વાયુપુરાણમ્

કારસ્કરાઃ પુલિન્દાશ્ચ તથાન્ધશબરાદય। પીત્વા ચાપોભૂતિલયે ગત્વા ચૈવ યુગન્ધરામ્ ।। ૧૬.

ચોર, પુલીંદ, અને અંદ, શબર વગેરે લોકો, મૂત્રસ્થળે પાણી પીધા પછી અથવા યુગંધર પર્વતોમાં ગયાં હોય—

સિન્ધોરુત્તરપર્ય્યન્તં તથા દિવ્યન્તરે શતમ્। પાપદેશાશ્ચ યે કેચિત્પાપરધ્યુષિતા જનૈઃ ।। ૧૬.

સિંધુના ઉત્તર પાર સુધી અને દિવ્યંતર નામના પ્રદેશ સુધી, તેમજ બધા પાપી લોકો વસે છે એવા પાપસ્થાન સુધી—

શિષ્ટૈશ્ચ વર્જિતા યે ચ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। ગત્વા દેશાનપુણ્યાંસ્તુ કૃત્સ્નં પાપં સમશ્નુતે ।। ૧૬.

શિષ્ટો અને વેદPareગ્ય બ્રાહ્મણો દ્વારા ત્યજાયેલા પ્રદેશોમાં જઈને, એવા અપવિત્ર પ્રદેશોમાં જવાથી તમામ પાપ પ્રાપ્ત થાય છે.

મનોવ્યક્તિરથાગ્નિશ્ચ કાલે ચૈવોપલેપનમ્। વિખ્યાપનઞ્ચ શૌચાનાં નિત્યમજ્ઞાનમેવ ચ ।। ૧૬.

મનુષ્યની અશુદ્ધિ, અગ્નિ, સમય અને લીપવું—આ પણ હંમેશા શુદ્ધિ માટે જાણીતાં છે; પણ આ નિયમોની અજ્ઞાનતા હંમેશા રહે છે.

અતોન્યથા તુ યઃ કુર્ય્યાન્મોહાચ્છૌચસ્ય સઙ્કરમ્। પિશાચાન્ યાતુધાનાંશ્ચ ફલં ગચ્છત્યસંશયમ્ ।। ૧૬.

જો કોઈ ભ્રમથી આ નિયમો વિરુદ્ધ અશુદ્ધિ કરે છે, તો તે નિશ્ચિતપણે પિશાચ અને દુષ્ટ આત્માઓ જેવું ફળ પામે છે.

શૌચમશ્રદ્દધાનશ્ચ મ્લેચ્છજાતિષુ જાયતે। અયજ્ઞાશ્ચૈવ પાપો વા તિર્ય્યગ્યોનિગતોઽપિ વા ।। ૧૬.

જે માણસમાં પવિત્રતા અને શ્રદ્ધા નથી, તે વિદેશી જાતિમાં જન્મે છે; જે યજ્ઞ નથી કરે, પાપી હોય, અથવા પશુઓની જાતિમાં જાય છે.

શૌચેન મોક્ષં કુર્વાણઃ સ્વર્ગવાસી ભવેન્નરઃ। શુચિકામા હિ દેવા વૈ દેવૈરેતદુદાહૃતમ્ ।। ૧૬.

પવિત્રતા દ્વારા માણસ મુક્તિ પામે છે અને સ્વર્ગમાં વસે છે; દેવતાઓને પવિત્રતા ખૂબ ગમતી હોય છે—આ વાત દેવતાઓએ જ કહી છે.

બીભત્સમશુચિઞ્ચૈવ વર્જયન્તિ સુરાઃ સદા। ત્રીણિ શૌચાનિ કુર્વન્તિ ન્યાયતઃ શુભકર્મણઃ ।। ૧૬.

દેવતાઓ હંમેશા ગંદા અને અપ્રિય વસ્તુઓથી દૂર રહે છે; સારા કર્મ કરનાર લોકો ત્રણ પ્રકારની પવિત્રતા રાખે છે.

બ્રહ્મણ્યાયાતિથેયાય શૌચયુક્તાય ધીમતે। પિતૃભક્તાય દાન્તાય સાનુક્રોશાય ચ દ્વિજાઃ ।। ૧૬.

બ્રહ્મમાં નિષ્ઠા રાખનાર, અતિથિ, પવિત્ર અને બુદ્ધિશાળી, પૂર્વજોની ભક્તિ ધરાવનાર, સંયમિત અને દયાળુ વ્યક્તિને દ્વિજ લોકો અર્પણ કરે છે.

તૈસ્તૈઃ પ્રીતાઃ પ્રયચ્છન્તિ પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ। મનસા કાંક્ષિતાન્ કામાંસ્ત્રૈલોક્યપ્રભવાનિતિ ।। ૧૬.

આવા લોકોથી પ્રસન્ન થઈને, યોગ વધારનાર પિતૃઓ મનમાં ઇચ્છેલી ઈચ્છાઓ આપે છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

અહો ધીમંસ્ત્વયા સૂત શ્રાદ્ધકલ્પસ્તુ કીર્તિતઃ। શ્રુતો નઃ શ્રાદ્ધકલ્પો વૈ ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

સૂતજી, તમે કેટલા બુદ્ધિશાળી છો! શ્રાદ્ધનો વિધિ વર્ણવાયો છે; અમે ઋષિઓ દ્વારા કહેલો શ્રાદ્ધ વિધિ સાંભળ્યો છે.

અતીવ વિસ્તરો યસ્ય વિશેષેણ પ્રકીર્તિતઃ। વદ શેષં મહાપ્રાજ્ઞ ઋષેસ્તસ્ય યથામતમ્ ।। ૧૭.

તેની વિગત ખૂબ જ વિસ્તૃત રીતે સમજાવાઈ છે; હવે, મહાબુદ્ધિશાળી, ઋષિએ જે રીતે સમજાવ્યું છે, તે બાકી ભાગ કહો.

કીર્તયિષ્યામિ તે વિપ્રા ઋષેસ્તસ્ય મતન્તુ તત્। શ્રાદ્ધં પ્રતિ મહાભાગાસ્તન્મે શ્રૃણુત વિસ્તરાત્ ।। ૧૭.

હે બ્રાહ્મણો, હું તમને શ્રાદ્ધ વિષે ઋષિની વાત કહું છું; હે ભાગ્યશાળી લોકો, મને વિગતે સાંભળો.

ઉક્તં શ્રાદ્ધં મયા પૂર્વં વિધિશ્ચ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ। પરિશિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણાનાં યથાક્રમમ્ ।। ૧૭.

હું પહેલેથી શ્રાદ્ધ અને શ્રાદ્ધકર્મની વિધિ કહી છે; હવે બ્રાહ્મણો વિશે જે બાકી છે, તે ક્રમવાર સમજાવું છું.

ન મીમાંસ્યાઃ સદા વિપ્રાઃ પવિત્રં હ્યેતદુત્તમમ્। દૈવે પિત્ર્યે ચ સતતં શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્ ।। ૧૭.

બ્રાહ્મણોએ ક્યારેય શંકા ન કરવી, કેમ કે આ ઉત્તમ પવિત્ર છે; દૈવ અને પિતૃકર્મમાં હંમેશા પરીક્ષા કરવી કહેવાય છે.

યસ્મિન્ દોષાઃ પ્રદૃશ્યેરન્ સદ્ભિર્વા વર્જિતસ્તુ યઃ। જાનીયાદ્વાપિ સંવાસાદ્વર્જ્જયેત્તં પ્રયત્નતઃ ।। ૧૭.

જો કોઈમાં દોષ દેખાય, અથવા સારા લોકો તેને ટાળે, અથવા સંગથી જાણ થાય—તો તેને કાળજીપૂર્વક ટાળવો જોઈએ.

અવિજ્ઞાતં દ્વિજં શ્રાદ્ધે પરીક્ષેત સદા બુધઃ । સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૧૭.

શ્રાદ્ધમાં અજાણ્યા બ્રાહ્મણની હંમેશા બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ તપાસ કરવી જોઈએ; કેમ કે સિદ્ધ લોકો બ્રાહ્મણ રૂપે પૃથ્વી પર ફરતા હોય છે.

તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્ કૃતાઞ્જલિઃ। પૂજયેચ્ચાપિ પાદ્યેન પાદાભ્યઞ્જનભોજનૈઃ ।। ૧૭.

આથી, અતિથિ આવે ત્યારે જોડેલા હાથથી મળવું જોઈએ અને પગ ધોવા, પગ પર તેલ લગાવવું અને ભોજનથી પૂજા કરવી જોઈએ.

ઉર્વીં સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાસ્તથા। નાના રૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મ્મેણ પાલયન્ ।। ૧૭.

દેવતાઓ અને યોગના સ્વામી વિવિધ રૂપે પૃથ્વી અને સમુદ્રના કિનારે સુધી ફરતા હોય છે, અને ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે.

અર્ચયિત્વા તતો દદ્યાદ્વિપ્રાયાતિથયે નરઃ। વ્યઞ્જનાનિ ચ ભક્ષ્યાણિ ફલં તેષાં તથૈવ ચ ।। ૧૭.

પૂજા કર્યા પછી, માણસે બ્રાહ્મણ અતિથિને વાનગી, ખાવાની વસ્તુઓ અને ફળ આપવું જોઈએ.

આગ્નિષ્ટોમં તુ પયસા પ્રાપ્નુયાદ્વૈ તથાશ્રુતમ્। સર્પિષા તુ શુભં ચક્ષુઃ ષોડશાહફલં લભેત્। મધુના ત્વતિરાત્રસ્ય ફલં ચ સમવાપ્નુયાત્ ।। ૧૭.

દૂધ અર્પણ કરીને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, ઘીથી શુભ દૃષ્ટિ અને શોડશાહ વિધિનું ફળ મળે છે; મધથી અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

તત્પ્રાપ્નુયાચ્છ્રદ્દધાનો નરો વૈ સર્વૈઃ કામૈર્ભોજયેદ્યસ્તુ વિપ્રાન્। સર્વાર્થદઃ સર્વવિપ્રાતિથૌ યઃ ફલં ભુઙ્ક્તે સર્વમેધસ્ય નિત્યમ્ ।। ૧૭.

જે શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણોને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી ભોજન કરાવે છે, તે બધા ફળો પામે છે; બધા બ્રાહ્મણ અતિથિનું સન્માન કરનાર હંમેશા બધા યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

યસ્તુ શ્રાદ્ધેઽતિથિં પ્રાપ્ય દૈવે વાપ્યવમન્યતે। તં વૈ દેવા વિશ્વયન્તિ હોતા યદ્વત્ પરાં વસુમ્ ।। ૧૭.

પરંતુ જે શ્રાદ્ધમાં અથવા દૈવકર્મમાં અતિથિ મળ્યા પછી તેને અવગણે છે, તેને દેવતાઓ ત્યજી દે છે, જેમ યજ્ઞકર્તા નિરર્થક દાન ત્યજી દે છે.

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ વહ્નિશ્ચૈવ હિ તાન્ દ્વિજાન્ । આવિશ્ય ભુઞ્જતે તદ્વૈ લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૧૭.

દેવતાઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિ એ બધા દ્વિજોમાં પ્રવેશી, લોકહિત માટે તેમને ભોજન કરે છે.

અપૂજિતા દહન્ત્યેતે દદ્યુઃ કામાંશ્ચ પૂજિતાઃ। સર્વસ્વેનાપિ તસ્માદ્વૈ પૂજયેદતિથીન્ સદા ।। ૧૭.

આતિથિનું સન્માન ન થાય તો એ દુઃખ આપે છે; અને સન્માન થાય તો ઇચ્છિત ફળ આપે છે. તેથી, પોતાના સર્વસ્વથી પણ, હંમેશા આતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ.

વાનપ્રસ્થો ગૃહસ્થશ્ચ ગૃહમભ્યાગતોઽથવા। બાલાઃ ખિન્ના યતિશ્ચૈવ જાનીયાદતિથીન્ સદા ।। ૧૭.

વનવાસી, ગૃહસ્થ, ઘરમાં આવેલા, બાળકો, થાકેલા અને યતિ — એ બધાને હંમેશા આતિથિ માનવું જોઈએ.

અભ્યાગતો યાચકઃ સ્યાદતિથિઃ સ્યાદયાચકઃ। અતિથેરતિથિઃ શ્રેષ્ઠઃ સોઽતિથિર્યોગ ઉચ્યતે ।। ૧૭.

યાચક તરીકે આવેલા વ્યક્તિ પણ આતિથિ છે, અને યાચક ન હોય તે પણ આતિથિ છે; આતિથિઓમાં, અણમંગળે આવેલો શ્રેષ્ઠ છે, અને તેને સાચો આતિથિ કહેવાય છે.

ન ઘોરો નાપિ સઙ્કીર્ણો નાવિદ્યો ન વિશેષવિત્। ન ચ સન્તો ન સમૃદ્ધો ન સેવી નાચરોઽતિથિઃ ।। ૧૭.

આતિથિ ન તો ભયાનક હોય છે, ન તો મિશ્ર, ન તો અજ્ઞાન, ન તો ભેદ જાણનાર; એ ન તો સદ્ગુણી, ન તો સમૃદ્ધ, ન તો સેવક, ન તો આચરનાર હોય છે.

પિપાસિતાય શ્રાન્તાય ભ્રાન્તાયાતિબુભુક્ષતે। તસ્મૈ સત્કૃત્ય દાતવ્યં યજ્ઞસ્ય ફલમિચ્છતા ।। ૧૭.

પ્યાસી, થાકેલી, ભટકેલી કે ખૂબ ભૂખેલી વ્યક્તિને, યજ્ઞના ફળ ઇચ્છનારએ સન્માનપૂર્વક આપવું જોઈએ.