વાયુપુરાણમ્

પિતૄણાં દુહિતા યોગા ગન્ધકાલીતિ વિશ્રુતા। ચતુર્થો બ્રહ્મણશ્ચાંશઃ પરાશરકુલોદ્વહઃ ।। ૧૫.

પિતૃઓની પુત્રી, યોગા તરીકે જાણીતી અને ગંધકાળી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે બ્રહ્માનો ચોથો અંશ છે અને પરાશર કુળની શોભા છે.

વ્યસ્ય ત્વેકં ચતુર્દ્ધા તુ વેદં ધીમાન્ મહામુનિઃ। મહાયોગં મહાત્માનં યો વ્યાસં જનયિષ્યતિ ।। ૧૫.

એ જ્ઞાની મહામુનિ એક વેદને ચાર ભાગે વહેંચશે; એ મહાયોગી અને મહાત્મા વ્યાસને જન્મ આપશે.

અચ્છોદકં નામ સરો યત્રાચ્છોદા સમુચ્છ્રિતા । મત્સ્યયોનૌ પુનર્જાતા નિયોગાદ્વારણેન તુ ।। ૧૫.

અચ્છોદક નામનું સરોવર છે, જ્યાં અચ્છોદા ઉત્પન્ન થઈ હતી; તે વારણના આદેશથી માછલીના ગર્ભમાં ફરી જન્મી હતી.

તસ્યા યત્રાશ્રમઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ। સકૃદ્દત્તં તુ વૈ શ્રાદ્ધમક્ષયં સમુદાહૃતમ્। તસ્યાં યોગ સમાધાને દત્તં યુગપદુદ્ભવેત્ ।। ૧૫.

જ્યાં તેનો પવિત્ર આશ્રમ છે, જે પુણ્યશાળી લોકો દ્વારા સેવાય છે, ત્યાં એકવાર કરેલું શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય ગણાય છે; અને યોગસાધનામાં આપેલું તત્કાળ ફળ આપે છે.

કુબેરતુઙ્ગે વ્યામોચ્ચે વ્યાસતીર્થે તથૈવ ચ। પુણ્યઃ સ બ્રાહ્મણો દદ્યાછ્રાદ્ધમાનન્ત્યમક્ષયમ્ ।। ૧૫.

કુબેરના શિખરે, વ્યામના ઊંચાણે અને વ્યાસતીર્થમાં, જે બ્રાહ્મણ શ્રાદ્ધ આપે છે, તેને અનંત અને અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

સિદ્ધૈસ્તુ સેવિતા નિત્યં દૃશ્યતે નાકૃતાત્મભિઃ। અનિવર્ત્તનં તુ નન્દાયાં વેદ્યાં પ્રાગુત્તરે દિશિ ।। ૧૫.

તે સ્થળે સિદ્ધો હંમેશા આવે છે, પણ અશુદ્ધ મનવાળા તેને જોઈ શકતા નથી; નંદા ખાતે, પૂર્વોત્તર દિશામાં, ત્યાંથી પાછા ફરવું પડતું નથી.

સિદ્ધક્ષેત્રં તુ વૈ જુષ્ટં યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્ત્તતે। મહાલયે પદં ન્યસ્તં મહાદેવેન ધીમતા ।। ૧૫.

સિદ્ધોનું તે ક્ષેત્ર બહુ પ્રિય છે; તેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પાછા આવવું પડતું નથી. મહાલયમાં, વિદ્વાન મહાદેવએ પોતાનું સ્થાન સ્થાપ્યું છે.

દેવ્યાલયે તપસ્તપ્ત્વા એકપાદેન ઈશ્વરઃ। નીહારશ્ચ યુગં દિવ્યમુમાતુઙ્ગે સ્થિતં જલમ્ ।। ૧૫.

દેવીના મંદિરમાં, ભગવાને એક પગે ઊભા રહી તપ કર્યું હતું; અને ઉમા શિખરે ધૂંધ જેવી દિવ્ય જળ રહે છે.

ઉમા તુઙ્ગે ભૃગોસ્તુઙ્ગે બ્રહ્મતુઙ્ગે મહાલયે। કાદ્રવત્યાં ચ શાણ્ડિલ્યાં ગુહાયાં વામનસ્ય ચ ।। ૧૫.

ઉમા શિખરે, ભૃગુ શિખરે, બ્રહ્મા શિખરે, મહાલયમાં, કાદ્રવતીમાં, શાંડિલ્યમાં અને વામનના ગુફામાં પણ.

ગત્વા ચૈતાનિ પૂતઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધમક્ષયમેવ ચ। જપો હોમસ્તથા ધ્યાનં યત્કિચિત્સુકૃતં ભવેત્ ।। ૧૫.

આ સ્થળોએ જઈને મનુષ્ય પવિત્ર બને છે, અને ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; એ જ રીતે, ત્યાં કરેલો જપ, હવન, ધ્યાન કે કોઈપણ સારા કર્મનું પણ ઘણું ફળ મળે છે.

બ્રહ્મચર્યં યજન્તે વૈ ગુરુભક્તાઃ શતં સમાઃ । એવમાદીનિ સદ્યસ્તાં સ્નાત્વા પ્રાપ્નોતિ સત્ફલ્મ્ ।। ૧૫.

જે લોકો પોતાના ગુરુની ભક્તિથી બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, તેઓ શતાબ્દી સુધી યજ્ઞ સમાન જીવન જીવે છે; આ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને પણ એવાં ઉત્તમ ફળ તરત જ મળે છે.

કુમારધારા તત્રૈવ દૃષ્ટા પાપપ્રણાશની। યાનાસનં ચ તત્રૈવ સદ્યઃ સ્યાદ્યત્ પ્રદૃશ્યતે ।। ૧૫.

ત્યાં કુમારધારા નામની પવિત્ર ધારા દેખાય છે, જે પાપોનો નાશ કરે છે; અને ત્યાં જે પણ આસન કે વાહન દેખાય છે, તે તરત જ શુભ બની જાય છે.

કાશ્યપસ્ય મહાતીર્થં કાલસર્પિરિતિ શ્રુતમ્। તત્ર શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ નિત્યમક્ષયમિચ્છતા ।। ૧૫.

કશ્યપજીનું મહાતીર્થ 'કાલસર્પિ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જે કોઈ અક્ષય ફળ ઈચ્છે છે, તેણે હંમેશા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કાશ્યપસ્ય મહાતીર્થં કાલસર્પિરિતિ શ્રુતમ્। તત્ર શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ નિત્યમક્ષયમિચ્છતા ।। ૧૫.

કશ્યપજીનું મહાતીર્થ 'કાલસર્પિ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જે કોઈ અક્ષય ફળ ઈચ્છે છે, તેણે હંમેશા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

અક્ષયં તુ ભવેચ્છ્રાદ્ધં શાલગ્રામસમન્તતઃ। દૃષ્ટ્યા ન દૃશ્યતે તત્ર પ્રત્યક્ષમકૃતાત્મના ।। ૧૫.

શાલગ્રામની આસપાસ કરેલું શ્રાદ્ધ ખરેખર અક્ષય હોય છે; ત્યાં સામાન્ય આંખે એ દેખાતું નથી, પણ શુદ્ધ હૃદયવાળા વ્યક્તિને એ સીધું અનુભવાય છે.

પ્રત્યાદેશો હ્યશિષ્ટાનાં શિષ્ટાનાં ચ નિવેશનમ્ । તત્ર ચૈવ હ્રદે પુણ્યે દિવ્યો વૈ નાગરાડ્ યતઃ ।। ૧૫.

અયોગ્ય લોકો માટે ત્યાં સ્પષ્ટ સંકેત છે અને યોગ્ય લોકો માટે નિવાસસ્થાન છે; અને એ પવિત્ર તળાવમાં દેવતુલ્ય નાગરાજ વસે છે.

પિણ્ડં ગૃહ્ણાતિ હિસતાં ન ગૃહ્ણાત્યસતાં હિ સઃ। અતિપ્રદીપ્તૈર્ભુજગૈર્ભોક્તુમન્નં ન શક્યતે ।। ૧૫.

વહાં સદ્ગુણવાળા લોકોનું પિંડ સ્વીકારવામાં આવે છે, દુર્ગુણવાળાનું સ્વીકારાતું નથી; ત્યાં અત્યંત તેજસ્વી સાપો હોવાથી અન્ન ભોજન શક્ય નથી.

પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ધર્મસ્તીર્થયોરનયોર્દ્વયોઃ। દેવદારુવને ચાપિ ચારયેસ્તં નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

આ બે તીર્થોમાં ધર્મને સીધો અનુભવાય છે; અને દેવદારુવનમાં પણ એ જ ઉદાહરણ અનુસરવું જોઈએ.

વિધૂતાનિ તુ પાપાનિ દૃશ્યન્તે સુકૃતાત્મના । ભાગીરથ્યાં પ્રયાગે ચ નિત્યમક્ષય્યમુચ્યતે ।। ૧૫.

સારા મનુષ્યના પાપો ખરેખર દૂર થઈ જાય છે અને એ દેખાય છે; ભાગીરથી અને પ્રયાગમાં હંમેશા અક્ષયતા જાહેર કરવામાં આવે છે.

કાલઞ્જરે દશાર્ણાયાં નૈમિષે કુરુજાઙ્ગલે। વારાણસ્યાં નગર્યાં તુ દેયં શ્રાદ્ધં તુ યત્નતઃ ।। ૧૫.

કાલંજર, દશારણા, નૈમિષ, કુરુજાંગલ અને વારાણસી શહેરમાં શ્રાદ્ધ વિશેષ કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.

તસ્યાં યોગેશ્વરો નિત્યં તત્તસ્યાં દત્તમક્ષયમ્। દત્ત્વા ચૈતેષુ પૂતઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધમાનન્ત્યમેવ ચ ।। ૧૫.

ત્યાં યોગેશ્વર હંમેશા હાજર છે અને ત્યાં આપેલું બધું અક્ષય બને છે; અને આ સ્થળોએ દાન આપવાથી મનુષ્ય પવિત્ર બને છે અને શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપે છે.

તપો હોમસ્તથા ધ્યાનં યત્ કિઞ્ચિત્સુકૃતં ભવેત્। લૌહિત્યે વૈતરણ્યાં વૈ સ્વર્ણવેદ્યાં તથૈવ ચ ।। ૧૫.

લૌહિત્ય, વૈતરણી અને સ્વર્ણવેદી પર કરવામાં આવેલ તપ, હવન, ધ્યાન કે કોઈપણ સારા કર્મનું પણ વિશેષ ફળ મળે છે.

સકૃદેવ સમુદ્રાન્તે દૃશ્યતે પુણ્યકર્મભિઃ। ગયાયાં ધર્મપૃષ્ઠે ચ સરસિ બ્રહ્મણસ્તથા ।। ૧૫.

એક વખત પણ દરિયાના કિનારે પુણ્યકર્મો દેખાય છે; ગયા, ધર્મપૃષ્ઠ અને બ્રહ્માના સરોવર પર પણ એ જ રીતે છે.

ગયાયાં ગૃધ્રકૂટે ચ શ્રાદ્ધં દત્તં મહાફલમ્। હિમઞ્ચ પતતે તત્ર સમન્તાત્ પઞ્ચયોજનમ્ ।। ૧૫.

ગયા અને ગૃધ્રકૂટ પર કરેલું શ્રાદ્ધ મહાન ફળ આપે છે; અને ત્યાં પાંચ યોજન સુધી ચારે તરફ હિમ પડતો રહે છે.

ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યેઽરણ્યં પુણ્યતમં સ્મૃતમ્ । મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે માંસ ચક્ષુષા ।। ૧૫.

ભરતજીના પવિત્ર આશ્રમમાં તે જંગલ સર્વોત્તમ પવિત્ર ગણાય છે; ત્યાં મતંગજીના પગલાં આંખે જોઈ શકાય છે.

ખ્યાપિતં ધર્મ્મસર્વ્વસ્વં લોકસ્યાસ્ય નિદર્શનમ્। એવં પઞ્ચવનં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્। યસ્મિન્પાણ્ડુવિશાલેતિ તીર્થં સદ્યો નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં ધર્મનું સર્વસ્વ જગત માટે ઉદાહરણરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; એ રીતે પાંચ પવિત્ર વનો પુણ્યવંતો દ્વારા સેવાય છે, અને તેમાં પાંડુવિશાલ નામનું તીર્થ તરત જ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

તુલામાનૈસ્તથા ચાપૈઃ શાસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા। ઉન્મજ્જન્તિ તથા લગ્ને યે વૈ પાપકૃતો જનાઃ ।। ૧૫.

તુલા, ધનુષ અને વિવિધ શાસ્ત્રો દ્વારા, જે પાપી લોકો છે, તેઓ યોગ્ય સમયે ઊભા કરવામાં આવે છે.

તૃતીયાયાં તથા પાદે નિઃસ્વરે પાવમણ્ડલે। મહાહ્રદે વૈ કૌશિક્યાં દત્તં શ્રાદ્ધં મહાફલમ્ ।। ૧૫.

ત્રીજા પાદમાં, પાવમંડળ નામના નિઃસ્વર સ્થાન પર, મહાહ્રદ કૌશિકી તળે શ્રાદ્ધ આપવાથી વિશાળ ફળ મળે છે.

મુણ્ડપૃષ્ઠે પદં ન્યસ્તં મહાદેવેન ધીમતા। બહૂન્દવેયુગાંસ્તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રં સુદુશ્ચરમ્ ।। ૧૫.

મુંડપૃષ્ઠ પર, બુદ્ધિશાળી મહાદેવએ અનેક દેવયુગો સુધી અતિ કઠિન તપ કરી પોતાનું પગલું ત્યાં મૂક્યું હતું.