વાયુપુરાણમ્

તસ્યાં યોગેશ્વરો નિત્યં તત્તસ્યાં દત્તમક્ષયમ્। દત્ત્વા ચૈતેષુ પૂતઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધમાનન્ત્યમેવ ચ ।। ૧૫.

ત્યાં યોગેશ્વર હંમેશા હાજર છે અને ત્યાં આપેલું બધું અક્ષય બને છે; અને આ સ્થળોએ દાન આપવાથી મનુષ્ય પવિત્ર બને છે અને શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપે છે.

તપો હોમસ્તથા ધ્યાનં યત્ કિઞ્ચિત્સુકૃતં ભવેત્। લૌહિત્યે વૈતરણ્યાં વૈ સ્વર્ણવેદ્યાં તથૈવ ચ ।। ૧૫.

લૌહિત્ય, વૈતરણી અને સ્વર્ણવેદી પર કરવામાં આવેલ તપ, હવન, ધ્યાન કે કોઈપણ સારા કર્મનું પણ વિશેષ ફળ મળે છે.

સકૃદેવ સમુદ્રાન્તે દૃશ્યતે પુણ્યકર્મભિઃ। ગયાયાં ધર્મપૃષ્ઠે ચ સરસિ બ્રહ્મણસ્તથા ।। ૧૫.

એક વખત પણ દરિયાના કિનારે પુણ્યકર્મો દેખાય છે; ગયા, ધર્મપૃષ્ઠ અને બ્રહ્માના સરોવર પર પણ એ જ રીતે છે.

ગયાયાં ગૃધ્રકૂટે ચ શ્રાદ્ધં દત્તં મહાફલમ્। હિમઞ્ચ પતતે તત્ર સમન્તાત્ પઞ્ચયોજનમ્ ।। ૧૫.

ગયા અને ગૃધ્રકૂટ પર કરેલું શ્રાદ્ધ મહાન ફળ આપે છે; અને ત્યાં પાંચ યોજન સુધી ચારે તરફ હિમ પડતો રહે છે.

ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યેઽરણ્યં પુણ્યતમં સ્મૃતમ્ । મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે માંસ ચક્ષુષા ।। ૧૫.

ભરતજીના પવિત્ર આશ્રમમાં તે જંગલ સર્વોત્તમ પવિત્ર ગણાય છે; ત્યાં મતંગજીના પગલાં આંખે જોઈ શકાય છે.

ખ્યાપિતં ધર્મ્મસર્વ્વસ્વં લોકસ્યાસ્ય નિદર્શનમ્। એવં પઞ્ચવનં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્। યસ્મિન્પાણ્ડુવિશાલેતિ તીર્થં સદ્યો નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં ધર્મનું સર્વસ્વ જગત માટે ઉદાહરણરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; એ રીતે પાંચ પવિત્ર વનો પુણ્યવંતો દ્વારા સેવાય છે, અને તેમાં પાંડુવિશાલ નામનું તીર્થ તરત જ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તુલામાનૈસ્તથા ચાપૈઃ શાસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા। ઉન્મજ્જન્તિ તથા લગ્ને યે વૈ પાપકૃતો જનાઃ ।। ૧૫.

તુલા, ધનુષ અને વિવિધ શાસ્ત્રો દ્વારા, જે પાપી લોકો છે, તેઓ યોગ્ય સમયે ઊભા કરવામાં આવે છે.

તૃતીયાયાં તથા પાદે નિઃસ્વરે પાવમણ્ડલે। મહાહ્રદે વૈ કૌશિક્યાં દત્તં શ્રાદ્ધં મહાફલમ્ ।। ૧૫.

ત્રીજા પાદમાં, પાવમંડળ નામના નિઃસ્વર સ્થાન પર, મહાહ્રદ કૌશિકી તળે શ્રાદ્ધ આપવાથી વિશાળ ફળ મળે છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠે પદં ન્યસ્તં મહાદેવેન ધીમતા। બહૂન્દવેયુગાંસ્તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રં સુદુશ્ચરમ્ ।। ૧૫.

મુંડપૃષ્ઠ પર, બુદ્ધિશાળી મહાદેવએ અનેક દેવયુગો સુધી અતિ કઠિન તપ કરી પોતાનું પગલું ત્યાં મૂક્યું હતું.

અલ્પેનાપ્યત્ર કાલેન નરો ધર્મ્મપરાયણઃ। પાપ્માનમુત્સૃજત્યાશુ જીર્ણત્વચમિવોરગઃ ।। ૧૫.

અહીં થોડા જ સમયમાં, ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન માણસ પાપને ઝડપથી છોડે છે, જેમ સાપ જૂની ચામડી ઉતારે છે.

સિદ્ધાનાં પ્રીતિજનનૈઃ પાપા નાઞ્ચ ભયઙ્કરૈઃ। લેલિહાનૈર્મહાભોગૈ રક્ષિતન્તુ દિવાનિશમ્ ।। ૧૫.

સિદ્ધોને આનંદ આપતા અને પાપીઓને ભય પેદા કરતા, મોટા ફણાવાળા મહાનાગો દિવસ-રાત ત્યાં રક્ષણ કરે છે.

નામ્ના કનકનન્દીતિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્। ઉદીચ્યાં મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય દેવર્ષિ ગણસેવિતમ્। તત્ર સ્રાત્વા દિવં યાન્તિ કામચારા વિહઙ્ગમાઃ ।। ૧૫.

કનકનંદી નામનું તીર્થ, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, મુંડપૃષ્ઠના ઉત્તર તરફ દેવર્ષિગણોથી સેવિત છે; ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી, મનમુક્ત પંખીઓ સ્વર્ગે જાય છે.

દત્તં ચાપિ તથા શ્રાદ્ધમક્ષયં સમુદાહૃતમ્। ઋણૈસ્ત્રિભિસ્તદા સ્નાત્વા નિક્ષિણોતિ નરોત્તમઃ ।। ૧૫.

ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય ગણાય છે; સ્નાન કર્યા પછી શ્રેષ્ઠ પુરુષ ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

તીરે તુ સરસસ્તત્ર દેવસ્યાયતનં મહત્। આરુહ્ય તજ્જપંસ્તત્ર સિદ્ધો યાતિ દિવં તતઃ ।। ૧૫.

આ સરોવરના કિનારે દેવનું વિશાળ મંદિર છે; ત્યાં જઈ જપ કરવાથી સિદ્ધ પુરુષ એ સ્થાનેથી સ્વર્ગ પામે છે.

ઉત્તરં માનસં ગત્વા સિદ્ધિં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમામ્ । તત્ર ગત્વા પુરશ્રેષ્ઠં દૃશ્યતે મહદદ્ભુતમ્ ।। ૧૫.

ઉત્તર માનસ પહોંચીને શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ મળે છે; ત્યાં જઈને મહાન અને આશ્ચર્યજનક શહેર દેખાય છે.

તસ્મિન્નિર્વર્ત્તયેચ્છ્રાદ્ધં યથાશક્તિ યથાબલમ્। કામાન્ સ લભતે દિવ્યાન્ મોક્ષોપાયં ચ નિત્યશઃ ।। ૧૫.

ત્યાં પોતાની શક્તિ અને ક્ષમતા પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એથી દિવ્ય ઇચ્છાઓ મળે છે અને સતત મોક્ષનો માર્ગ મળે છે.

માનસે સરસિ શ્રેષ્ઠે દૃશ્યતે મહદદ્ભુતમ્। દિવશ્ચ્યુતા મહાભાગા હ્યન્તરિક્ષે વિરાજતે ।। ૧૫.

શ્રેષ્ઠ માનસ સરોવરે એક મહાન આશ્ચર્ય જોવા મળે છે: સ્વર્ગમાંથી પડેલા મહાભાગ્યશાળી લોકો આકાશમાં તેજથી ઝગમગે છે.

ગઙ્ગા ત્રિપથગા દેવી સોમપાદાચ્ચ્યુતા ભુવિ। આકાશે દૃશ્યતે તત્ર તોરણં સૂર્ય્યસન્નિભમ્ ।। ૧૫.

ત્રિપથગા દેવી ગંગા, સોમના પગથી પૃથ્વી પર આવી, ત્યાં આકાશમાં સૂર્ય સમાન તેજસ્વી દ્વારરૂપે દેખાય છે.

જામ્બૂનદમયં દિવ્યં સ્વર્ગદ્વારમિવાયતમ્। યતઃ પ્રવર્ત્તતે ભૂયઃ પૂર્વ્વસાગરમન્તિમમ્ ।। ૧૫.

જાંબુનદ સોનાથી બનેલું દિવ્ય અને વિશાળ દ્વાર, જાણે સ્વર્ગનું પ્રવેશદ્વાર હોય, ત્યાંથી નદી ફરી પૂર્વ અને અંતિમ સાગર તરફ વહે છે.

પાવની સર્વ્વભૂતાનાં ધર્મજ્ઞાનાં વિશેષતઃ। ચન્દ્રભાગા ચ સિન્ધુશ્ચ ઉભૌ માનસસન્નિભૌ। સાગરં પશ્ચિમં યાતિ દિવ્યસિન્ધુર્નદીવરઃ ।। ૧૫.

બધા જીવોને, ખાસ કરીને ધર્મ જાણનારા માટે પવિત્ર, ચંદ્રભાગા અને સિંધુ બંને માનસ સમાન છે; એ દિવ્ય સિંધુ, શ્રેષ્ઠ નદી, પશ્ચિમ સાગર તરફ જાય છે.

પર્વ્વતો હિમવાન્નામ નાનાધાતુવિભૂષિતઃ। યોજનાનાં સહસ્રાણિ આયતોઽશીતિરુચ્યતે ।। ૧૫.

હિમવંત નામનો પર્વત, વિવિધ ધાતુઓથી શોભિત, એનું વ્યાપ восી હજાર યોજન જેટલું છે એવું કહેવાય છે.

સિદ્ધચારણસઙ્કીર્ણઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ। તત્ર પુષ્કરિણી રમ્યા સુષુમ્ના નામ વિશ્રુતા ।। ૧૫.

સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરપૂર અને સેવિત, ત્યાં સુશોભિત સુષુમ્ના નામનું સુંદર અને પ્રસિદ્ધ તળાવ છે.

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જાતસ્તુ જીવતિ। શ્રાદ્ધં ભવતિ ચાનન્ત્યં તસ્યાં દત્તં મહોદયમ્। તારયેચ્ચ યદા શ્રાદ્ધં દશપૂર્વ્વાન્દશાપરાન્ ।। ૧૫.

ત્યાં જન્મેલો માણસ દસ હજાર વર્ષ જીવે છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપે છે અને એ શ્રાદ્ધ દસ પૂર્વજ અને દસ અનુયાયીઓને પણ તારણ કરે છે.

સર્વ્વં પુણ્યં હિમવતો ગઙ્ગા પુણ્યા ચ સર્વ્વતઃ। સમુદ્રગાઃ સમુદ્રાશ્ચ સર્વ્વે પુણ્યાઃ સમન્તતઃ ।। ૧૫.

હિમવંતનું બધું પુણ્ય, ગંગાનું સર્વત્ર પવિત્રત્વ, અને સમુદ્ર તરફ વહેતી બધી નદીઓ સર્વત્ર પવિત્ર છે.

એવમાદિષુ સર્વ્વેષુ શ્રાદ્ધં નિર્વર્ત્તયેદ્બુધઃ । પૂતો ભવતિ સ્નાત્વા નુ દત્ત્વા દત્ત્વા તથૈવ ચ ।। ૧૫.

આ રીતે આવા બધા સ્થળોએ વિદ્વાનોએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; સ્નાન કરીને અને દાન આપીને માણસ શુદ્ધ બને છે.

શૈલસાનુષુ તુઙ્ગેષુ કન્દરેષુ ગુહાસુ ચ। ઉપહ્વરનિતમ્બેષુ તથા પ્રસ્રવણેષુ ચ ।। ૧૫.

ઊંચા પર્વતોના ઢોળાણો પર, ખીણો અને ગુફાઓમાં, ખીણોના કિનારે અને ઝરણાંઓ પાસે પણ.

પુલિનેષ્વાપગાનાં ચ તથૈવ પ્રભવે યુગે। મહોદધૌ ગવાં ગોષ્ઠે સઙ્ગમેષુ વનેષુ ચ ।। ૧૫.

નદીઓના કાંઠે, તેમના ઉગમસ્થાને, વિશાળ સમુદ્રમાં, ગૌશાળામાં, સંગમસ્થળે અને જંગલોમાં પણ.

અસંસૃષ્ટોપલિપ્તાસુ હૃદ્યાસુ સુરભીષુ ચ। ગોમયેનોપલિપ્તેષુ વિવિક્તેષુ ગૃહેષુ ચ ।। ૧૫.

જે સ્થળો શુદ્ધ, મનગમતા અને સુગંધિત હોય, ગૌમયથી લિપેલા હોય અને એકાંત ઘર હોય ત્યાં પણ.

કુર્ય્યાચ્છ્રાદ્ધમથૈતેષુ નિત્યમેવ યથાવિધિ। પ્રદક્ષિણં દિશં ગત્વા સર્વ્વકામચિકીર્ષવઃ ।। ૧૫.

આ બધા સ્થળોએ, નિયમ પ્રમાણે અને ઈચ્છિત ફળ માટે, દિશાનો પ્રદક્ષિણ કરીને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.