વાયુપુરાણમ્

પ્રાતર્ગૃહાત્પશ્ચિમદક્ષિણેન ઇષુક્ષેપઞ્ચાક્ષમાત્રં પદઞ્ચ। કુર્ય્યાત્પુરીષં શિરોવગુણ્ઠ્ય ન ચ સ્પૃશેત્તત્ર શિરઃ કરેણ ।। ૧૬.

સવારમાં, ઘરેથી પશ્ચિમ-દક્ષિણ તરફ પાંચ તીરસ જેટલા અંતરે જઈને, માથું ઢાંકીને શૌચક્રિયા કરવી અને ત્યાં હાથથી માથું સ્પર્શવું નહીં.

શુષ્કૈસ્તૃણૈર્વા કાષ્ઠૈર્વા પત્રૈર્વેણુદલેન વા। મૃણ્મયૈર્ભાજનૈર્વાપિ તિરોધાય વસુન્ધરામ્ ।। ૧૬.

સૂકા ઘાસ, લાકડાં, પાંદડા, વાંસના ટુકડા કે માટીના વાસણ વડે જમીનને ઢાંકી દેવી જોઈએ.

ઉદ્ધૃતોદકમાદાય મૃત્તિકાઞ્ચૈવ વાગ્યતઃ। દિવા ઉદઙ્મુખઃ કુર્ય્યાદ્રાત્રૌ વૈ દક્ષિણામુખઃ ।। ૧૬.

ઉઠાવેલું પાણી અને માટી લઈ, મૌન રહીને, દિવસે ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને અને રાત્રે દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને શુદ્ધિ કરવી.

દક્ષિણેન ચ હસ્તેન ગૃહ્ણીયાદ્વૈ કમણ્ડલુમ્। શૌચઞ્ચ વામહસ્તેન ગુદે તિસ્રસ્તુ મૃત્તિકાઃ ।। ૧૬.

જમણા હાથમાં કમંડળું પકડીને, ડાબા હાથથી ગુદા પર ત્રણ વખત માટી લઈ શુદ્ધિ કરવી.

દશ ચાપિ પુનર્દદ્યાદ્વામહસ્તક્રમેણ તુ । દ્વાભ્યાં વાપિ પુનર્દદ્યાદ્ધસ્તાનાં પઞ્ચ મૃત્તિકાઃ ।। ૧૬.

પછી ડાબા હાથથી ક્રમશઃ દસ વખત માટી લગાવી શકાય, અથવા બે વાર ફરીથી લગાવી, કુલ પાંચ વખત હાથથી માટી લગાવવી.

મૃદા પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ ચ આચમ્ય ચ યથાવિધિ। આપસ્ત્યાજ્યાસ્ત્રયશ્ચૈવ સૂર્ય્યાગ્નિપવનામ્ભસામ્ ।। ૧૬.

માટીથી પગ ધોઈ અને નિયમ પ્રમાણે આચમન કર્યા પછી, પાણી, સૂર્ય, અગ્નિ, પવન અને પાણી માટે ત્રણ વખત જળ અર્પણ કરવું.

કુર્ય્યાત્ સન્નિહિતં નિત્યં પ્રાજ્ઞસ્તીર્થે કમણ્ડલુમ્। અસત્કાર્યં કાર્યમેતૈર્યથાવત્પાદધાવનમ્ ।। ૧૬.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ હંમેશા તીર્થસ્થળે કમંડળું તૈયાર રાખવું જોઈએ; યોગ્ય અને અયોગ્ય કામ પછી પગ ધોવાનો નિયમ પ્રમાણે પાલન કરવું જોઈએ.

આચમનં દ્વિતીયેન દેવકાર્યં તતઃ પરમ્। ઉપવાસ સ્ત્રિરાત્રન્તુ દુષ્ટહસ્તે હ્યુદાહૃતઃ ।। ૧૬.

બીજી વાર જળ અર્પણ કર્યા પછી દેવકાર્ય કરવું, અને પછી હાથ અશુદ્ધ હોય તો ત્રણ રાતનું ઉપવાસ કરવું કહેવામાં આવ્યું છે.

વિપ્રકૃષ્ટેન કૃચ્છ્રેણ પ્રાયશ્ચિત્તમુદાહૃતમ્। સ્પૃષ્ટ્વા શ્વાનં શ્વપાકં વા તપ્તકૃચ્છ્રં સમાચરેત્ ।। ૧૬.

ઘણી અશુદ્ધિ થાય ત્યારે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; કૂતરો કે ચંડાળને સ્પર્શ કર્યા પછી 'તપ્તકૃચ્છ્ર' નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

માનુષાસ્થીનિ સંસ્પૃશ્ય ઉપોષ્યં શુદ્ધિકારણમ્ । ત્રિરાત્રમુક્તં સસ્નેહમેકરાત્રમતોઽન્યથા ।। ૧૬.

માનવ અસ્થિ સ્પર્શ કર્યા પછી શુદ્ધિ માટે ઉપવાસ કરવો જોઈએ; ઘી સાથે ત્રણ રાતનું ઉપવાસ કહેવામાં આવ્યું છે, નહિતર એક રાતનું.

કારસ્કરાઃ પુલિન્દાશ્ચ તથાન્ધશબરાદય। પીત્વા ચાપોભૂતિલયે ગત્વા ચૈવ યુગન્ધરામ્ ।। ૧૬.

ચોર, પુલીંદ, અને અંદ, શબર વગેરે લોકો, મૂત્રસ્થળે પાણી પીધા પછી અથવા યુગંધર પર્વતોમાં ગયાં હોય—

સિન્ધોરુત્તરપર્ય્યન્તં તથા દિવ્યન્તરે શતમ્। પાપદેશાશ્ચ યે કેચિત્પાપરધ્યુષિતા જનૈઃ ।। ૧૬.

સિંધુના ઉત્તર પાર સુધી અને દિવ્યંતર નામના પ્રદેશ સુધી, તેમજ બધા પાપી લોકો વસે છે એવા પાપસ્થાન સુધી—

શિષ્ટૈશ્ચ વર્જિતા યે ચ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। ગત્વા દેશાનપુણ્યાંસ્તુ કૃત્સ્નં પાપં સમશ્નુતે ।। ૧૬.

શિષ્ટો અને વેદPareગ્ય બ્રાહ્મણો દ્વારા ત્યજાયેલા પ્રદેશોમાં જઈને, એવા અપવિત્ર પ્રદેશોમાં જવાથી તમામ પાપ પ્રાપ્ત થાય છે.

મનોવ્યક્તિરથાગ્નિશ્ચ કાલે ચૈવોપલેપનમ્। વિખ્યાપનઞ્ચ શૌચાનાં નિત્યમજ્ઞાનમેવ ચ ।। ૧૬.

મનુષ્યની અશુદ્ધિ, અગ્નિ, સમય અને લીપવું—આ પણ હંમેશા શુદ્ધિ માટે જાણીતાં છે; પણ આ નિયમોની અજ્ઞાનતા હંમેશા રહે છે.

અતોન્યથા તુ યઃ કુર્ય્યાન્મોહાચ્છૌચસ્ય સઙ્કરમ્। પિશાચાન્ યાતુધાનાંશ્ચ ફલં ગચ્છત્યસંશયમ્ ।। ૧૬.

જો કોઈ ભ્રમથી આ નિયમો વિરુદ્ધ અશુદ્ધિ કરે છે, તો તે નિશ્ચિતપણે પિશાચ અને દુષ્ટ આત્માઓ જેવું ફળ પામે છે.

શૌચમશ્રદ્દધાનશ્ચ મ્લેચ્છજાતિષુ જાયતે। અયજ્ઞાશ્ચૈવ પાપો વા તિર્ય્યગ્યોનિગતોઽપિ વા ।। ૧૬.

જે માણસમાં પવિત્રતા અને શ્રદ્ધા નથી, તે વિદેશી જાતિમાં જન્મે છે; જે યજ્ઞ નથી કરે, પાપી હોય, અથવા પશુઓની જાતિમાં જાય છે.

શૌચેન મોક્ષં કુર્વાણઃ સ્વર્ગવાસી ભવેન્નરઃ। શુચિકામા હિ દેવા વૈ દેવૈરેતદુદાહૃતમ્ ।। ૧૬.

પવિત્રતા દ્વારા માણસ મુક્તિ પામે છે અને સ્વર્ગમાં વસે છે; દેવતાઓને પવિત્રતા ખૂબ ગમતી હોય છે—આ વાત દેવતાઓએ જ કહી છે.

બીભત્સમશુચિઞ્ચૈવ વર્જયન્તિ સુરાઃ સદા। ત્રીણિ શૌચાનિ કુર્વન્તિ ન્યાયતઃ શુભકર્મણઃ ।। ૧૬.

દેવતાઓ હંમેશા ગંદા અને અપ્રિય વસ્તુઓથી દૂર રહે છે; સારા કર્મ કરનાર લોકો ત્રણ પ્રકારની પવિત્રતા રાખે છે.

બ્રહ્મણ્યાયાતિથેયાય શૌચયુક્તાય ધીમતે। પિતૃભક્તાય દાન્તાય સાનુક્રોશાય ચ દ્વિજાઃ ।। ૧૬.

બ્રહ્મમાં નિષ્ઠા રાખનાર, અતિથિ, પવિત્ર અને બુદ્ધિશાળી, પૂર્વજોની ભક્તિ ધરાવનાર, સંયમિત અને દયાળુ વ્યક્તિને દ્વિજ લોકો અર્પણ કરે છે.

તૈસ્તૈઃ પ્રીતાઃ પ્રયચ્છન્તિ પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ। મનસા કાંક્ષિતાન્ કામાંસ્ત્રૈલોક્યપ્રભવાનિતિ ।। ૧૬.

આવા લોકોથી પ્રસન્ન થઈને, યોગ વધારનાર પિતૃઓ મનમાં ઇચ્છેલી ઈચ્છાઓ આપે છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

અહો ધીમંસ્ત્વયા સૂત શ્રાદ્ધકલ્પસ્તુ કીર્તિતઃ। શ્રુતો નઃ શ્રાદ્ધકલ્પો વૈ ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ।। ૧૭.

સૂતજી, તમે કેટલા બુદ્ધિશાળી છો! શ્રાદ્ધનો વિધિ વર્ણવાયો છે; અમે ઋષિઓ દ્વારા કહેલો શ્રાદ્ધ વિધિ સાંભળ્યો છે.

અતીવ વિસ્તરો યસ્ય વિશેષેણ પ્રકીર્તિતઃ। વદ શેષં મહાપ્રાજ્ઞ ઋષેસ્તસ્ય યથામતમ્ ।। ૧૭.

તેની વિગત ખૂબ જ વિસ્તૃત રીતે સમજાવાઈ છે; હવે, મહાબુદ્ધિશાળી, ઋષિએ જે રીતે સમજાવ્યું છે, તે બાકી ભાગ કહો.

કીર્તયિષ્યામિ તે વિપ્રા ઋષેસ્તસ્ય મતન્તુ તત્। શ્રાદ્ધં પ્રતિ મહાભાગાસ્તન્મે શ્રૃણુત વિસ્તરાત્ ।। ૧૭.

હે બ્રાહ્મણો, હું તમને શ્રાદ્ધ વિષે ઋષિની વાત કહું છું; હે ભાગ્યશાળી લોકો, મને વિગતે સાંભળો.

ઉક્તં શ્રાદ્ધં મયા પૂર્વં વિધિશ્ચ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ। પરિશિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણાનાં યથાક્રમમ્ ।। ૧૭.

હું પહેલેથી શ્રાદ્ધ અને શ્રાદ્ધકર્મની વિધિ કહી છે; હવે બ્રાહ્મણો વિશે જે બાકી છે, તે ક્રમવાર સમજાવું છું.

ન મીમાંસ્યાઃ સદા વિપ્રાઃ પવિત્રં હ્યેતદુત્તમમ્। દૈવે પિત્ર્યે ચ સતતં શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્ ।। ૧૭.

બ્રાહ્મણોએ ક્યારેય શંકા ન કરવી, કેમ કે આ ઉત્તમ પવિત્ર છે; દૈવ અને પિતૃકર્મમાં હંમેશા પરીક્ષા કરવી કહેવાય છે.

યસ્મિન્ દોષાઃ પ્રદૃશ્યેરન્ સદ્ભિર્વા વર્જિતસ્તુ યઃ। જાનીયાદ્વાપિ સંવાસાદ્વર્જ્જયેત્તં પ્રયત્નતઃ ।। ૧૭.

જો કોઈમાં દોષ દેખાય, અથવા સારા લોકો તેને ટાળે, અથવા સંગથી જાણ થાય—તો તેને કાળજીપૂર્વક ટાળવો જોઈએ.

અવિજ્ઞાતં દ્વિજં શ્રાદ્ધે પરીક્ષેત સદા બુધઃ । સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૧૭.

શ્રાદ્ધમાં અજાણ્યા બ્રાહ્મણની હંમેશા બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ તપાસ કરવી જોઈએ; કેમ કે સિદ્ધ લોકો બ્રાહ્મણ રૂપે પૃથ્વી પર ફરતા હોય છે.

તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્ કૃતાઞ્જલિઃ। પૂજયેચ્ચાપિ પાદ્યેન પાદાભ્યઞ્જનભોજનૈઃ ।। ૧૭.

આથી, અતિથિ આવે ત્યારે જોડેલા હાથથી મળવું જોઈએ અને પગ ધોવા, પગ પર તેલ લગાવવું અને ભોજનથી પૂજા કરવી જોઈએ.

ઉર્વીં સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાસ્તથા। નાના રૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મ્મેણ પાલયન્ ।। ૧૭.

દેવતાઓ અને યોગના સ્વામી વિવિધ રૂપે પૃથ્વી અને સમુદ્રના કિનારે સુધી ફરતા હોય છે, અને ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે.