વાયુપુરાણમ્

શ્યામાકા હસ્તિનામા ચ પટોલં બૃહતીફલમ્। અગસ્ત્યસ્ય શિખા તીવ્રા કષાયાઃ સર્વ્વ એવ ચ ।। ૧૬.

શ્યામાક, હસ્તિનામા, પટોળ અને બૃહતી ફળ; અગસ્ત્યની શિખા—આ બધું ખૂબ જ તીખું અને કડવું હોય છે.

એવમાતીનિ ચાન્યાનિ સ્વાદૂનિ મધુરાણિ ચ । નાગરં ચાત્ર વૈ દેયં દીર્ઘમૂલકમેવ ચ ।। ૧૬.

આ રીતે બીજી પણ ઘણી મીઠી અને સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ છે; પણ આમાં આદુ અને લાંબા મૂળવાળી વસ્તુઓ આપવી નહીં.

વંશીકરીરાઃ સુરસાઃ સર્જ્જકં ભૂસ્તૃણાનિ ચ। વર્જનીયાનિ વક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

વાંસના કોડિયા, સુરસા, સર્જક અને જમીન પર ઉગતા ઘાસ—આ બધું શ્રાદ્ધમાં હંમેશા ટાળવું જોઈએ, એમ હું કહું છું.

લશુનં ગૃઞ્જનઞ્ચૈવ પલાણ્ડુઃ પિણ્ડમૂલકમ્। કરમ્ભાદ્યાનિ ચાન્યાનિ હીનાનિ રસગન્ધતઃ ।। ૧૬.

લસણ, ધાણા, ડુંગળી, મૂળા અને કરંભ જેવી બીજી વસ્તુઓ સ્વાદ અને વાસમાં નીચ ગણાય છે.

શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ કારણઞ્ચાત્ર વક્ષ્યતે। પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતસ્ય બલેઃ સુરૈઃ ।। ૧૬.

આ વસ્તુઓ શ્રાદ્ધમાં ટાળવાની છે, અને એનું કારણ પણ અહીં જણાવું છું: પહેલાં દેવ અને દાનવોના યુદ્ધમાં, જ્યારે બલી દેવો દ્વારા હરાવ્યો હતો.

વ્રણેભ્યો વિસ્ફુરન્તો વૈ પતિતા રક્તબિન્દવઃ। તત એતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

એના ઘા પરથી લોહીના ટીપાં પડ્યા, તેથી આ વસ્તુઓ શ્રાદ્ધમાં હંમેશા ટાળવાની છે.

અથ વેદોક્તનિર્યાસાન્ લવણાન્યૂષરણાનિ ચ। શ્રાદ્ધ કર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ યાશ્ચ નાર્યો રજસ્વલાઃ ।। ૧૬.

વેદોમાં જણાવેલા રસ, મીઠા, ક્ષાર અને જે સ્ત્રીઓ રજસ્વલા હોય, એ બધું શ્રાદ્ધમાં ટાળવું જોઈએ.

દુર્ગન્ધં ફેનિલં ચૈવ તથા વૈ પલ્વલોદકમ્। ન લભેદ્યત્ર ગૌસ્તૃપ્તિં નક્તં યચ્ચૈવ ગૃહ્યતે ।। ૧૬.

જે પાણી દુર્ગંધયુક્ત, ફેનાળું કે કાદવવાળું હોય, જ્યાં ગાય તૃપ્તિ પામતી નથી, અથવા રાત્રે ભેગું કરેલું હોય, એ પાણી ઉપયોગમાં લેવું નહીં.

આવિકં માર્ગમૌષ્ટ્રં ચ સર્વ્વમેકશફં ચ યત્। માહિષઞ્ચામરઞ્ચૈવ પયો વર્જ્યં વિજાનતા ।। ૧૬.

ધેંસી, જંગલી પ્રાણી, ઊંટ અને એક ખુરવાળાં બધા પ્રાણી, તેમજ ભેંસ અને યાક—આ બધાનું દૂધ સમજદાર વ્યક્તિએ ટાળવું જોઈએ.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વર્જ્યાન્ દેશાન્ પ્રયત્નતઃ। ન દ્રષ્ટવ્યં ચ યૈઃ શ્રાદ્ધં શૌચાશૌચં ચ કૃત્સ્નશઃ ।। ૧૬.

હવે પછી હું એ પ્રદેશો વિશે કહું છું, જેને ખાસ ટાળવા જોઈએ; એ જગ્યાએ શ્રાદ્ધ, શુદ્ધિ કે અશુદ્ધિનું કોઈ કાર્ય કરવું કે જોવું નહીં.

વન્યમૂલફલાહારૈઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્તુ શ્રદ્ધયા। રાષ્ટ્રમિષ્ટમવાપ્નોતિ સ્વર્ગં મોક્ષં યશસ્કરમ્ ।। ૧૬.

જંગલના મૂળ અને ફળથી શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એથી મનગમતું દેશ, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને યશ મળે છે.

અનિષ્ટ શબ્દસઙ્કીર્ણં જન્તુવ્યાપ્તમથાપિ વા। પૂતિગન્ધાં તથા ભૂમિં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જયેત્ ।। ૧૬.

શ્રાદ્ધ માટે એવી જમીન પસંદ ન કરવી જોઈએ, જ્યાં દુર્ગંધ આવે, અવાંછિત અવાજો હોય, જીવજંતુઓ ભરેલા હોય અથવા દુર્ગંધ ફેલાયેલી હોય.

નદ્યઃ સાગરપર્ય્યન્તા દ્વારં દક્ષિણપૂર્વ્વતઃ । ત્રિશઙ્કું વર્જયેદ્ દેશં સર્વ્વં દ્વાદશયોજનમ્ ।। ૧૬.

નદીથી લઈને દરિયા સુધી, જે જગ્યાનું દરવાજું દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ હોય, અને ત્રૈશંકુ નામના પ્રદેશને બાર યોજન સુધી ટાળવું જોઈએ.

ઉત્તરેણ મહાનદ્યા દક્ષિણેન ચ કૈકટાત્। દેશસ્ત્રૈશઙ્કવો નામ વર્જિતઃ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ ।। ૧૬.

મહાનદીના ઉત્તર તરફ અને કૈકટના દક્ષિણ તરફ જે ત્રૈશંકવ પ્રદેશ છે, તે શ્રાદ્ધ માટે ટાળવો જોઈએ.

કારઙ્કરાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ સિન્ધોરુત્તરમેવ ચ। પ્રનષ્ટાશ્રમધર્મ્માશ્ચ વર્જ્યા દેશાઃ પ્રયત્નતઃ ।। ૧૬.

કારંકરા, કલિંગ, સિંધુના ઉત્તર ભાગ અને જ્યાં આશ્રમધર્મ નાશ પામ્યો હોય એવા પ્રદેશો, એ બધાને શ્રાદ્ધમાં ખાસ કરીને ટાળવા જોઈએ.

નગ્નાદયો ન પશ્યેયુઃ શ્રાદ્ધમેવ વ્યયસ્થિતમ્। ગચ્છન્તિ તૈસ્તૈર્દૃષ્ટાનિ ન પિતૄન્ન પિતામહાન્ ।। ૧૬.

નગ્ન સાધુઓ અને આવા અન્ય લોકો શ્રાદ્ધ કરતી વખતે હાજર ન હોવા જોઈએ; આવા લોકો જો જોઈ લે તો પિતૃઓ અને પિતામહો શ્રાદ્ધ સ્વીકારતા નથી.

નગ્નાદીન્ ભગવન્ સમ્યઙ્મમાદ્ય પરિપૃચ્છતઃ। કથય દ્વિજમુખ્યાગ્ર વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।। ૧૬.

હે ભગવાન, હું યોગ્ય રીતે નગ્ન સાધુઓ અને અન્ય વિષયમાં પૂછું છું, તો કૃપા કરીને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો વિશે સાચી રીતે વિગતે કહો.

એવમુક્તો મહાતેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્। સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ત્રયીસંવરણં સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

એવું કહેતાં મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિએ કહ્યું: બધા જીવ માટે ત્રણ પ્રકારની વૈદિક નિયંત્રણની સ્મૃતિ છે.

પરિત્યજતિ યો મોહાત્તે વૈ નગ્ના દ્વિજોત્તમાઃ। પ્રલીયતે નરો યઃ સ્યાન્નિરાલમ્બશ્ચ યો વૃષઃ ।। ૧૬.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે લોકો મોહવશ એ નિયંત્રણ છોડે છે, એ જ નગ્ન સાધુઓ કહેવાય છે; જે માણસ માર્ગભ્રષ્ટ થાય છે અથવા જે વાછરડાવિહોણો વાછરડો હોય, તે પણ નષ્ટ ગણાય છે.

વૃષં યશ્ચ પરિત્યજ્ય મોક્ષમન્યત્ર માર્ગતિ । વૃષો વેદસમસ્તસ્મિન્ યો વૈ સમ્યઙ્ન પશ્યતિ ।। ૧૬.

જે વાછરડાને છોડીને મુક્તિ બીજે શોધે છે, અથવા જે વાછરડાને સર્વ વેદરૂપ છે એમ યોગ્ય રીતે નથી સમજતો—

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા વૃષલાશ્ચૈવ સર્વ્વશઃ। પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતૈરસુરૈસ્તદા ।। ૧૬.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને બધા વર્ષલ—પહેલાં દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ થયું ત્યારે અસુરો હાર્યા હતા.

પાષણ્ડવૈકૃતસ્થાને નૈષા સૃષ્ટિઃ સ્વયમ્ભુવા। દ્વિશ્રાદ્ધકશ્ચ નિર્ગ્રન્થાઃ શાક્યા પુષ્ટિકલંશકાઃ ।। ૧૬.

પાષંડ અને વિકૃત સ્થાનોએ સ્વયંભૂએ આ સૃષ્ટિ રચી નથી; દ્વિશ્રાદ્ધક, નિર્ગંથ, શાક્ય અને પુષ્ટિકલંશક—

યે ધર્મ્મં નાનુવર્ત્તન્તે તે વૈ નગ્નાદયો જનાઃ। વૃથાજટી વૃથામુદ્રી વૃથાનગ્નશ્ચ યો દ્વિજઃ ।। ૧૬.

જે લોકો ધર્મનું પાલન કરતા નથી, એ જ નગ્ન સાધુઓ અને આવા અન્ય લોકો છે; જે વ્યર્થ જટાવાળા, વ્યર્થ મુદ્રાવાળા, અથવા વ્યર્થ નગ્ન દ્વિજ છે—

વૃથાવ્રતી વૃથા જાપી તે વૈ નગ્નાદયો જનાઃ। કુલન્ધમા નિષાદાશ્ચ તથા પુષ્ટિવિનાશકાઃ ।। ૧૬.

જે વ્યર્થ વ્રત ધારણ કરે છે, વ્યર્થ જપ કરે છે—એ જ નગ્ન સાધુઓ અને આવા લોકો છે; કુલંધમ, નિષાદ અને પુષ્ટિનો નાશ કરનાર પણ આવાં જ છે.

કૃતકર્મ્માક્ષિતાસ્ત્વેતે કુપથાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ। એભિર્નિર્વૃત્તં દૃષ્ટં વા શ્રાદ્ધં ગચ્છન્તિ માનવાઃ ।। ૧૬.

જે લોકો ખોટા કર્મ કરે છે અને જુગાર રમે છે, એ બધાને દુર્વૃત્ત માર્ગવાળા કહેવાયા છે; આવા લોકો શ્રાદ્ધ જોઈ લે કે પૂર્ણ કરે, તો શ્રાદ્ધ ફળ તેમને જ મળે છે.

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ કૃતઘ્નશ્ચ નાસ્તિકા ગુરુતલ્પગાઃ। દસ્યવશ્ચ નૃશંસાશ્ચ દર્શનેનૈવ વર્જિતાઃ ।। ૧૬.

બ્રાહ્મણહંત, ઉપકારવિહોણો, નાસ્તિક, ગુરુપત્નીગામી, ચોર અને ક્રૂર માણસ—even જોવાનું પણ ટાળવું જોઈએ.

યે ચાન્યે પાપ કર્મ્માણઃ સર્વ્વાંસ્તાન્ પરિવર્જયેત્। દેવદેવર્ષિનિન્દાયાં રતાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ।। ૧૬.

અને અન્ય બધા પાપી કર્મ કરનાર લોકોને પણ ટાળવા જોઈએ; ખાસ કરીને જે દેવ અને ઋષિઓની નિંદામાં લિપ્ત રહે છે, તેમને તો ખાસ ટાળવા.

અસુરાન્ યાતુધાનાંશ્ચ દૃષ્ટમેભિર્વ્રજન્ત્યુત। બ્રાહ્મં કૃતયુગં પ્રોક્તં ત્રેતા તુ ક્ષત્રિયં સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

આવા લોકો જો જોઈ લે તો શ્રાદ્ધ અસુરો અને યાતુધાનોને જ જાય છે; બ્રાહ્મણયુગને કૃતયુગ કહેવાય છે, અને ક્ષત્રિયયુગને ત્રેતાયુગ કહેવાય છે.

વૈશ્યં દ્વાપરમિત્યાહુઃ શૂદ્રં કલિયુગં સ્મૃતમ્ પિતર ઊચુઃ ૧૬.

વૈશ્યયુગને દ્વાપર અને શૂદ્રયુગને કળિયુગ કહેવાય છે, એમ પિતૃઓએ કહ્યું છે.