વાયુપુરાણમ્

ત્રૈવર્ણ્યે વિહિતે સ્થાને ધર્મ્મવર્ણાશ્રમે તથા। કોપસ્થાનસ્ય સંત્યાગાત્પ્રાપ્યતે પિતૃપૂજનમ્ ।। ૧૫.

ત્રણ વર્ણના નિર્ધારિત સ્થળોએ, વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મમાં, ક્રોધનો ત્યાગ કરીને પિતૃપૂજન પ્રાપ્ત થાય છે.

તીર્થાન્યનુસરન્ ધીરઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ। કૃતપાપશ્ચ શુદ્ધ્યેત કિં પુનઃ શુભકર્મ્મકૃત્ ।। ૧૫.

ધીર, શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયને જીતનારો વ્યક્તિ તીર્થોનું અનુસરણ કરે તો—even પાપી હોય તો પણ—પવિત્ર થાય છે; તો જે સારા કર્મ કરે તે તો વધુ પવિત્ર થાય જ.

તિર્યગ્યોનિં ન ગચ્છેચ્ચ કુદેશે ન ચ જાયતે। સ્વર્ગી ભવતિ વૈ વિપ્રો મોક્ષોપાયં ચ વિન્દતિ ।। ૧૫.

એવું કરનાર નીચ યોનિમાં જન્મતો નથી, ખરાબ જગ્યાએ જન્મતો નથી; બ્રાહ્મણ સ્વર્ગીય બને છે અને મોક્ષનો માર્ગ મેળવે છે.

અશ્રદ્દધાનાઃ પાપ્માનો નાસ્તિકાઃ સ્થિતસંશયાઃ। હેતુદ્રષ્ટા ચ પઞ્ચૈતે ન તીર્થફલમશ્ર્નુતે ।। ૧૫.

જેમાં શ્રદ્ધા નથી, પાપી છે, નાસ્તિક છે, શંકામાં સ્થિર છે અને માત્ર કારણ શોધનાર છે—આ પાંચ જણ તીર્થફળ પામતા નથી.

ગુરુતીર્થે પરા સિદ્ધિસ્તીર્થાનાં પરમં પદમ્ । ધ્યાનં તીર્થપરં તસ્માદ્બ્રહ્મતીર્થં સનાતનમ્ ।। ૧૫.

ગુરુના તીર્થમાં સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મળે છે; તીર્થનું ધ્યાન કરવું એ સર્વશ્રેષ્ઠ અને શાશ્વત બ્રાહ્મણ તીર્થ છે.

ઉપવાસાત્પરં ધ્યાનમિન્દ્રિયાણાં નિવર્ત્તનમ્। ઉપવાસનિબદ્ધા હિ પ્રાણૈરિહ પુનઃ પુનઃ ।। ૧૫.

ઉપવાસ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ધ્યાન છે, એટલે કે ઇન્દ્રિયનો સંયમ; ઉપવાસથી તો પ્રાણ વારંવાર બંધાય છે.

પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા વિષયાણીન્દ્રિયાણિ ચ । બુદ્ધિં મનસિ સંયમ્ય સર્વ્વેષાં તુ નિવર્ત્તનમ્ ।। ૧૫.

પ્રાણ અને અપાનને સમાન કરીને, ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી હટાવી, બુદ્ધિને મનમાં સ્થિર કરીને, બધું પાછું ખેંચી શકાય છે.

પ્રત્યાહારં પુનર્વિદ્ધિ મોક્ષોપાયમસંશયમ્। ઇન્દ્રિયાણાં મનો ઘોરં બુદ્ધ્યાદીનાં પ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૧૫.

પ્રત્યાહારને નિશ્ચયપૂર્વક મોક્ષનો માર્ગ જાણો; ઇન્દ્રિયનું મન અત્યંત તીવ્ર છે અને બુદ્ધિ વગેરેની પ્રવૃત્તિ પણ.

અનાહારાત્ક્ષયં યાતિ વિદ્યાદનશનં તપઃ। નિગ્રહાદ્બુદ્ધિમનસો રમ્યા બુદ્ધિસ્તુ જાયતે ।। ૧૫.

ભોજન ન કરવાથી ક્ષય થાય છે; ઉપવાસને તપ જાણો; બુદ્ધિ અને મનના સંયમથી આનંદદાયી બુદ્ધિ જન્મે છે.

ક્ષીણેષુ સર્વ્વપાપેષુ ક્ષીણેષ્વેવેન્દ્રિયેષુ ચ। પરિનિર્વાતિ શુદ્ધાત્મા યથા વહ્નિર્નિરિન્ધનઃ ।। ૧૫.

જ્યારે બધા પાપો અને ઇન્દ્રિયોના દોષો ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે શુદ્ધ આત્મા સંપૂર્ણ શાંતિ પામે છે, જેમ કે ઇંધણ વગરની આગ.

કારણેભ્યો ગુણેભ્યોઽથ વ્યક્તાવ્યક્તસ્ય કૃત્સ્નશઃ। વિયોજયતિ ક્ષેત્રજ્ઞં તેભ્યો યોગેન યોગવિત્ ।। ૧૫.

કારણો અને ગુણોથી, વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાંથી, યોગી યોગ દ્વારા ક્ષેત્રજ્ઞને સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દે છે.

તસ્ય નાસ્તિ ગતિસ્થાનં વ્યક્તાવ્યક્તં ન સંશયઃ। આસન્નઃ સદસન્નૈવ નૈવ કિઞ્ચિત્ સ્થિત ઇતિ ।। ૧૫.

એને માટે કોઈ ગતિ કે સ્થાન નથી; વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાં કોઈ શંકા નથી; એ નજીક છે, છે પણ છે નહિ, કંઈ પણ સ્થિર નથી રહેતું.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દાનાનિ ચ ફલાનિ ચ। શ્રાદ્ધકર્મ્માણિ મેધ્યાનિ વર્જનીયાનિ યાનિ ચ ।। ૧૬.

હવે હું દાન અને તેના ફળ, શુદ્ધ શ્રાદ્ધક્રિયાઓ અને જે ટાળવી જોઈએ એવી ક્રિયાઓ કહું છું.

હિમપ્રપતને કુર્ય્યાદાહરેદ્વા હિમન્તતઃ। અગ્નિહોત્રમતઃ પુણ્યં પરમં હિ તતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

હિમ પડતી વખતે કે શિયાળાની ઋતુમાં અગ્નિહોત્ર કરવું જોઈએ; કેમ કે એથી મળતું પુણ્ય સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

નક્તન્તુ વર્જયેચ્છ્રાદ્ધં રાહોરન્યત્ર દર્શનાત્। સર્વ્વસ્વેનાપિ કર્ત્તવ્યં ક્ષિપ્રં વૈ રાહુદર્શને ।। ૧૬.

રાત્રે શ્રાદ્ધ કરવું નહીં, સિવાય કે રાહુ દેખાય ત્યારે; રાહુ દર્શન થાય ત્યારે તો બધું ખર્ચીને પણ તરત શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

ઉપરાગે ન કુર્ય્યાદ્યઃ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ। કુર્વાણસ્તૂદ્ધરેત્પાપાન્મગ્નાન્નૌરિવ સાગરે ।। ૧૬.

ગ્રહણ સમયે વિધિ કરવી નહીં, કેમ કે એમાં ગાય કાદવમાં ફસાય એમ ફસાઈ જવાય છે; પણ જો એ સમયે વિધિ કરવામાં આવે તો, એ પાપમાં ડૂબેલા લોકોને દરિયામાં નાવ જેવી બચાવે છે.

વિશ્વદેવઞ્ચ સૌમ્યઞ્ચ બહુમાંસપરં હવિઃ । વિષાણં વર્જયેત્ખાડ્ગમસૂયાનાશનાય વૈ ।। ૧૬.

વિશ્વદેવ અને સોમ માટેના હવનમાં વધુ માંસ ધરાવતી વસ્તુઓ અર્પણ કરવી; પણ શિંગ ધરાવતાં અને તલવાર જેવી વસ્તુઓથી બચવું, કેમ કે એ ઈર્ષ્યા અને વિનાશ માટે હોય છે.

ત્વષ્ટા વૈ વાર્ય્યમાણસ્તુ દેવેશેન મહાત્મના। પિબઞ્છચીપતેઃ સોમં પૃથિવ્યામપતત્પુરા ।। ૧૬.

દેવતાઓના મહાન સ્વામી દ્વારા અટકાવવામાં આવેલા ત્વષ્ટાએ, શચીના પતિનો સોમ પીધો અને પછી પૃથ્વી પર પડી ગયો.

શ્યામાકાસ્તુ તથોત્પન્નાઃ પિત્રર્થમપિ પૂજિતાઃ। વિપ્રુષસ્તસ્ય નાસાભ્યામસક્તાભ્યાં તથૈવ ચ ।। ૧૬.

શ્યામાકના દાણા પણ એ જ રીતે ઉત્પન્ન થયા અને પિતૃઓ માટે પૂજવામાં આવ્યા; એના નાકમાંથી પડેલા બિંદુઓ પણ એ જ રીતે જોડાયા.

શ્લેષ્માણઃ શીતલા હૃદ્યા મધુરાશ્ચ તથેક્ષવઃ। શ્યામાકૈરિક્ષુભિશ્ચૈવ પિતૄણાં સાર્વ્વકામિકમ્। કુર્ય્યાદાગ્રયણં યસ્તુ સ શીઘ્રં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।। ૧૬.

શ્લેષ્માણું, શીતળા, હૃદયને ભાવે એવી અને ઈખ પણ મીઠી હોય છે; શ્યામાક અને ઈખથી પિતૃઓની સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે; જે આથી આગ્રયણ કરે છે, તે ઝડપથી સિદ્ધિ પામે છે.

શ્યામાકા હસ્તિનામા ચ પટોલં બૃહતીફલમ્। અગસ્ત્યસ્ય શિખા તીવ્રા કષાયાઃ સર્વ્વ એવ ચ ।। ૧૬.

શ્યામાક, હસ્તિનામા, પટોળ અને બૃહતી ફળ; અગસ્ત્યની શિખા—આ બધું ખૂબ જ તીખું અને કડવું હોય છે.

એવમાતીનિ ચાન્યાનિ સ્વાદૂનિ મધુરાણિ ચ । નાગરં ચાત્ર વૈ દેયં દીર્ઘમૂલકમેવ ચ ।। ૧૬.

આ રીતે બીજી પણ ઘણી મીઠી અને સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ છે; પણ આમાં આદુ અને લાંબા મૂળવાળી વસ્તુઓ આપવી નહીં.

વંશીકરીરાઃ સુરસાઃ સર્જ્જકં ભૂસ્તૃણાનિ ચ। વર્જનીયાનિ વક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

વાંસના કોડિયા, સુરસા, સર્જક અને જમીન પર ઉગતા ઘાસ—આ બધું શ્રાદ્ધમાં હંમેશા ટાળવું જોઈએ, એમ હું કહું છું.

લશુનં ગૃઞ્જનઞ્ચૈવ પલાણ્ડુઃ પિણ્ડમૂલકમ્। કરમ્ભાદ્યાનિ ચાન્યાનિ હીનાનિ રસગન્ધતઃ ।। ૧૬.

લસણ, ધાણા, ડુંગળી, મૂળા અને કરંભ જેવી બીજી વસ્તુઓ સ્વાદ અને વાસમાં નીચ ગણાય છે.

શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ કારણઞ્ચાત્ર વક્ષ્યતે। પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે નિર્જિતસ્ય બલેઃ સુરૈઃ ।। ૧૬.

આ વસ્તુઓ શ્રાદ્ધમાં ટાળવાની છે, અને એનું કારણ પણ અહીં જણાવું છું: પહેલાં દેવ અને દાનવોના યુદ્ધમાં, જ્યારે બલી દેવો દ્વારા હરાવ્યો હતો.

વ્રણેભ્યો વિસ્ફુરન્તો વૈ પતિતા રક્તબિન્દવઃ। તત એતાનિ વર્જ્યાનિ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

એના ઘા પરથી લોહીના ટીપાં પડ્યા, તેથી આ વસ્તુઓ શ્રાદ્ધમાં હંમેશા ટાળવાની છે.

અથ વેદોક્તનિર્યાસાન્ લવણાન્યૂષરણાનિ ચ। શ્રાદ્ધ કર્મ્મણિ વર્જ્યાનિ યાશ્ચ નાર્યો રજસ્વલાઃ ।। ૧૬.

વેદોમાં જણાવેલા રસ, મીઠા, ક્ષાર અને જે સ્ત્રીઓ રજસ્વલા હોય, એ બધું શ્રાદ્ધમાં ટાળવું જોઈએ.

દુર્ગન્ધં ફેનિલં ચૈવ તથા વૈ પલ્વલોદકમ્। ન લભેદ્યત્ર ગૌસ્તૃપ્તિં નક્તં યચ્ચૈવ ગૃહ્યતે ।। ૧૬.

જે પાણી દુર્ગંધયુક્ત, ફેનાળું કે કાદવવાળું હોય, જ્યાં ગાય તૃપ્તિ પામતી નથી, અથવા રાત્રે ભેગું કરેલું હોય, એ પાણી ઉપયોગમાં લેવું નહીં.

આવિકં માર્ગમૌષ્ટ્રં ચ સર્વ્વમેકશફં ચ યત્। માહિષઞ્ચામરઞ્ચૈવ પયો વર્જ્યં વિજાનતા ।। ૧૬.

ધેંસી, જંગલી પ્રાણી, ઊંટ અને એક ખુરવાળાં બધા પ્રાણી, તેમજ ભેંસ અને યાક—આ બધાનું દૂધ સમજદાર વ્યક્તિએ ટાળવું જોઈએ.