વાયુપુરાણમ્

શ્વા ચૈવ દર્શનાદેવ હન્તિ શ્રાદ્ધં ન સંશયઃ। શાવસૂતકસંસ્પૃષ્ટો દીર્ઘરોગિભિરેવ ચ ।। ૧૬.

કુતરો માત્ર દેખાઈ જ જાય તો શ્રાદ્ધનું ફળ નષ્ટ થઈ જાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; એ જ રીતે, કુતરો, પ્રસૂતિમાં રહેલી સ્ત્રી અથવા લાંબા સમયથી બીમાર વ્યક્તિનો સ્પર્શ પણ શ્રાદ્ધને અશુદ્ધ કરી દે છે.

મલિનૈઃ પતિતૈશ્ચૈવ ન દ્રષ્ટવ્યં કથઞ્ચન। અન્નં પશ્યેયુરેતે વૈ નૈતત્સ્યાદ્ધવ્યકવ્યયોઃ ।। ૧૬.

મેલાં કે પતિત લોકો ક્યારેય પણ ભોજનને જોઈ ન શકે, એનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ; આવા લોકો જો ભોજન જોઈ લે તો એ ભોજન દેવતાઓ કે પિતૃઓને અર્પણ કરવા યોગ્ય નથી રહેતું.

તત્સંસ્પૃષ્ટં પ્રધાનાર્થં સંસ્કારશ્વાપદો ભવેત્। હવિષાં સંહતાનાં તુ પૂર્વ્વમેવ વિવર્જિતમ્। મૃત્સંયુક્તાભિરદ્ભિશ્ચ પ્રોક્ષણં ચ વિધીયતે ।। ૧૬.

આવા લોકોના સ્પર્શથી મુખ્ય વસ્તુ શમશાનના અવશેષ જેવી બની જાય છે; યજ્ઞ માટે ભેગું કરેલું ભોજન પહેલેથી જ ટાળવું જોઈએ અને માટી અને પાણીથી શુદ્ધિ કરવાની વિધિ છે.

સિદ્ધાર્થકૈઃ કૃષ્ણતિલૈઃ કાર્ય્યં વાપ્યવકીરણમ્। ગુરુસૂર્ય્યાગ્નિવસ્તૂનાં દર્શનં વાપિ યત્નતઃ ।। ૧૬.

સિદ્ધાર્થના દાણા અથવા કાળા તલથી છાંટવું જોઈએ, અથવા પાણીમાં એ છાંટવું જોઈએ; અને ગુરુ, સૂર્ય, અગ્નિ કે પવિત્ર વસ્તુઓનું દર્શન પણ કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.

આસનારૂઢમાનેષુ પાદોપહતમેવ ચ। અમેધ્યૈર્જઙ્ગમૈર્દૃષ્ટં શુષ્કં પર્યુષિતં ચ યત્ ।। ૧૬.

જે ભોજન પર કોઈ બેઠો હોય, પગથી સ્પર્શાયું હોય, અપવિત્ર જીવોએ જોયું હોય, સુકું કે બاسی હોય, એ બધું ટાળવું જોઈએ.

અસિતં પરિદુષ્ટં ચ તથૈવાગ્રાવલેહિતમ્। શર્કરાકેશપાષાણૈઃ કીટૈર્યચ્ચાપ્યુપદ્રુતમ્ ।। ૧૬.

કાળું પડેલું, બગડેલું, કિનારે ચાટેલું, અથવા રેતી, વાળ, પથ્થર કે જીવાતોથી દુષિત થયેલું ભોજન પણ ત્યાજ્ય છે.

પિણ્યાકમથિતં ચૈવ તથા તિલયવાદિષુ। સિદ્ધાક્ષતાશ્ચ યે ભક્ષ્યાઃ પ્રત્યક્ષલવણીકૃતાઃ ।। ૧૬.

તેલ કાઢ્યા પછીનું પિંડ, તલ કે જૌમાંથી બનેલું, અને સીધું મીઠું નાખીને બનાવેલું પકાવેલું ભાત—આ બધું પણ ટાળવું જોઈએ.

વાસસા ચાવધૂતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ। સન્તિ વેદવિરોધેન કેચિદ્વિજ્ઞાનમાનિનઃ ।। ૧૬.

કાપડથી સ્પર્શાયેલું ભોજન શ્રાદ્ધમાં વાપરવું منع છે; કેટલાક લોકો વેદના વિરોધમાં પોતાને જ્ઞાની ગણાવે છે પણ તેમનું વર્તન અલગ હોય છે.

અજજ્ઞપતયો નામ તે શ્રાદ્ધસ્ય યથા રજઃ। દધિ શાકં તથાઽભક્ષ્યાઃ શુક્તં ચૈવ વિવર્જિતમ્ ।। ૧૬.

‘મંદા’ કહેવાતા લોકો શ્રાદ્ધ માટે ધૂળ સમાન છે; દહીં, શાકભાજી અને ખાટું થયેલું ભોજન પણ ત્યાજ્ય છે.

વાર્તાકું વર્જયેદ્દદ્યાત્સર્વાનભિષવાનપિ। સૈન્ધવં લવણં યચ્ચ તથા માનસસમ્ભવમ્ ।। ૧૬.

રીંગણ અને જે કંઈ રસ બહાર આવે છે તે બધું ટાળવું જોઈએ; સૈંધવ મીઠું, સામાન્ય મીઠું અને મનથી ઉત્પન્ન થયેલું મીઠું પણ ત્યાજ્ય છે.

પવિત્રં પરમં હ્યેતત્ પ્રત્યક્ષમપિ વર્ત્તતે। અગ્નૌ નિક્ષિપ્ય બધ્નીયાદ્ધસ્તૌ પ્રક્ષિપ્ય યત્નતઃ ।। ૧૬.

આ સર્વોચ્ચ પવિત્રતા છે અને દેખાઈ પણ શકે છે; તેને અગ્નિમાં મૂકી, બાંધી અને કાળજીપૂર્વક હાથ ડૂબાડવા જોઈએ.

ગમયેન્મસ્તકં ચૈવ બ્રહ્મતીર્થં હિ તત્સ્મૃતમ્। દ્રવ્યાણાં પ્રોક્ષણં કાર્ય્યં તથૈવાવપનં પુનઃ ।। ૧૬.

માથાને સ્પર્શ કરવું જોઈએ, કારણ કે તેને બ્રહ્મતીર્થ કહેવાય છે; દ્રવ્યોની શુદ્ધિ કરવી અને ફરીથી તેને પાણીમાં ડૂબાડવું જોઈએ.

નિધાય ચાદ્ભિઃ સિઞ્ચેત તથૈવાપ્સુ નિવેશનમ્। અરિષ્ટતુમુલે બિલ્વં ત્વિઙ્ગુદશ્વદનાન્યપિ ।। ૧૬.

વસ્તુઓ મૂકી પછી પાણીથી છાંટવું અને પછી તેને પાણીમાં ડૂબાડવું જોઈએ; અરિષ્ટ વૃક્ષના મૂળ, બિલ્વ અને ઇંગુદાના છાલ પાસે પણ આવું કરવું જોઈએ.

વિદલાનાઞ્ચ સર્વ્વેષાં ધર્મવચ્છૌચમિષ્યતે। તથા દન્તાસ્થિદારૂણાં શ્રૃઙ્ગાણાઞ્ચાવલેખનમ્ ।। ૧૬.

બધી જાતની દાળ માટે ધર્મ અનુસાર શુદ્ધિ માન્ય છે; એ જ રીતે, દાંત, હાડકાં, લાકડાં અને શિંગ માટે પણ ઘસવું જરૂરી છે.

સર્વેષાં મૃન્મયાનાન્તુ પુનર્દાહ ઉદાહૃતઃ। મણિવજ્રપ્રવાલાનાં મુક્તાશઙ્ખમણેસ્તથા ।। ૧૬.

બધા માટીના વાસણો માટે ફરીથી બળાવવું જોઈએ; રત્ન, વજ્ર, મોતી, શંખ અને સ્ફટિક માટે પણ આવું જ કરવું જોઈએ.

સિદ્ધાર્થકાનાં કલ્કેન તિલકલ્કેન વા પુનઃ । સ્યાચ્છૌચં સર્વવાલાનામાવિકાનાઞ્ચ સર્વશઃ ।। ૧૬.

સિદ્ધાર્થના દાણા કે તલના લોટથી શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; wool અને બધી ભેંસ માટે પણ આવું જ નિયમ છે.

આવિ કાનાઞ્ચ સર્વ્વેષાં મૃદ્ભિરદ્ભિર્વિધીયતે। આદ્યન્તયોસ્તુ શૌચાનામદ્ભિઃ પ્રક્ષાલનં પુનઃ ।। ૧૬.

બધી ભેંસ માટે માટી અને પાણીથી શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; શુદ્ધિની શરૂઆત અને અંતે ફરીથી પાણીથી ધોવું જોઈએ.

તથા કાર્પ્પાસિકાનાઞ્ચ ભસ્મના સમુદાહૃતમ્। ફલપુષ્પ શલાકાનાં પ્લાવનઞ્ચાદ્ભિરિષ્યતે ।। ૧૬.

તે જ રીતે, કાપડ વણનાર માટે રાખનો ઉપયોગ કરવો કહેવામાં આવ્યો છે અને ફળ, ફૂલ કે લાકડાં વાપરનાર માટે પાણીથી ધોઈ લેવું જરૂરી છે.

સંમાર્જનં પ્રોક્ષણઞ્ચ ભૂમેશ્ચૈવોપલેપનમ્। નિષ્ક્રમ્ય બાહ્યતો ગ્રામાદ્વાયુપૂતા વસુન્ધરા ।। ૧૬.

ભૂમિ પર સાફસફાઈ, પાણી છાંટવું અને જમીન પર લીપવું કહેવામાં આવ્યું છે; ગામની બહાર જઈને, પવનથી શુદ્ધ થયેલી ધરતીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

ધનુષ્મત્પક્ષિણાઞ્ચૈવ મૃદ્ભિઃ શૌચં વિધીયતે। એવમેષ સમુદ્દિષ્ટઃ શૌચાનાં વિધિરુત્તમઃ। અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૧૬.

ધનુષ્ય વાપરનાર કે પક્ષી પાળનાર માટે માટીથી શુદ્ધિ કરવી કહેવાય છે; આ રીતે શુદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ રીત જણાવવામાં આવી છે. હવે પછી હું વધુ સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પ્રાતર્ગૃહાત્પશ્ચિમદક્ષિણેન ઇષુક્ષેપઞ્ચાક્ષમાત્રં પદઞ્ચ। કુર્ય્યાત્પુરીષં શિરોવગુણ્ઠ્ય ન ચ સ્પૃશેત્તત્ર શિરઃ કરેણ ।। ૧૬.

સવારમાં, ઘરેથી પશ્ચિમ-દક્ષિણ તરફ પાંચ તીરસ જેટલા અંતરે જઈને, માથું ઢાંકીને શૌચક્રિયા કરવી અને ત્યાં હાથથી માથું સ્પર્શવું નહીં.

શુષ્કૈસ્તૃણૈર્વા કાષ્ઠૈર્વા પત્રૈર્વેણુદલેન વા। મૃણ્મયૈર્ભાજનૈર્વાપિ તિરોધાય વસુન્ધરામ્ ।। ૧૬.

સૂકા ઘાસ, લાકડાં, પાંદડા, વાંસના ટુકડા કે માટીના વાસણ વડે જમીનને ઢાંકી દેવી જોઈએ.

ઉદ્ધૃતોદકમાદાય મૃત્તિકાઞ્ચૈવ વાગ્યતઃ। દિવા ઉદઙ્મુખઃ કુર્ય્યાદ્રાત્રૌ વૈ દક્ષિણામુખઃ ।। ૧૬.

ઉઠાવેલું પાણી અને માટી લઈ, મૌન રહીને, દિવસે ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને અને રાત્રે દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને શુદ્ધિ કરવી.

દક્ષિણેન ચ હસ્તેન ગૃહ્ણીયાદ્વૈ કમણ્ડલુમ્। શૌચઞ્ચ વામહસ્તેન ગુદે તિસ્રસ્તુ મૃત્તિકાઃ ।। ૧૬.

જમણા હાથમાં કમંડળું પકડીને, ડાબા હાથથી ગુદા પર ત્રણ વખત માટી લઈ શુદ્ધિ કરવી.

દશ ચાપિ પુનર્દદ્યાદ્વામહસ્તક્રમેણ તુ । દ્વાભ્યાં વાપિ પુનર્દદ્યાદ્ધસ્તાનાં પઞ્ચ મૃત્તિકાઃ ।। ૧૬.

પછી ડાબા હાથથી ક્રમશઃ દસ વખત માટી લગાવી શકાય, અથવા બે વાર ફરીથી લગાવી, કુલ પાંચ વખત હાથથી માટી લગાવવી.

મૃદા પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ ચ આચમ્ય ચ યથાવિધિ। આપસ્ત્યાજ્યાસ્ત્રયશ્ચૈવ સૂર્ય્યાગ્નિપવનામ્ભસામ્ ।। ૧૬.

માટીથી પગ ધોઈ અને નિયમ પ્રમાણે આચમન કર્યા પછી, પાણી, સૂર્ય, અગ્નિ, પવન અને પાણી માટે ત્રણ વખત જળ અર્પણ કરવું.

કુર્ય્યાત્ સન્નિહિતં નિત્યં પ્રાજ્ઞસ્તીર્થે કમણ્ડલુમ્। અસત્કાર્યં કાર્યમેતૈર્યથાવત્પાદધાવનમ્ ।। ૧૬.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ હંમેશા તીર્થસ્થળે કમંડળું તૈયાર રાખવું જોઈએ; યોગ્ય અને અયોગ્ય કામ પછી પગ ધોવાનો નિયમ પ્રમાણે પાલન કરવું જોઈએ.

આચમનં દ્વિતીયેન દેવકાર્યં તતઃ પરમ્। ઉપવાસ સ્ત્રિરાત્રન્તુ દુષ્ટહસ્તે હ્યુદાહૃતઃ ।। ૧૬.

બીજી વાર જળ અર્પણ કર્યા પછી દેવકાર્ય કરવું, અને પછી હાથ અશુદ્ધ હોય તો ત્રણ રાતનું ઉપવાસ કરવું કહેવામાં આવ્યું છે.

વિપ્રકૃષ્ટેન કૃચ્છ્રેણ પ્રાયશ્ચિત્તમુદાહૃતમ્। સ્પૃષ્ટ્વા શ્વાનં શ્વપાકં વા તપ્તકૃચ્છ્રં સમાચરેત્ ।। ૧૬.

ઘણી અશુદ્ધિ થાય ત્યારે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; કૂતરો કે ચંડાળને સ્પર્શ કર્યા પછી 'તપ્તકૃચ્છ્ર' નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.