વાયુપુરાણમ્

પર્વ્વતો હિમવાન્નામ નાનાધાતુવિભૂષિતઃ। યોજનાનાં સહસ્રાણિ આયતોઽશીતિરુચ્યતે ।। ૧૫.

હિમવંત નામનો પર્વત, વિવિધ ધાતુઓથી શોભિત, એનું વ્યાપ восી હજાર યોજન જેટલું છે એવું કહેવાય છે.

સિદ્ધચારણસઙ્કીર્ણઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ। તત્ર પુષ્કરિણી રમ્યા સુષુમ્ના નામ વિશ્રુતા ।। ૧૫.

સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરપૂર અને સેવિત, ત્યાં સુશોભિત સુષુમ્ના નામનું સુંદર અને પ્રસિદ્ધ તળાવ છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જાતસ્તુ જીવતિ। શ્રાદ્ધં ભવતિ ચાનન્ત્યં તસ્યાં દત્તં મહોદયમ્। તારયેચ્ચ યદા શ્રાદ્ધં દશપૂર્વ્વાન્દશાપરાન્ ।। ૧૫.

ત્યાં જન્મેલો માણસ દસ હજાર વર્ષ જીવે છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપે છે અને એ શ્રાદ્ધ દસ પૂર્વજ અને દસ અનુયાયીઓને પણ તારણ કરે છે.

સર્વ્વં પુણ્યં હિમવતો ગઙ્ગા પુણ્યા ચ સર્વ્વતઃ। સમુદ્રગાઃ સમુદ્રાશ્ચ સર્વ્વે પુણ્યાઃ સમન્તતઃ ।। ૧૫.

હિમવંતનું બધું પુણ્ય, ગંગાનું સર્વત્ર પવિત્રત્વ, અને સમુદ્ર તરફ વહેતી બધી નદીઓ સર્વત્ર પવિત્ર છે.

એવમાદિષુ સર્વ્વેષુ શ્રાદ્ધં નિર્વર્ત્તયેદ્બુધઃ । પૂતો ભવતિ સ્નાત્વા નુ દત્ત્વા દત્ત્વા તથૈવ ચ ।। ૧૫.

આ રીતે આવા બધા સ્થળોએ વિદ્વાનોએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; સ્નાન કરીને અને દાન આપીને માણસ શુદ્ધ બને છે.

શૈલસાનુષુ તુઙ્ગેષુ કન્દરેષુ ગુહાસુ ચ। ઉપહ્વરનિતમ્બેષુ તથા પ્રસ્રવણેષુ ચ ।। ૧૫.

ઊંચા પર્વતોના ઢોળાણો પર, ખીણો અને ગુફાઓમાં, ખીણોના કિનારે અને ઝરણાંઓ પાસે પણ.

પુલિનેષ્વાપગાનાં ચ તથૈવ પ્રભવે યુગે। મહોદધૌ ગવાં ગોષ્ઠે સઙ્ગમેષુ વનેષુ ચ ।। ૧૫.

નદીઓના કાંઠે, તેમના ઉગમસ્થાને, વિશાળ સમુદ્રમાં, ગૌશાળામાં, સંગમસ્થળે અને જંગલોમાં પણ.

અસંસૃષ્ટોપલિપ્તાસુ હૃદ્યાસુ સુરભીષુ ચ। ગોમયેનોપલિપ્તેષુ વિવિક્તેષુ ગૃહેષુ ચ ।। ૧૫.

જે સ્થળો શુદ્ધ, મનગમતા અને સુગંધિત હોય, ગૌમયથી લિપેલા હોય અને એકાંત ઘર હોય ત્યાં પણ.

કુર્ય્યાચ્છ્રાદ્ધમથૈતેષુ નિત્યમેવ યથાવિધિ। પ્રદક્ષિણં દિશં ગત્વા સર્વ્વકામચિકીર્ષવઃ ।। ૧૫.

આ બધા સ્થળોએ, નિયમ પ્રમાણે અને ઈચ્છિત ફળ માટે, દિશાનો પ્રદક્ષિણ કરીને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

એવમેતેષુ સર્વ્વેષુ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાદતન્દ્રિતઃ। એવમેવ તુ મેધાવી બ્રાહ્મીં સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ।। ૧૫.

આ બધા સ્થળોએ શ્રમ વગર શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; આવું કરવાથી બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ બ્રાહ્મણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

ત્રૈવર્ણ્યે વિહિતે સ્થાને ધર્મ્મવર્ણાશ્રમે તથા। કોપસ્થાનસ્ય સંત્યાગાત્પ્રાપ્યતે પિતૃપૂજનમ્ ।। ૧૫.

ત્રણ વર્ણના નિર્ધારિત સ્થળોએ, વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મમાં, ક્રોધનો ત્યાગ કરીને પિતૃપૂજન પ્રાપ્ત થાય છે.

તીર્થાન્યનુસરન્ ધીરઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ। કૃતપાપશ્ચ શુદ્ધ્યેત કિં પુનઃ શુભકર્મ્મકૃત્ ।। ૧૫.

ધીર, શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયને જીતનારો વ્યક્તિ તીર્થોનું અનુસરણ કરે તો—even પાપી હોય તો પણ—પવિત્ર થાય છે; તો જે સારા કર્મ કરે તે તો વધુ પવિત્ર થાય જ.

તિર્યગ્યોનિં ન ગચ્છેચ્ચ કુદેશે ન ચ જાયતે। સ્વર્ગી ભવતિ વૈ વિપ્રો મોક્ષોપાયં ચ વિન્દતિ ।। ૧૫.

એવું કરનાર નીચ યોનિમાં જન્મતો નથી, ખરાબ જગ્યાએ જન્મતો નથી; બ્રાહ્મણ સ્વર્ગીય બને છે અને મોક્ષનો માર્ગ મેળવે છે.

અશ્રદ્દધાનાઃ પાપ્માનો નાસ્તિકાઃ સ્થિતસંશયાઃ। હેતુદ્રષ્ટા ચ પઞ્ચૈતે ન તીર્થફલમશ્ર્નુતે ।। ૧૫.

જેમાં શ્રદ્ધા નથી, પાપી છે, નાસ્તિક છે, શંકામાં સ્થિર છે અને માત્ર કારણ શોધનાર છે—આ પાંચ જણ તીર્થફળ પામતા નથી.

ગુરુતીર્થે પરા સિદ્ધિસ્તીર્થાનાં પરમં પદમ્ । ધ્યાનં તીર્થપરં તસ્માદ્બ્રહ્મતીર્થં સનાતનમ્ ।। ૧૫.

ગુરુના તીર્થમાં સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મળે છે; તીર્થનું ધ્યાન કરવું એ સર્વશ્રેષ્ઠ અને શાશ્વત બ્રાહ્મણ તીર્થ છે.

ઉપવાસાત્પરં ધ્યાનમિન્દ્રિયાણાં નિવર્ત્તનમ્। ઉપવાસનિબદ્ધા હિ પ્રાણૈરિહ પુનઃ પુનઃ ।। ૧૫.

ઉપવાસ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ધ્યાન છે, એટલે કે ઇન્દ્રિયનો સંયમ; ઉપવાસથી તો પ્રાણ વારંવાર બંધાય છે.

પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા વિષયાણીન્દ્રિયાણિ ચ । બુદ્ધિં મનસિ સંયમ્ય સર્વ્વેષાં તુ નિવર્ત્તનમ્ ।। ૧૫.

પ્રાણ અને અપાનને સમાન કરીને, ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી હટાવી, બુદ્ધિને મનમાં સ્થિર કરીને, બધું પાછું ખેંચી શકાય છે.

પ્રત્યાહારં પુનર્વિદ્ધિ મોક્ષોપાયમસંશયમ્। ઇન્દ્રિયાણાં મનો ઘોરં બુદ્ધ્યાદીનાં પ્રવર્ત્તનમ્ ।। ૧૫.

પ્રત્યાહારને નિશ્ચયપૂર્વક મોક્ષનો માર્ગ જાણો; ઇન્દ્રિયનું મન અત્યંત તીવ્ર છે અને બુદ્ધિ વગેરેની પ્રવૃત્તિ પણ.

અનાહારાત્ક્ષયં યાતિ વિદ્યાદનશનં તપઃ। નિગ્રહાદ્બુદ્ધિમનસો રમ્યા બુદ્ધિસ્તુ જાયતે ।। ૧૫.

ભોજન ન કરવાથી ક્ષય થાય છે; ઉપવાસને તપ જાણો; બુદ્ધિ અને મનના સંયમથી આનંદદાયી બુદ્ધિ જન્મે છે.

ક્ષીણેષુ સર્વ્વપાપેષુ ક્ષીણેષ્વેવેન્દ્રિયેષુ ચ। પરિનિર્વાતિ શુદ્ધાત્મા યથા વહ્નિર્નિરિન્ધનઃ ।। ૧૫.

જ્યારે બધા પાપો અને ઇન્દ્રિયોના દોષો ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે શુદ્ધ આત્મા સંપૂર્ણ શાંતિ પામે છે, જેમ કે ઇંધણ વગરની આગ.

કારણેભ્યો ગુણેભ્યોઽથ વ્યક્તાવ્યક્તસ્ય કૃત્સ્નશઃ। વિયોજયતિ ક્ષેત્રજ્ઞં તેભ્યો યોગેન યોગવિત્ ।। ૧૫.

કારણો અને ગુણોથી, વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાંથી, યોગી યોગ દ્વારા ક્ષેત્રજ્ઞને સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દે છે.

તસ્ય નાસ્તિ ગતિસ્થાનં વ્યક્તાવ્યક્તં ન સંશયઃ। આસન્નઃ સદસન્નૈવ નૈવ કિઞ્ચિત્ સ્થિત ઇતિ ।। ૧૫.

એને માટે કોઈ ગતિ કે સ્થાન નથી; વ્યક્ત અને અવ્યક્તમાં કોઈ શંકા નથી; એ નજીક છે, છે પણ છે નહિ, કંઈ પણ સ્થિર નથી રહેતું.

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દાનાનિ ચ ફલાનિ ચ। શ્રાદ્ધકર્મ્માણિ મેધ્યાનિ વર્જનીયાનિ યાનિ ચ ।। ૧૬.

હવે હું દાન અને તેના ફળ, શુદ્ધ શ્રાદ્ધક્રિયાઓ અને જે ટાળવી જોઈએ એવી ક્રિયાઓ કહું છું.

હિમપ્રપતને કુર્ય્યાદાહરેદ્વા હિમન્તતઃ। અગ્નિહોત્રમતઃ પુણ્યં પરમં હિ તતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

હિમ પડતી વખતે કે શિયાળાની ઋતુમાં અગ્નિહોત્ર કરવું જોઈએ; કેમ કે એથી મળતું પુણ્ય સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.

નક્તન્તુ વર્જયેચ્છ્રાદ્ધં રાહોરન્યત્ર દર્શનાત્। સર્વ્વસ્વેનાપિ કર્ત્તવ્યં ક્ષિપ્રં વૈ રાહુદર્શને ।। ૧૬.

રાત્રે શ્રાદ્ધ કરવું નહીં, સિવાય કે રાહુ દેખાય ત્યારે; રાહુ દર્શન થાય ત્યારે તો બધું ખર્ચીને પણ તરત શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

ઉપરાગે ન કુર્ય્યાદ્યઃ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ। કુર્વાણસ્તૂદ્ધરેત્પાપાન્મગ્નાન્નૌરિવ સાગરે ।। ૧૬.

ગ્રહણ સમયે વિધિ કરવી નહીં, કેમ કે એમાં ગાય કાદવમાં ફસાય એમ ફસાઈ જવાય છે; પણ જો એ સમયે વિધિ કરવામાં આવે તો, એ પાપમાં ડૂબેલા લોકોને દરિયામાં નાવ જેવી બચાવે છે.

વિશ્વદેવઞ્ચ સૌમ્યઞ્ચ બહુમાંસપરં હવિઃ । વિષાણં વર્જયેત્ખાડ્ગમસૂયાનાશનાય વૈ ।। ૧૬.

વિશ્વદેવ અને સોમ માટેના હવનમાં વધુ માંસ ધરાવતી વસ્તુઓ અર્પણ કરવી; પણ શિંગ ધરાવતાં અને તલવાર જેવી વસ્તુઓથી બચવું, કેમ કે એ ઈર્ષ્યા અને વિનાશ માટે હોય છે.

ત્વષ્ટા વૈ વાર્ય્યમાણસ્તુ દેવેશેન મહાત્મના। પિબઞ્છચીપતેઃ સોમં પૃથિવ્યામપતત્પુરા ।। ૧૬.

દેવતાઓના મહાન સ્વામી દ્વારા અટકાવવામાં આવેલા ત્વષ્ટાએ, શચીના પતિનો સોમ પીધો અને પછી પૃથ્વી પર પડી ગયો.

શ્યામાકાસ્તુ તથોત્પન્નાઃ પિત્રર્થમપિ પૂજિતાઃ। વિપ્રુષસ્તસ્ય નાસાભ્યામસક્તાભ્યાં તથૈવ ચ ।। ૧૬.

શ્યામાકના દાણા પણ એ જ રીતે ઉત્પન્ન થયા અને પિતૃઓ માટે પૂજવામાં આવ્યા; એના નાકમાંથી પડેલા બિંદુઓ પણ એ જ રીતે જોડાયા.