વાયુપુરાણમ્

સર્વતશ્ચ કુરુક્ષેત્રં સુતીર્થઞ્ચ વિશેષતઃ। પુણ્યં સનત્કુમારસ્ય યોગેશસ્ય મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે ચ તિલાન્દત્ત્વા પિતૄણાં વૈ સદાઽક્ષયમ્ ।। ૧૫.

ચારે બાજુ કુરુક્ષેત્ર છે, ખાસ કરીને એક ઉત્તમ તીર્થ; તે મહાન યોગી સનત્કુમારનું પાવન સ્થાન છે; કહેવાય છે કે ત્યાં તિલ અર્પણ કરવાથી પિતૃઓને હંમેશા અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

ઓજસે ચાક્ષયં શ્રાદ્ધં ધર્મરાજનિવેશને। શ્રાદ્ધં દત્તમમાવસ્યાં વિધિના ચ યથાક્રમમ્ ।। ૧૫.

શક્તિ માટે, ધર્મરાજાના નિવાસસ્થાને અક્ષય શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને અમાવાસ્યાના દિવસે નિયમ પ્રમાણે કરેલું શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય ગણાય છે.

પુનઃ સન્નિહિતાનાં વૈ કુરુક્ષેત્રે વિશેષતઃ। અર્ચયેદ્વા પિતૄંસ્તત્ર સત્પુત્રસ્ત્વનૃણો ભવેત્ ।। ૧૫.

ખાસ કરીને કુરુક્ષેત્રમાં, ત્યાં હાજર પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ; આવું કરવાથી સારો પુત્ર પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

વિનશને સરસ્વત્યાં પ્લક્ષપ્રશ્રવણે તથા। વ્યાસતીર્થે સરસ્વત્યાં બ્રહ્મક્ષેત્રે વિશેષતઃ ।। ૧૫.

સરસ્વતી જ્યાં અદૃશ્ય થાય છે, પ્લક્ષપ્રશ્રવણ ખાતે, સરસ્વતીના વ્યાસતીર્થમાં અને ખાસ કરીને બ્રહ્મક્ષેત્રમાં—

દેયમોઙ્કારપઠનૈઃ શ્રાદ્ધમક્ષયમિચ્છતા। સર્વતશ્ચૈવ ગઙ્ગ્યાં મૈનાકે ચ નગોત્તમે ।। ૧૫.

જેને અક્ષય શ્રાદ્ધની ઈચ્છા હોય, તેણે ઓંકાર ઉચ્ચારતા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને ગંગાના કિનારે કે મહાનગ શિખર મૈનાક પર પણ કરવું જોઈએ.

યમુનાપ્રભવે ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । અત્યુષ્ણાશ્ચાતિશીતાશ્ચ આપસ્તત્ર નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

યમુના નદીના ઉદ્ગમસ્થાને તમામ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; ત્યાંનું ખૂબ ગરમ અને ખૂબ ઠંડું પાણી એનું ચિહ્ન છે.

યમસ્ય ભગિની પુણ્યા માર્ત્તણ્ડદુહિતા તથા। તત્રાક્ષયં તદા શ્રાદ્ધં પિતૃભિઃ પૂર્વકીર્ત્તિતમ્ ।। ૧૫.

યમની પુણ્યવાન બહેન અને માર્તંડની પુત્રી છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ અક્ષય ગણાય છે, જેમ પિતૃઓએ અગાઉ વખાણ્યું છે.

બ્રહ્માનુગહ્રદે સ્નાત્વા સદ્યો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ। તસ્મિન્ હિ શ્રાદ્ધમાનન્ત્યં જપહોમતપાંસિ ચ ।। ૧૫.

બ્રહ્માના પ્રિય તળાવમાં સ્નાન કરવાથી તરત જ બ્રાહ્મણ બનવામાં આવે છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોળી અને તપસ્યા અનંત છે.

સ્થાણુભૂતશ્ચરંસ્તત્ર વસિષ્ઠો વૈ મહાતપાઃ। અદ્યાપિ યત્ર દૃશ્યન્તે પાદપા મણિચર્ચ્ચિતાઃ ।। ૧૫.

ત્યાં મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ સ્થિર થઈ ગયા હતા; આજે પણ ત્યાં રત્નોથી શોભિત વૃક્ષો દેખાય છે.

તુલા તુ દૃશ્યતે યત્ર ધર્માધર્મપ્રદર્શિની। યયા વૈ તુલિતં વિપ્રૈસ્તીર્થાનાં ફલમુત્તમમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં એક તુલા જોવા મળે છે, જે ધર્મ અને અધર્મ બતાવે છે; બ્રાહ્મણો દ્વારા તેમાં તીર્થોનું શ્રેષ્ઠ ફળ તોલવામાં આવે છે.

પિતૄણાં દુહિતા યોગા ગન્ધકાલીતિ વિશ્રુતા। ચતુર્થો બ્રહ્મણશ્ચાંશઃ પરાશરકુલોદ્વહઃ ।। ૧૫.

પિતૃઓની પુત્રી, યોગા તરીકે જાણીતી અને ગંધકાળી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે બ્રહ્માનો ચોથો અંશ છે અને પરાશર કુળની શોભા છે.

વ્યસ્ય ત્વેકં ચતુર્દ્ધા તુ વેદં ધીમાન્ મહામુનિઃ। મહાયોગં મહાત્માનં યો વ્યાસં જનયિષ્યતિ ।। ૧૫.

એ જ્ઞાની મહામુનિ એક વેદને ચાર ભાગે વહેંચશે; એ મહાયોગી અને મહાત્મા વ્યાસને જન્મ આપશે.

અચ્છોદકં નામ સરો યત્રાચ્છોદા સમુચ્છ્રિતા । મત્સ્યયોનૌ પુનર્જાતા નિયોગાદ્વારણેન તુ ।। ૧૫.

અચ્છોદક નામનું સરોવર છે, જ્યાં અચ્છોદા ઉત્પન્ન થઈ હતી; તે વારણના આદેશથી માછલીના ગર્ભમાં ફરી જન્મી હતી.

તસ્યા યત્રાશ્રમઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ। સકૃદ્દત્તં તુ વૈ શ્રાદ્ધમક્ષયં સમુદાહૃતમ્। તસ્યાં યોગ સમાધાને દત્તં યુગપદુદ્ભવેત્ ।। ૧૫.

જ્યાં તેનો પવિત્ર આશ્રમ છે, જે પુણ્યશાળી લોકો દ્વારા સેવાય છે, ત્યાં એકવાર કરેલું શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય ગણાય છે; અને યોગસાધનામાં આપેલું તત્કાળ ફળ આપે છે.

કુબેરતુઙ્ગે વ્યામોચ્ચે વ્યાસતીર્થે તથૈવ ચ। પુણ્યઃ સ બ્રાહ્મણો દદ્યાછ્રાદ્ધમાનન્ત્યમક્ષયમ્ ।। ૧૫.

કુબેરના શિખરે, વ્યામના ઊંચાણે અને વ્યાસતીર્થમાં, જે બ્રાહ્મણ શ્રાદ્ધ આપે છે, તેને અનંત અને અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

સિદ્ધૈસ્તુ સેવિતા નિત્યં દૃશ્યતે નાકૃતાત્મભિઃ। અનિવર્ત્તનં તુ નન્દાયાં વેદ્યાં પ્રાગુત્તરે દિશિ ।। ૧૫.

તે સ્થળે સિદ્ધો હંમેશા આવે છે, પણ અશુદ્ધ મનવાળા તેને જોઈ શકતા નથી; નંદા ખાતે, પૂર્વોત્તર દિશામાં, ત્યાંથી પાછા ફરવું પડતું નથી.

સિદ્ધક્ષેત્રં તુ વૈ જુષ્ટં યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્ત્તતે। મહાલયે પદં ન્યસ્તં મહાદેવેન ધીમતા ।। ૧૫.

સિદ્ધોનું તે ક્ષેત્ર બહુ પ્રિય છે; તેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પાછા આવવું પડતું નથી. મહાલયમાં, વિદ્વાન મહાદેવએ પોતાનું સ્થાન સ્થાપ્યું છે.

દેવ્યાલયે તપસ્તપ્ત્વા એકપાદેન ઈશ્વરઃ। નીહારશ્ચ યુગં દિવ્યમુમાતુઙ્ગે સ્થિતં જલમ્ ।। ૧૫.

દેવીના મંદિરમાં, ભગવાને એક પગે ઊભા રહી તપ કર્યું હતું; અને ઉમા શિખરે ધૂંધ જેવી દિવ્ય જળ રહે છે.

ઉમા તુઙ્ગે ભૃગોસ્તુઙ્ગે બ્રહ્મતુઙ્ગે મહાલયે। કાદ્રવત્યાં ચ શાણ્ડિલ્યાં ગુહાયાં વામનસ્ય ચ ।। ૧૫.

ઉમા શિખરે, ભૃગુ શિખરે, બ્રહ્મા શિખરે, મહાલયમાં, કાદ્રવતીમાં, શાંડિલ્યમાં અને વામનના ગુફામાં પણ.

ગત્વા ચૈતાનિ પૂતઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધમક્ષયમેવ ચ। જપો હોમસ્તથા ધ્યાનં યત્કિચિત્સુકૃતં ભવેત્ ।। ૧૫.

આ સ્થળોએ જઈને મનુષ્ય પવિત્ર બને છે, અને ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; એ જ રીતે, ત્યાં કરેલો જપ, હવન, ધ્યાન કે કોઈપણ સારા કર્મનું પણ ઘણું ફળ મળે છે.

બ્રહ્મચર્યં યજન્તે વૈ ગુરુભક્તાઃ શતં સમાઃ । એવમાદીનિ સદ્યસ્તાં સ્નાત્વા પ્રાપ્નોતિ સત્ફલ્મ્ ।। ૧૫.

જે લોકો પોતાના ગુરુની ભક્તિથી બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, તેઓ શતાબ્દી સુધી યજ્ઞ સમાન જીવન જીવે છે; આ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને પણ એવાં ઉત્તમ ફળ તરત જ મળે છે.

કુમારધારા તત્રૈવ દૃષ્ટા પાપપ્રણાશની। યાનાસનં ચ તત્રૈવ સદ્યઃ સ્યાદ્યત્ પ્રદૃશ્યતે ।। ૧૫.

ત્યાં કુમારધારા નામની પવિત્ર ધારા દેખાય છે, જે પાપોનો નાશ કરે છે; અને ત્યાં જે પણ આસન કે વાહન દેખાય છે, તે તરત જ શુભ બની જાય છે.

કાશ્યપસ્ય મહાતીર્થં કાલસર્પિરિતિ શ્રુતમ્। તત્ર શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ નિત્યમક્ષયમિચ્છતા ।। ૧૫.

કશ્યપજીનું મહાતીર્થ 'કાલસર્પિ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જે કોઈ અક્ષય ફળ ઈચ્છે છે, તેણે હંમેશા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કાશ્યપસ્ય મહાતીર્થં કાલસર્પિરિતિ શ્રુતમ્। તત્ર શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ નિત્યમક્ષયમિચ્છતા ।। ૧૫.

કશ્યપજીનું મહાતીર્થ 'કાલસર્પિ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જે કોઈ અક્ષય ફળ ઈચ્છે છે, તેણે હંમેશા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

અક્ષયં તુ ભવેચ્છ્રાદ્ધં શાલગ્રામસમન્તતઃ। દૃષ્ટ્યા ન દૃશ્યતે તત્ર પ્રત્યક્ષમકૃતાત્મના ।। ૧૫.

શાલગ્રામની આસપાસ કરેલું શ્રાદ્ધ ખરેખર અક્ષય હોય છે; ત્યાં સામાન્ય આંખે એ દેખાતું નથી, પણ શુદ્ધ હૃદયવાળા વ્યક્તિને એ સીધું અનુભવાય છે.

પ્રત્યાદેશો હ્યશિષ્ટાનાં શિષ્ટાનાં ચ નિવેશનમ્ । તત્ર ચૈવ હ્રદે પુણ્યે દિવ્યો વૈ નાગરાડ્ યતઃ ।। ૧૫.

અયોગ્ય લોકો માટે ત્યાં સ્પષ્ટ સંકેત છે અને યોગ્ય લોકો માટે નિવાસસ્થાન છે; અને એ પવિત્ર તળાવમાં દેવતુલ્ય નાગરાજ વસે છે.

પિણ્ડં ગૃહ્ણાતિ હિસતાં ન ગૃહ્ણાત્યસતાં હિ સઃ। અતિપ્રદીપ્તૈર્ભુજગૈર્ભોક્તુમન્નં ન શક્યતે ।। ૧૫.

વહાં સદ્ગુણવાળા લોકોનું પિંડ સ્વીકારવામાં આવે છે, દુર્ગુણવાળાનું સ્વીકારાતું નથી; ત્યાં અત્યંત તેજસ્વી સાપો હોવાથી અન્ન ભોજન શક્ય નથી.

પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ધર્મસ્તીર્થયોરનયોર્દ્વયોઃ। દેવદારુવને ચાપિ ચારયેસ્તં નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

આ બે તીર્થોમાં ધર્મને સીધો અનુભવાય છે; અને દેવદારુવનમાં પણ એ જ ઉદાહરણ અનુસરવું જોઈએ.

વિધૂતાનિ તુ પાપાનિ દૃશ્યન્તે સુકૃતાત્મના । ભાગીરથ્યાં પ્રયાગે ચ નિત્યમક્ષય્યમુચ્યતે ।। ૧૫.

સારા મનુષ્યના પાપો ખરેખર દૂર થઈ જાય છે અને એ દેખાય છે; ભાગીરથી અને પ્રયાગમાં હંમેશા અક્ષયતા જાહેર કરવામાં આવે છે.