વાયુપુરાણમ્

વન્યમૂલફલાહારૈઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્તુ શ્રદ્ધયા। રાષ્ટ્રમિષ્ટમવાપ્નોતિ સ્વર્ગં મોક્ષં યશસ્કરમ્ ।। ૧૬.

જંગલના મૂળ અને ફળથી શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એથી મનગમતું દેશ, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને યશ મળે છે.

અનિષ્ટ શબ્દસઙ્કીર્ણં જન્તુવ્યાપ્તમથાપિ વા। પૂતિગન્ધાં તથા ભૂમિં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જયેત્ ।। ૧૬.

શ્રાદ્ધ માટે એવી જમીન પસંદ ન કરવી જોઈએ, જ્યાં દુર્ગંધ આવે, અવાંછિત અવાજો હોય, જીવજંતુઓ ભરેલા હોય અથવા દુર્ગંધ ફેલાયેલી હોય.

નદ્યઃ સાગરપર્ય્યન્તા દ્વારં દક્ષિણપૂર્વ્વતઃ । ત્રિશઙ્કું વર્જયેદ્ દેશં સર્વ્વં દ્વાદશયોજનમ્ ।। ૧૬.

નદીથી લઈને દરિયા સુધી, જે જગ્યાનું દરવાજું દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ હોય, અને ત્રૈશંકુ નામના પ્રદેશને બાર યોજન સુધી ટાળવું જોઈએ.

ઉત્તરેણ મહાનદ્યા દક્ષિણેન ચ કૈકટાત્। દેશસ્ત્રૈશઙ્કવો નામ વર્જિતઃ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ ।। ૧૬.

મહાનદીના ઉત્તર તરફ અને કૈકટના દક્ષિણ તરફ જે ત્રૈશંકવ પ્રદેશ છે, તે શ્રાદ્ધ માટે ટાળવો જોઈએ.

કારઙ્કરાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ સિન્ધોરુત્તરમેવ ચ। પ્રનષ્ટાશ્રમધર્મ્માશ્ચ વર્જ્યા દેશાઃ પ્રયત્નતઃ ।। ૧૬.

કારંકરા, કલિંગ, સિંધુના ઉત્તર ભાગ અને જ્યાં આશ્રમધર્મ નાશ પામ્યો હોય એવા પ્રદેશો, એ બધાને શ્રાદ્ધમાં ખાસ કરીને ટાળવા જોઈએ.

નગ્નાદયો ન પશ્યેયુઃ શ્રાદ્ધમેવ વ્યયસ્થિતમ્। ગચ્છન્તિ તૈસ્તૈર્દૃષ્ટાનિ ન પિતૄન્ન પિતામહાન્ ।। ૧૬.

નગ્ન સાધુઓ અને આવા અન્ય લોકો શ્રાદ્ધ કરતી વખતે હાજર ન હોવા જોઈએ; આવા લોકો જો જોઈ લે તો પિતૃઓ અને પિતામહો શ્રાદ્ધ સ્વીકારતા નથી.

નગ્નાદીન્ ભગવન્ સમ્યઙ્મમાદ્ય પરિપૃચ્છતઃ। કથય દ્વિજમુખ્યાગ્ર વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।। ૧૬.

હે ભગવાન, હું યોગ્ય રીતે નગ્ન સાધુઓ અને અન્ય વિષયમાં પૂછું છું, તો કૃપા કરીને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો વિશે સાચી રીતે વિગતે કહો.

એવમુક્તો મહાતેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્। સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ત્રયીસંવરણં સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

એવું કહેતાં મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિએ કહ્યું: બધા જીવ માટે ત્રણ પ્રકારની વૈદિક નિયંત્રણની સ્મૃતિ છે.

પરિત્યજતિ યો મોહાત્તે વૈ નગ્ના દ્વિજોત્તમાઃ। પ્રલીયતે નરો યઃ સ્યાન્નિરાલમ્બશ્ચ યો વૃષઃ ।। ૧૬.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે લોકો મોહવશ એ નિયંત્રણ છોડે છે, એ જ નગ્ન સાધુઓ કહેવાય છે; જે માણસ માર્ગભ્રષ્ટ થાય છે અથવા જે વાછરડાવિહોણો વાછરડો હોય, તે પણ નષ્ટ ગણાય છે.

વૃષં યશ્ચ પરિત્યજ્ય મોક્ષમન્યત્ર માર્ગતિ । વૃષો વેદસમસ્તસ્મિન્ યો વૈ સમ્યઙ્ન પશ્યતિ ।। ૧૬.

જે વાછરડાને છોડીને મુક્તિ બીજે શોધે છે, અથવા જે વાછરડાને સર્વ વેદરૂપ છે એમ યોગ્ય રીતે નથી સમજતો—

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા વૃષલાશ્ચૈવ સર્વ્વશઃ। પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતૈરસુરૈસ્તદા ।। ૧૬.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને બધા વર્ષલ—પહેલાં દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ થયું ત્યારે અસુરો હાર્યા હતા.

પાષણ્ડવૈકૃતસ્થાને નૈષા સૃષ્ટિઃ સ્વયમ્ભુવા। દ્વિશ્રાદ્ધકશ્ચ નિર્ગ્રન્થાઃ શાક્યા પુષ્ટિકલંશકાઃ ।। ૧૬.

પાષંડ અને વિકૃત સ્થાનોએ સ્વયંભૂએ આ સૃષ્ટિ રચી નથી; દ્વિશ્રાદ્ધક, નિર્ગંથ, શાક્ય અને પુષ્ટિકલંશક—

યે ધર્મ્મં નાનુવર્ત્તન્તે તે વૈ નગ્નાદયો જનાઃ। વૃથાજટી વૃથામુદ્રી વૃથાનગ્નશ્ચ યો દ્વિજઃ ।। ૧૬.

જે લોકો ધર્મનું પાલન કરતા નથી, એ જ નગ્ન સાધુઓ અને આવા અન્ય લોકો છે; જે વ્યર્થ જટાવાળા, વ્યર્થ મુદ્રાવાળા, અથવા વ્યર્થ નગ્ન દ્વિજ છે—

વૃથાવ્રતી વૃથા જાપી તે વૈ નગ્નાદયો જનાઃ। કુલન્ધમા નિષાદાશ્ચ તથા પુષ્ટિવિનાશકાઃ ।। ૧૬.

જે વ્યર્થ વ્રત ધારણ કરે છે, વ્યર્થ જપ કરે છે—એ જ નગ્ન સાધુઓ અને આવા લોકો છે; કુલંધમ, નિષાદ અને પુષ્ટિનો નાશ કરનાર પણ આવાં જ છે.

કૃતકર્મ્માક્ષિતાસ્ત્વેતે કુપથાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ। એભિર્નિર્વૃત્તં દૃષ્ટં વા શ્રાદ્ધં ગચ્છન્તિ માનવાઃ ।। ૧૬.

જે લોકો ખોટા કર્મ કરે છે અને જુગાર રમે છે, એ બધાને દુર્વૃત્ત માર્ગવાળા કહેવાયા છે; આવા લોકો શ્રાદ્ધ જોઈ લે કે પૂર્ણ કરે, તો શ્રાદ્ધ ફળ તેમને જ મળે છે.

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ કૃતઘ્નશ્ચ નાસ્તિકા ગુરુતલ્પગાઃ। દસ્યવશ્ચ નૃશંસાશ્ચ દર્શનેનૈવ વર્જિતાઃ ।। ૧૬.

બ્રાહ્મણહંત, ઉપકારવિહોણો, નાસ્તિક, ગુરુપત્નીગામી, ચોર અને ક્રૂર માણસ—even જોવાનું પણ ટાળવું જોઈએ.

યે ચાન્યે પાપ કર્મ્માણઃ સર્વ્વાંસ્તાન્ પરિવર્જયેત્। દેવદેવર્ષિનિન્દાયાં રતાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ।। ૧૬.

અને અન્ય બધા પાપી કર્મ કરનાર લોકોને પણ ટાળવા જોઈએ; ખાસ કરીને જે દેવ અને ઋષિઓની નિંદામાં લિપ્ત રહે છે, તેમને તો ખાસ ટાળવા.

અસુરાન્ યાતુધાનાંશ્ચ દૃષ્ટમેભિર્વ્રજન્ત્યુત। બ્રાહ્મં કૃતયુગં પ્રોક્તં ત્રેતા તુ ક્ષત્રિયં સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

આવા લોકો જો જોઈ લે તો શ્રાદ્ધ અસુરો અને યાતુધાનોને જ જાય છે; બ્રાહ્મણયુગને કૃતયુગ કહેવાય છે, અને ક્ષત્રિયયુગને ત્રેતાયુગ કહેવાય છે.

વૈશ્યં દ્વાપરમિત્યાહુઃ શૂદ્રં કલિયુગં સ્મૃતમ્ પિતર ઊચુઃ ૧૬.

વૈશ્યયુગને દ્વાપર અને શૂદ્રયુગને કળિયુગ કહેવાય છે, એમ પિતૃઓએ કહ્યું છે.

યુદ્ધાનિ દ્વાપરે નિત્યં પાષણ્ડાશ્ચ કલૌ યુગે। અપમાનાપવિત્રશ્ચ કુક્કુટો ગ્રામસૂકરઃ ।। ૧૬.

દ્વાપર યુગમાં સતત યુદ્ધો થતા રહે છે અને કલિયુગમાં પાખંડી લોકો વધી જાય છે; ગામમાં રહેલો કુકડ અને ગામડાનો ડૂંગરો બંને અપવિત્ર અને અપમાનજનક ગણાય છે.

શ્વા ચૈવ દર્શનાદેવ હન્તિ શ્રાદ્ધં ન સંશયઃ। શાવસૂતકસંસ્પૃષ્ટો દીર્ઘરોગિભિરેવ ચ ।। ૧૬.

કુતરો માત્ર દેખાઈ જ જાય તો શ્રાદ્ધનું ફળ નષ્ટ થઈ જાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; એ જ રીતે, કુતરો, પ્રસૂતિમાં રહેલી સ્ત્રી અથવા લાંબા સમયથી બીમાર વ્યક્તિનો સ્પર્શ પણ શ્રાદ્ધને અશુદ્ધ કરી દે છે.

મલિનૈઃ પતિતૈશ્ચૈવ ન દ્રષ્ટવ્યં કથઞ્ચન। અન્નં પશ્યેયુરેતે વૈ નૈતત્સ્યાદ્ધવ્યકવ્યયોઃ ।। ૧૬.

મેલાં કે પતિત લોકો ક્યારેય પણ ભોજનને જોઈ ન શકે, એનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ; આવા લોકો જો ભોજન જોઈ લે તો એ ભોજન દેવતાઓ કે પિતૃઓને અર્પણ કરવા યોગ્ય નથી રહેતું.

તત્સંસ્પૃષ્ટં પ્રધાનાર્થં સંસ્કારશ્વાપદો ભવેત્। હવિષાં સંહતાનાં તુ પૂર્વ્વમેવ વિવર્જિતમ્। મૃત્સંયુક્તાભિરદ્ભિશ્ચ પ્રોક્ષણં ચ વિધીયતે ।। ૧૬.

આવા લોકોના સ્પર્શથી મુખ્ય વસ્તુ શમશાનના અવશેષ જેવી બની જાય છે; યજ્ઞ માટે ભેગું કરેલું ભોજન પહેલેથી જ ટાળવું જોઈએ અને માટી અને પાણીથી શુદ્ધિ કરવાની વિધિ છે.

સિદ્ધાર્થકૈઃ કૃષ્ણતિલૈઃ કાર્ય્યં વાપ્યવકીરણમ્। ગુરુસૂર્ય્યાગ્નિવસ્તૂનાં દર્શનં વાપિ યત્નતઃ ।। ૧૬.

સિદ્ધાર્થના દાણા અથવા કાળા તલથી છાંટવું જોઈએ, અથવા પાણીમાં એ છાંટવું જોઈએ; અને ગુરુ, સૂર્ય, અગ્નિ કે પવિત્ર વસ્તુઓનું દર્શન પણ કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.

આસનારૂઢમાનેષુ પાદોપહતમેવ ચ। અમેધ્યૈર્જઙ્ગમૈર્દૃષ્ટં શુષ્કં પર્યુષિતં ચ યત્ ।। ૧૬.

જે ભોજન પર કોઈ બેઠો હોય, પગથી સ્પર્શાયું હોય, અપવિત્ર જીવોએ જોયું હોય, સુકું કે બاسی હોય, એ બધું ટાળવું જોઈએ.

અસિતં પરિદુષ્ટં ચ તથૈવાગ્રાવલેહિતમ્। શર્કરાકેશપાષાણૈઃ કીટૈર્યચ્ચાપ્યુપદ્રુતમ્ ।। ૧૬.

કાળું પડેલું, બગડેલું, કિનારે ચાટેલું, અથવા રેતી, વાળ, પથ્થર કે જીવાતોથી દુષિત થયેલું ભોજન પણ ત્યાજ્ય છે.

પિણ્યાકમથિતં ચૈવ તથા તિલયવાદિષુ। સિદ્ધાક્ષતાશ્ચ યે ભક્ષ્યાઃ પ્રત્યક્ષલવણીકૃતાઃ ।। ૧૬.

તેલ કાઢ્યા પછીનું પિંડ, તલ કે જૌમાંથી બનેલું, અને સીધું મીઠું નાખીને બનાવેલું પકાવેલું ભાત—આ બધું પણ ટાળવું જોઈએ.

વાસસા ચાવધૂતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ। સન્તિ વેદવિરોધેન કેચિદ્વિજ્ઞાનમાનિનઃ ।। ૧૬.

કાપડથી સ્પર્શાયેલું ભોજન શ્રાદ્ધમાં વાપરવું منع છે; કેટલાક લોકો વેદના વિરોધમાં પોતાને જ્ઞાની ગણાવે છે પણ તેમનું વર્તન અલગ હોય છે.

અજજ્ઞપતયો નામ તે શ્રાદ્ધસ્ય યથા રજઃ। દધિ શાકં તથાઽભક્ષ્યાઃ શુક્તં ચૈવ વિવર્જિતમ્ ।। ૧૬.

‘મંદા’ કહેવાતા લોકો શ્રાદ્ધ માટે ધૂળ સમાન છે; દહીં, શાકભાજી અને ખાટું થયેલું ભોજન પણ ત્યાજ્ય છે.