વાયુપુરાણમ્

કૃચ્છ્રેણ મહતા સોઽપિ પ્રનષ્ટાસ્વોષધીષુ વૈ । સ કલ્પયિત્વા વત્સન્તુ ચાક્ષુષં મનુમીશ્વરઃ । પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વતલે પૃથિવીં તતઃ

મોટી મુશ્કેલીથી પણ તે ઔષધિઓ ગુમાવી બેઠો; પછી ભગવાને ચાક્ષુષ મનુને વાછરડો બનાવી, પૃથુએ ધરતીમાંથી પાક દૂધાર્યા.

સસ્યાનિ તેન દુગ્ધાનિ વૈન્યેન તુ વસુન્ધરામ્ । મનુઞ્ચ ચાક્ષુષં કૃત્વા વત્સમ્પાત્રે ચ ભૂમયે । તેનાન્નેન તદા તા વૈ વર્ત્તયન્તે પ્રજાઃ સદા

વૈન્યે ધરતીમાંથી પાક દૂધાર્યા; ચાક્ષુષ મનુને વાછરડો અને પાત્ર બનાવીને, એ અન્નથી લોકો હંમેશા જીવતા રહ્યા.

ઋષિભિઃ સ્તૂયતે વાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા । વત્સઃ સોમસ્ત્વભૂત્તેષાં દોગ્ધા ચાપિ બૃહસ્પતિઃ

પછી ઋષિઓએ સ્તુતિ કરી, ધરતી ફરી દૂધારાઈ; તેમનો વાછરડો સોમ હતો અને દુધારનાર બૃહસ્પતિ હતા.

પાત્રમાસીત્તુ છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ । ક્ષીરમાસીત્તદા તેષાં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્

પાત્ર તરીકે ગાયત્રી વગેરે બધા છંદ હતા; તેમનું દૂધ તપ અને શાશ્વત બ્રહ્મ હતું.

પુનઃ સ્તુત્વા દેવગણૈઃ પુરન્દરપુરોગમૈઃ । સૌવર્ણં પાત્રમાદાય અમૃતં દુદુહે તદા । તેનૈવ વર્ત્તયન્તે ચ દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ

પછી દેવતાઓએ, પુરંદર આગેવાન, સ્તુતિ કરી; સોનાનું પાત્ર લઈને અમૃત દૂધાર્યું; એથી ઈન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ જીવતા રહ્યા.

નાગૈશ્ચ સ્તૂયતે દુગ્ધા વિષં ક્ષીરં તદા મહી । તેષાઞ્ચ વાસુકિર્દોગ્ધા કાદ્રવેયા મહૌજસઃ

નાગોએ પણ સ્તુતિ કરી, ધરતીમાંથી વિષનું દૂધ મળ્યું; તેમાં દુધારનાર વસુકિ અને શક્તિશાળી કદ્રુપુત્રો વાછરડા હતા.

નાગાનાં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્પાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ । તેનૈવ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા મહોલ્બણાઃ । તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તુ સદાશ્રયાઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નાગો અને બધા સાપો એ રીતે, ભયાનક, વિશાળ અને શક્તિશાળી બનીને, એથી જ જીવતા રહ્યા; તેમનું ખોરાક, વર્તન અને શક્તિ એ જ આધાર રાખે છે.

શ્રામ(આમ)પાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વન્તર્દ્ધાનમિયં મહી । વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા યક્ષૈઃ પુણ્યજનૈસ્તથા ॥૨.૧.

પછી, લાકના પાત્રમાં ધરતીમાંથી ગુપ્ત ખજાનો દૂધારાયો; વૈશ્વરવણને વાછરડો બનાવી, યક્ષો અને પવિત્ર જીવોથી સાથે.

૬૨.૧૮૨ દોગ્ધા ચ જતુનાભસ્તુ પિતા મણિવરસ્ય સઃ । યક્ષાત્મજો મહાતેજા વશી સ સુમહાબલઃ । તેન તે વર્ત્તયન્તીતિ પરમર્ષિરુવાચ હ

દુધારનાર જતુનાભ હતા, જે મણિપ્રભુના પિતા અને યક્ષપુત્ર હતા, મહાન તેજસ્વી અને બળવાન; એથી જ તેઓ જીવતા રહ્યા, એમ મહર્ષીએ કહ્યું.

રાક્ષસૈશ્ચ પિશાચૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા । બ્રહ્મોપેતસ્તુ દોગ્ધા વૈ તેષામાસીત્કુબેરકઃ

રાક્ષસો અને પિશાચોએ ફરીથી ધરતીને દુધી, ત્યારે કુબેર, જે બ્રહ્માની શક્તિથી યુક્ત હતા, એમનો દુધારો બન્યો.

રક્ષઃ સુમાલી બલવાન્ક્ષીરં રુધિરમેવ ચ । કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા અન્તર્દ્ધાનઞ્ચ રાક્ષસૈઃ । તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ વર્ત્તયન્તીહ સર્વશઃ

બળવાન રાક્ષસ સુમાલી એ દુધ તરીકે લોહી દૂધ્યું, કપાળના પાત્રમાં એ દૂધ દૂધાયું અને રાક્ષસોએ એને અદૃશ્ય કરી દીધું; એ દૂધથી રાક્ષસો અહીં દરેક રીતે પોતાનું જીવન ચલાવે છે.

પદ્મપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ । વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા શુચીન્ ગન્ધાસ્તથૈવ ચ

ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ ફરીથી ધરતીને દુધી, કમળના પાત્રમાં દૂધ્યું, ચિત્રરથને વાછરડું બનાવ્યું અને શુદ્ધ સુગંધો પણ મેળવી.

તેષાં વિશ્વાવસુસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુચિઃ । ગન્ધર્વરાજોઽતિબલો મહાત્મા સૂર્યસન્નિભઃ

એમણે વિશ્વાવસુ, જે મુનિનો પવિત્ર પુત્ર હતો, એને દુધારો બનાવ્યો; એ ગંધર્વ રાજા, અત્યંત બળવાન, મહાન આત્માવાળો અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો.

શૈલૈશ્ચ સ્તૂયતે દુગ્ધા પુનર્દેવી વસુન્ધરા । તત્રૌષધીર્મૂર્ત્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

પર્વતો દ્વારા સ્તુતિ થતી ધરતી ફરીથી દુધી; ત્યાંથી રૂપવાળી ઔષધિઓ અને વિવિધ રત્નો મળ્યા.

વત્સસ્તુ હિમવાંસ્તેષાં મેરુર્દોગ્ધા મહાગિરિઃ । પાત્રન્તુ શૈલમેવાસીત્તેન શૈલઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

એમના માટે હિમવંત વાછરડું બન્યો, મેરુ મહાપર્વત દુધારો બન્યો; પાત્ર પણ પર્વત જ હતું, તેથી પર્વતનો સ્થાપિત થયો.

સ્તૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા । પલાશપાત્રમાદાય દુગ્ધં છિન્નપ્રરોહણમ્

વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ દ્વારા સ્તુતિ થતી ધરતી ફરીથી દુધી; પલાશના પાનને પાત્ર બનાવીને, કાપેલા અને ઉગતા કોષો એ દૂધ મળ્યું.

કામધુક્ પુષ્પિતઃ શૈલઃ પ્લક્ષો વત્સો યશસ્વિની । સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી પૃથિવી ભૂતભાવિની

ફૂલેલો પર્વત કામધેનુ સમાન હતો, પ્રસિદ્ધ પ્લક્ષ વૃક્ષ વાછરડું બન્યું; ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સર્વ જીવો માટે પૃથ્વી સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડનારી દુધારી બની.

સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારણી ચ વસુન્ધરા । દુગ્ધા હિતાર્થં લોકાનાં પૃથુના ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ । ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ ॥૨.૧.

આ ધરતી પોષણ આપનારી, સર્જનહાર, ધારણ કરનારી અને ધનથી ભરપૂર છે; પૃથુએ લોકહિત માટે એને દુધારી, એમ અમને સાંભળ્યું છે; એ જ ચાલતા અને અચળ જગતની આધાર અને યોનિ છે.

ઉત્તરાર્દ્ધમ્ -

ઉત્તર ભાગ—

સૂત ઉવાચ ।। આસીદિયં સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા। વસુ ધારયતે યસ્માદ્વસુધા તેન ચોચ્યતે ।। ૨.

સૂતે કહ્યું: આ ધરતી, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલી છે, એ મેદિની તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી; કારણ કે એ ધન ધારણ કરે છે, તેથી એને વસુધા કહેવામાં આવે છે.

ઇયઞ્ચાસીત્ સમુદ્રાન્તા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા। દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા પૃથિવીત્યુચ્યતે તતઃ ।। ૨.

આ ધરતી, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલી છે, એ મેદિની તરીકે જાણીતી હતી; પુત્રીપદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી એને પૃથ્વી કહેવામાં આવે છે.

પ્રથિતા પ્રવિભક્તા ચ શોભિતા ચ વસુન્ધરા। સસ્યાકરવતી રાજ્ઞા પત્તનાકરમાલિની। ચાતુર્વર્ણ્યસમાકીર્ણા રક્ષિતા તેન ધીમતા ।। ૨.

વિસ્તૃત, વહેંચાયેલી અને સુંદર ધરતી, ખેતરો અને નગરોથી શોભાયમાન, ચાર વર્ણોથી ભરપૂર, એ બુદ્ધિશાળી રાજાએ રક્ષી હતી.

એવંપ્રભાવો રાજાસીદ્વૈન્યઃ સ નૃપસત્તમઃ। નમસ્યશ્ચૈવ પૂજ્યશ્ચ ભૂતગ્રામેણ સર્વશઃ ।। ૨.

એવો શક્તિશાળી રાજા વૈન્ય, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો; સર્વ જીવોએ એને વંદન અને પૂજન કરવો જોઈએ.

બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ। પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ ।। ૨.

મહાન ભાગ્યશાળી બ્રાહ્મણો, જે વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત છે, એ માટે પૃથુ જ વંદનીય છે, કારણ કે એ બ્રહ્મા વંશીય અને સનાતન છે.

પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ। આદિરાજા ન મસ્કાર્યઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨.

મહાન ભાગ્યશાળી રાજાઓ, જે મહાન યશ ઇચ્છે છે, એમણે માટે પ્રથમ રાજા, તેજસ્વી પૃથુ વૈન્ય, અવગણ્ય નથી.

યોધૈરપિ ચ સંગ્રામે પ્રાર્થયાનૈર્જયં યુધિ। આદિકર્ત્તા નરાણાં વૈ નમસ્યઃ પૃથુરેવ હિ ।। ૨.

યોદ્ધાઓ પણ, યુદ્ધમાં વિજય ઇચ્છતા, મનુષ્યોમાં પ્રથમ કર્તા એવા પૃથુને જ વંદન કરે છે.

યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્ત્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્। સ ઘોરરૂપે સંગ્રામે ક્ષેમી તરતિ કીર્તિમાન્ ।। ૨.

જે યોદ્ધા, પૃથુ રાજાની સ્તુતિ કરીને યુદ્ધમાં જાય છે, એ ભયાનક સંઘર્ષમાં સુરક્ષિત રહે છે અને યશ પ્રાપ્ત કરે છે.

વૈશ્યૈરપિ ચ રાજર્ષિર્વૈશ્યવૃત્તિસમાસ્થિતૈઃ। પૃથુરેવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ ।। ૨.

વૈશ્યોએ પણ, જે રાજર્ષિ પૃથુએ વૈશ્યોની todayી અપનાવી હતી, એવા મહાન યશસ્વી અને જીવન-ઉપાર્જન આપનાર પૃથુને વંદન કરવું જોઈએ.

એતે વત્સવિશેષાશ્ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમેવ ચ। પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ સર્વાણ્યેવ યથાક્રમમ્ ।। ૨.

આ વિશિષ્ટ વાછરડા, દૂધ દોહનારાઓ, દૂધ અને પાત્રો—આ બધું મેં તમને યોગ્ય ક્રમમાં સમજાવ્યું છે.