વાયુપુરાણમ્

કારણેભ્યો ગુણેભ્યોઽથ વ્યક્તાવ્યક્તસ્ય કૃત્સ્નશઃ। વિયોજયતિ ક્ષેત્રજ્ઞં તેભ્યો યોગેન યોગવિત્ ।। ૧૫.

કારણો અને ગુણોથી, વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાંથી, યોગી યોગ દ્વારા ક્ષેત્રજ્ઞને સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દે છે.

તસ્ય નાસ્તિ ગતિસ્થાનં વ્યક્તાવ્યક્તં ન સંશયઃ। આસન્નઃ સદસન્નૈવ નૈવ કિઞ્ચિત્ સ્થિત ઇતિ ।। ૧૫.

એને માટે કોઈ ગતિ કે સ્થાન નથી; વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાં કોઈ શંકા નથી; એ નજીક છે, છે પણ છે નહિ, કંઈ પણ સ્થિર નથી રહેતું.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દાનાનિ ચ ફલાનિ ચ। શ્રાદ્ધકર્મ્માણિ મેધ્યાનિ વર્જનીયાનિ યાનિ ચ ।। ૧૬.

હવે હું દાન અને તેના ફળ, શુદ્ધ શ્રાદ્ધક્રિયાઓ અને જે ટાળવી જોઈએ એવી ક્રિયાઓ કહું છું.

હિમપ્રપતને કુર્ય્યાદાહરેદ્વા હિમન્તતઃ। અગ્નિહોત્રમતઃ પુણ્યં પરમં હિ તતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

હિમ પડતી વખતે કે શિયાળાની ઋતુમાં અગ્નિહોત્ર કરવું જોઈએ; કેમ કે એથી મળતું પુણ્ય સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

નક્તન્તુ વર્જયેચ્છ્રાદ્ધં રાહોરન્યત્ર દર્શનાત્। સર્વ્વસ્વેનાપિ કર્ત્તવ્યં ક્ષિપ્રં વૈ રાહુદર્શને ।। ૧૬.

રાત્રે શ્રાદ્ધ કરવું નહીં, સિવાય કે રાહુ દેખાય ત્યારે; રાહુ દર્શન થાય ત્યારે તો બધું ખર્ચીને પણ તરત શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

ઉપરાગે ન કુર્ય્યાદ્યઃ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ। કુર્વાણસ્તૂદ્ધરેત્પાપાન્મગ્નાન્નૌરિવ સાગરે ।। ૧૬.

ગ્રહણ સમયે વિધિ કરવી નહીં, કેમ કે એમાં ગાય કાદવમાં ફસાય એમ ફસાઈ જવાય છે; પણ જો એ સમયે વિધિ કરવામાં આવે તો, એ પાપમાં ડૂબેલા લોકોને દરિયામાં નાવ જેવી બચાવે છે.

વિશ્વદેવઞ્ચ સૌમ્યઞ્ચ બહુમાંસપરં હવિઃ । વિષાણં વર્જયેત્ખાડ્ગમસૂયાનાશનાય વૈ ।। ૧૬.

વિશ્વદેવ અને સોમ માટેના હવનમાં વધુ માંસ ધરાવતી વસ્તુઓ અર્પણ કરવી; પણ શિંગ ધરાવતાં અને તલવાર જેવી વસ્તુઓથી બચવું, કેમ કે એ ઈર્ષ્યા અને વિનાશ માટે હોય છે.

ત્વષ્ટા વૈ વાર્ય્યમાણસ્તુ દેવેશેન મહાત્મના। પિબઞ્છચીપતેઃ સોમં પૃથિવ્યામપતત્પુરા ।। ૧૬.

દેવતાઓના મહાન સ્વામી દ્વારા અટકાવવામાં આવેલા ત્વષ્ટાએ, શચીના પતિનો સોમ પીધો અને પછી પૃથ્વી પર પડી ગયો.

શ્યામાકાસ્તુ તથોત્પન્નાઃ પિત્રર્થમપિ પૂજિતાઃ। વિપ્રુષસ્તસ્ય નાસાભ્યામસક્તાભ્યાં તથૈવ ચ ।। ૧૬.

શ્યામાકના દાણા પણ એ જ રીતે ઉત્પન્ન થયા અને પિતૃઓ માટે પૂજવામાં આવ્યા; એના નાકમાંથી પડેલા બિંદુઓ પણ એ જ રીતે જોડાયા.

શ્લેષ્માણઃ શીતલા હૃદ્યા મધુરાશ્ચ તથેક્ષવઃ। શ્યામાકૈરિક્ષુભિશ્ચૈવ પિતૄણાં સાર્વ્વકામિકમ્। કુર્ય્યાદાગ્રયણં યસ્તુ સ શીઘ્રં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૧૬.

શ્લેષ્માણું, શીતળા, હૃદયને ભાવે એવી અને ઈખ પણ મીઠી હોય છે; શ્યામાક અને ઈખથી પિતૃઓની સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે; જે આથી આગ્રયણ કરે છે, તે ઝડપથી સિદ્ધિ પામે છે.

શ્યામાકા હસ્તિનામા ચ પટોલં બૃહતીફલમ્। અગસ્ત્યસ્ય શિખા તીવ્રા કષાયાઃ સર્વ્વ એવ ચ ।। ૧૬.

શ્યામાક, હસ્તિનામા, પટોળ અને બૃહતી ફળ; અગસ્ત્યની શિખા—આ બધું ખૂબ જ તીખું અને કડવું હોય છે.

એવમાતીનિ ચાન્યાનિ સ્વાદૂનિ મધુરાણિ ચ । નાગરં ચાત્ર વૈ દેયં દીર્ઘમૂલકમેવ ચ ।। ૧૬.

આ રીતે બીજી પણ ઘણી મીઠી અને સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ છે; પણ આમાં આદુ અને લાંબા મૂળવાળી વસ્તુઓ આપવી નહીં.

વંશીકરીરાઃ સુરસાઃ સર્જ્જકં ભૂસ્તૃણાનિ ચ। વર્જનીયાનિ વક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

વાંસના કોડિયા, સુરસા, સર્જક અને જમીન પર ઉગતા ઘાસ—આ બધું શ્રાદ્ધમાં હંમેશા ટાળવું જોઈએ, એમ હું કહું છું.

લશુનં ગૃઞ્જનઞ્ચૈવ પલાણ્ડુઃ પિણ્ડમૂલકમ્। કરમ્ભાદ્યાનિ ચાન્યાનિ હીનાનિ રસગન્ધતઃ ।। ૧૬.

લસણ, ધાણા, ડુંગળી, મૂળા અને કરંભ જેવી બીજી વસ્તુઓ સ્વાદ અને વાસમાં નીચ ગણાય છે.

શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ કારણઞ્ચાત્ર વક્ષ્યતે। પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતસ્ય બલેઃ સુરૈઃ ।। ૧૬.

આ વસ્તુઓ શ્રાદ્ધમાં ટાળવાની છે, અને એનું કારણ પણ અહીં જણાવું છું: પહેલાં દેવ અને દાનવોના યુદ્ધમાં, જ્યારે બલી દેવો દ્વારા હરાવ્યો હતો.

વ્રણેભ્યો વિસ્ફુરન્તો વૈ પતિતા રક્તબિન્દવઃ। તત એતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

એના ઘા પરથી લોહીના ટીપાં પડ્યા, તેથી આ વસ્તુઓ શ્રાદ્ધમાં હંમેશા ટાળવાની છે.

અથ વેદોક્તનિર્યાસાન્ લવણાન્યૂષરણાનિ ચ। શ્રાદ્ધ કર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ યાશ્ચ નાર્યો રજસ્વલાઃ ।। ૧૬.

વેદોમાં જણાવેલા રસ, મીઠા, ક્ષાર અને જે સ્ત્રીઓ રજસ્વલા હોય, એ બધું શ્રાદ્ધમાં ટાળવું જોઈએ.

દુર્ગન્ધં ફેનિલં ચૈવ તથા વૈ પલ્વલોદકમ્। ન લભેદ્યત્ર ગૌસ્તૃપ્તિં નક્તં યચ્ચૈવ ગૃહ્યતે ।। ૧૬.

જે પાણી દુર્ગંધયુક્ત, ફેનાળું કે કાદવવાળું હોય, જ્યાં ગાય તૃપ્તિ પામતી નથી, અથવા રાત્રે ભેગું કરેલું હોય, એ પાણી ઉપયોગમાં લેવું નહીં.

આવિકં માર્ગમૌષ્ટ્રં ચ સર્વ્વમેકશફં ચ યત્। માહિષઞ્ચામરઞ્ચૈવ પયો વર્જ્યં વિજાનતા ।। ૧૬.

ધેંસી, જંગલી પ્રાણી, ઊંટ અને એક ખુરવાળાં બધા પ્રાણી, તેમજ ભેંસ અને યાક—આ બધાનું દૂધ સમજદાર વ્યક્તિએ ટાળવું જોઈએ.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વર્જ્યાન્ દેશાન્ પ્રયત્નતઃ। ન દ્રષ્ટવ્યં ચ યૈઃ શ્રાદ્ધં શૌચાશૌચં ચ કૃત્સ્નશઃ ।। ૧૬.

હવે પછી હું એ પ્રદેશો વિશે કહું છું, જેને ખાસ ટાળવા જોઈએ; એ જગ્યાએ શ્રાદ્ધ, શુદ્ધિ કે અશુદ્ધિનું કોઈ કાર્ય કરવું કે જોવું નહીં.

વન્યમૂલફલાહારૈઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્તુ શ્રદ્ધયા। રાષ્ટ્રમિષ્ટમવાપ્નોતિ સ્વર્ગં મોક્ષં યશસ્કરમ્ ।। ૧૬.

જંગલના મૂળ અને ફળથી શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એથી મનગમતું દેશ, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને યશ મળે છે.

અનિષ્ટ શબ્દસઙ્કીર્ણં જન્તુવ્યાપ્તમથાપિ વા। પૂતિગન્ધાં તથા ભૂમિં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જયેત્ ।। ૧૬.

શ્રાદ્ધ માટે એવી જમીન પસંદ ન કરવી જોઈએ, જ્યાં દુર્ગંધ આવે, અવાંછિત અવાજો હોય, જીવજંતુઓ ભરેલા હોય અથવા દુર્ગંધ ફેલાયેલી હોય.

નદ્યઃ સાગરપર્ય્યન્તા દ્વારં દક્ષિણપૂર્વ્વતઃ । ત્રિશઙ્કું વર્જયેદ્ દેશં સર્વ્વં દ્વાદશયોજનમ્ ।। ૧૬.

નદીથી લઈને દરિયા સુધી, જે જગ્યાનું દરવાજું દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ હોય, અને ત્રૈશંકુ નામના પ્રદેશને બાર યોજન સુધી ટાળવું જોઈએ.

ઉત્તરેણ મહાનદ્યા દક્ષિણેન ચ કૈકટાત્। દેશસ્ત્રૈશઙ્કવો નામ વર્જિતઃ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ ।। ૧૬.

મહાનદીના ઉત્તર તરફ અને કૈકટના દક્ષિણ તરફ જે ત્રૈશંકવ પ્રદેશ છે, તે શ્રાદ્ધ માટે ટાળવો જોઈએ.

કારઙ્કરાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ સિન્ધોરુત્તરમેવ ચ। પ્રનષ્ટાશ્રમધર્મ્માશ્ચ વર્જ્યા દેશાઃ પ્રયત્નતઃ ।। ૧૬.

કારંકરા, કલિંગ, સિંધુના ઉત્તર ભાગ અને જ્યાં આશ્રમધર્મ નાશ પામ્યો હોય એવા પ્રદેશો, એ બધાને શ્રાદ્ધમાં ખાસ કરીને ટાળવા જોઈએ.

નગ્નાદયો ન પશ્યેયુઃ શ્રાદ્ધમેવ વ્યયસ્થિતમ્। ગચ્છન્તિ તૈસ્તૈર્દૃષ્ટાનિ ન પિતૄન્ન પિતામહાન્ ।। ૧૬.

નગ્ન સાધુઓ અને આવા અન્ય લોકો શ્રાદ્ધ કરતી વખતે હાજર ન હોવા જોઈએ; આવા લોકો જો જોઈ લે તો પિતૃઓ અને પિતામહો શ્રાદ્ધ સ્વીકારતા નથી.

નગ્નાદીન્ ભગવન્ સમ્યઙ્મમાદ્ય પરિપૃચ્છતઃ। કથય દ્વિજમુખ્યાગ્ર વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।। ૧૬.

હે ભગવાન, હું યોગ્ય રીતે નગ્ન સાધુઓ અને અન્ય વિષયમાં પૂછું છું, તો કૃપા કરીને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો વિશે સાચી રીતે વિગતે કહો.

એવમુક્તો મહાતેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્। સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ત્રયીસંવરણં સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

એવું કહેતાં મહાતેજસ્વી બૃહસ્પતિએ કહ્યું: બધા જીવ માટે ત્રણ પ્રકારની વૈદિક નિયંત્રણની સ્મૃતિ છે.

પરિત્યજતિ યો મોહાત્તે વૈ નગ્ના દ્વિજોત્તમાઃ। પ્રલીયતે નરો યઃ સ્યાન્નિરાલમ્બશ્ચ યો વૃષઃ ।। ૧૬.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે લોકો મોહવશ એ નિયંત્રણ છોડે છે, એ જ નગ્ન સાધુઓ કહેવાય છે; જે માણસ માર્ગભ્રષ્ટ થાય છે અથવા જે વાછરડાવિહોણો વાછરડો હોય, તે પણ નષ્ટ ગણાય છે.