ્યસ્ય માસાચ્છૂદ્રસ્તુ શુધ્યતિ ।। ૧૭.

બ્રાહ્મણ માટે ખાસ કરીને, ક્ષત્રિય માટે બાર રાત્રી, વૈશ્ય માટે અડધો મહિનો, અને શૂદ્ર માટે એક મહિનો પછી શુદ્ધિ થાય છે.

ઉદક્યા સર્વવર્ણાનાં ત્રિરાત્રેણ તુ શુદ્ધયતિ। ઉદક્યાં સૂતિકાઞ્ચૈવ શ્વાનમન્ત્યાવસાયિનમ્ ।। ૧૭.

પાણી લાવતી સ્ત્રીના અશૌચ્યથી સર્વ વર્ણો માટે ત્રણ રાત્રીમાં શુદ્ધિ થાય છે; પ્રસૂતા સ્ત્રી, મૃતદેહ કે કૂતરા સાથે સંકળાયેલા માટે પણ.

નગ્નાદીન્ મૃતહારાંશ્ચ સ્પૃષ્ટ્વાઽશૌચં વિધીયતે। સ્નાત્વા સચૈલો મૃદ્ભિસ્તુ દ્વાદશભિસ્તુ શુધ્યતિ ।। ૧૭.

નગ્ન વ્યક્તિ અને મૃતદેહ લઈ જનારને સ્પર્શ કરવાથી અશૌચ્ય થાય છે; કપડાં પહેરીને અને બાર વાર માટીથી સ્નાન કરીને શુદ્ધિ થાય છે.

એતદેવ ભવેચ્છૌચં મૈથુને નવભિસ્તથા। મૃદા પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ તુ કુર્યાચ્છૌચવિધિન્નરઃ ।। ૧૭.

મૈથુન પછી પણ આ જ શૌચ્ય વિધિ છે, નવ વાર માટીથી; હાથ માટીથી ધોઈ, પુરુષે શુદ્ધિ વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રક્ષાલ્ય ચાદ્ભિર્હસ્તૌ ચ સ્નાત્વા ચૈવ મૃદા પુનઃ। મૃદં ગુહ્યે તતો દ્વિસ્તુ પુનરેવ મૃદં બુધઃ ।। ૧૭.

હાથ પાણીથી ધોઈ, ફરી માટીથી સ્નાન કરીને, ગુપ્ત અંગ પર બે વાર માટી લગાવી, જ્ઞાની ફરી માટીનો ઉપયોગ કરે.

એવં શૌચ વિધિર્દૃષ્ટઃ સર્વવર્ણેષુ નિત્યદા। પરિદદ્યાન્મૃદસ્તિસ્રો હસ્તપાદાવસેચનમ્ ।। ૧૭.

આ રીતે, શૌચ્ય વિધિ સર્વ વર્ણોમાં હંમેશા માનવામાં આવે છે; હાથ અને પગ ધોવા માટે ત્રણ વાર માટી લગાવવી જોઈએ.

આરણ્યં શૌચમેતત્તુ ગ્રામ્યં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્। મૃદસ્તિસ્રઃ પાદયોસ્તુ હસ્તયોસ્તિસ્ર એવ ચ ।। ૧૭.

આ શૌચ્ય વિધિ વનમાં છે; હવે ગામની રીત કહું છું: પગ પર ત્રણ વાર અને હાથ પર પણ ત્રણ વાર માટી લગાવવી.