વાયુપુરાણમ્

પુણ્ડરીકે મહાતીર્થે પુણ્ડરીકસમં ફલમ્। બ્રહ્મતીર્થે મહાતીર્થે અશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૧૫.

પુંડરીક મહાતીર્થમાં પુંડરીક જેટલું ફળ મળે છે; બ્રહ્મતીર્થ મહાતીર્થમાં અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

સિન્ધુસાગરસમ્ભેદે તદા પઞ્ચનદેઽક્ષયમ્ । કીરકાત્મા તતઃ પુણ્યો મણ્ડવાયાં ચ પર્વતે ।। ૧૫.

સિંધુ અને સમુદ્રના સંગમ પર અને પંચનદમાં પુણ્ય ક્યારેય ખૂટતું નથી; પછી મંડવા પર્વતે આત્મા પવિત્ર થાય છે.

દેયં સપ્તહ્રદે શ્રાદ્ધં માનસે ચ વિશેષતઃ। મહાકૂટે ચ વન્દે ચ ગિરૌ ત્રિરૌ ત્રિકકુદે તથા ।। ૧૫.

સપ્તહ્રદમાં અને ખાસ કરીને માનસમાં શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; મહાકૂટ, વંદ, ગિરૌ, ત્રિરૌ અને ત્રિકકુડ પર્વતો પર પણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

સન્ધ્યાયાં ચ મહાવેદ્યાં દૃશ્યતે મહદદ્ભુતમ્। અશ્રદ્દધાનાન્નાભ્યેતિ સાભ્યેતિ ચ ધૃતવ્રતાન્ ।। ૧૫.

સાંજના સમયે મહાવેદી પર એક મહાન આશ્ચર્ય જોવા મળે છે; જે શ્રદ્ધાવાન નથી, તે ત્યાં જઈ શકતા નથી, પણ જે વ્રતમાં દૃઢ છે, તે પહોંચે છે.

જાતવેદઃ શિલા તત્ર સાક્ષાદગ્નેઃ સનાતની। શ્રાદ્ધાનિ ચાગ્નિકાર્યં ચ તત્ર કુર્યાત્ સદાક્ષયમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં જાતવેદ નામની પથ્થર છે, જે સનાતન અગ્નિનું સ્વરૂપ છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ અને અગ્નિકાર્ય ક્યારેય ખૂટતું નથી.

સંશ્રયિત્વૈકમેકેન સાયાહ્નં પ્રતિ નિત્યશઃ। તસ્મિન્દેયં સદા શ્રાદ્ધં પિતૄણામક્ષયાર્થિના ।। ૧૫.

ત્યાં દર સાંજે એકલો રહીને, જે પિતૃઓ માટે અક્ષય ફળની ઈચ્છા રાખે છે, તેણે હંમેશા શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ.

કૃતાત્મા વાઽકૃતાત્મા વા યત્ર વિજ્ઞાયતે નરઃ। સ્વર્ગ્યમાર્ગપ્રદં નામ તીર્થં સદ્યો વરપ્રદમ્। વૈરાણ્યુત્સૃજ્ય તસ્મિસ્તુ દિવં સપ્તર્ષયો ગતાઃ ।। ૧૫.

ત્યાં જે મનુષ્ય ઓળખાય છે, તે પૂર્ણ હોય કે અધૂરો, એ તીર્થ સ્વર્ગના માર્ગ આપનાર અને તરત જ વરદાન આપનાર કહેવાય છે; ત્યાં વૈર છોડીને સત્તર ઋષિઓ સ્વર્ગે ગયા હતા.

અદ્યાપિ તાનિ દૃશ્યન્તે વૈરાણ્યેવ ગતાનિ તુ। સ્નાત્વા સ્વર્ગમવાપ્નોતિ તસ્મિસ્તીર્થોત્તમે નરઃ ।। ૧૫.

આજે પણ એ સ્થળો દેખાય છે, જ્યાં તેમણે વૈર છોડીને ગયા હતા; જે મનુષ્ય એ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે.

ખ્યાતમાયતનં તત્ર નન્દિસિદ્ધ નિષેવિતમ્। નન્દીશ્વરસ્ય યા મૂર્ત્તિર્દુરાજારૈર્ન દૃશ્યતે ।। ૧૫.

ત્યાં એક પ્રસિદ્ધ ધામ છે, જ્યાં નંદી અને સિદ્ધો રહે છે; નંદીશ્વરનું સ્વરૂપ ત્યાં દુષ્ટોને દેખાતું નથી.

દૃશ્યન્તે કાઞ્ચના યૂપાઃ સઞ્ચિષ્યે ભાસ્કરોદયે। કૃત્વા પ્રદક્ષિણં તે તુ ગચ્છન્ત્યન્તર્હિતા દિવમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં સોનાના યૂપો ભાસ્કરોદય સમયે પ્રકાશે છે; જે લોકો તેમની પરિભ્રમણ કરે છે, તેઓ અદૃશ્ય બની સ્વર્ગે જાય છે.

સર્વતશ્ચ કુરુક્ષેત્રં સુતીર્થઞ્ચ વિશેષતઃ। પુણ્યં સનત્કુમારસ્ય યોગેશસ્ય મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે ચ તિલાન્દત્ત્વા પિતૄણાં વૈ સદાઽક્ષયમ્ ।। ૧૫.

ચારે બાજુ કુરુક્ષેત્ર છે, ખાસ કરીને એક ઉત્તમ તીર્થ; તે મહાન યોગી સનત્કુમારનું પાવન સ્થાન છે; કહેવાય છે કે ત્યાં તિલ અર્પણ કરવાથી પિતૃઓને હંમેશા અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

ઓજસે ચાક્ષયં શ્રાદ્ધં ધર્મરાજનિવેશને। શ્રાદ્ધં દત્તમમાવસ્યાં વિધિના ચ યથાક્રમમ્ ।। ૧૫.

શક્તિ માટે, ધર્મરાજાના નિવાસસ્થાને અક્ષય શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને અમાવાસ્યાના દિવસે નિયમ પ્રમાણે કરેલું શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય ગણાય છે.

પુનઃ સન્નિહિતાનાં વૈ કુરુક્ષેત્રે વિશેષતઃ। અર્ચયેદ્વા પિતૄંસ્તત્ર સત્પુત્રસ્ત્વનૃણો ભવેત્ ।। ૧૫.

ખાસ કરીને કુરુક્ષેત્રમાં, ત્યાં હાજર પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ; આવું કરવાથી સારો પુત્ર પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

વિનશને સરસ્વત્યાં પ્લક્ષપ્રશ્રવણે તથા। વ્યાસતીર્થે સરસ્વત્યાં બ્રહ્મક્ષેત્રે વિશેષતઃ ।। ૧૫.

સરસ્વતી જ્યાં અદૃશ્ય થાય છે, પ્લક્ષપ્રશ્રવણ ખાતે, સરસ્વતીના વ્યાસતીર્થમાં અને ખાસ કરીને બ્રહ્મક્ષેત્રમાં—

દેયમોઙ્કારપઠનૈઃ શ્રાદ્ધમક્ષયમિચ્છતા। સર્વતશ્ચૈવ ગઙ્ગ્યાં મૈનાકે ચ નગોત્તમે ।। ૧૫.

જેને અક્ષય શ્રાદ્ધની ઈચ્છા હોય, તેણે ઓંકાર ઉચ્ચારતા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને ગંગાના કિનારે કે મહાનગ શિખર મૈનાક પર પણ કરવું જોઈએ.

યમુનાપ્રભવે ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । અત્યુષ્ણાશ્ચાતિશીતાશ્ચ આપસ્તત્ર નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

યમુના નદીના ઉદ્ગમસ્થાને તમામ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; ત્યાંનું ખૂબ ગરમ અને ખૂબ ઠંડું પાણી એનું ચિહ્ન છે.

યમસ્ય ભગિની પુણ્યા માર્ત્તણ્ડદુહિતા તથા। તત્રાક્ષયં તદા શ્રાદ્ધં પિતૃભિઃ પૂર્વકીર્ત્તિતમ્ ।। ૧૫.

યમની પુણ્યવાન બહેન અને માર્તંડની પુત્રી છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ અક્ષય ગણાય છે, જેમ પિતૃઓએ અગાઉ વખાણ્યું છે.

બ્રહ્માનુગહ્રદે સ્નાત્વા સદ્યો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ। તસ્મિન્ હિ શ્રાદ્ધમાનન્ત્યં જપહોમતપાંસિ ચ ।। ૧૫.

બ્રહ્માના પ્રિય તળાવમાં સ્નાન કરવાથી તરત જ બ્રાહ્મણ બનવામાં આવે છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોળી અને તપસ્યા અનંત છે.

સ્થાણુભૂતશ્ચરંસ્તત્ર વસિષ્ઠો વૈ મહાતપાઃ। અદ્યાપિ યત્ર દૃશ્યન્તે પાદપા મણિચર્ચ્ચિતાઃ ।। ૧૫.

ત્યાં મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ સ્થિર થઈ ગયા હતા; આજે પણ ત્યાં રત્નોથી શોભિત વૃક્ષો દેખાય છે.

તુલા તુ દૃશ્યતે યત્ર ધર્માધર્મપ્રદર્શિની। યયા વૈ તુલિતં વિપ્રૈસ્તીર્થાનાં ફલમુત્તમમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં એક તુલા જોવા મળે છે, જે ધર્મ અને અધર્મ બતાવે છે; બ્રાહ્મણો દ્વારા તેમાં તીર્થોનું શ્રેષ્ઠ ફળ તોલવામાં આવે છે.

પિતૄણાં દુહિતા યોગા ગન્ધકાલીતિ વિશ્રુતા। ચતુર્થો બ્રહ્મણશ્ચાંશઃ પરાશરકુલોદ્વહઃ ।। ૧૫.

પિતૃઓની પુત્રી, યોગા તરીકે જાણીતી અને ગંધકાળી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે બ્રહ્માનો ચોથો અંશ છે અને પરાશર કુળની શોભા છે.

વ્યસ્ય ત્વેકં ચતુર્દ્ધા તુ વેદં ધીમાન્ મહામુનિઃ। મહાયોગં મહાત્માનં યો વ્યાસં જનયિષ્યતિ ।। ૧૫.

એ જ્ઞાની મહામુનિ એક વેદને ચાર ભાગે વહેંચશે; એ મહાયોગી અને મહાત્મા વ્યાસને જન્મ આપશે.

અચ્છોદકં નામ સરો યત્રાચ્છોદા સમુચ્છ્રિતા । મત્સ્યયોનૌ પુનર્જાતા નિયોગાદ્વારણેન તુ ।। ૧૫.

અચ્છોદક નામનું સરોવર છે, જ્યાં અચ્છોદા ઉત્પન્ન થઈ હતી; તે વારણના આદેશથી માછલીના ગર્ભમાં ફરી જન્મી હતી.

તસ્યા યત્રાશ્રમઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ। સકૃદ્દત્તં તુ વૈ શ્રાદ્ધમક્ષયં સમુદાહૃતમ્। તસ્યાં યોગ સમાધાને દત્તં યુગપદુદ્ભવેત્ ।। ૧૫.

જ્યાં તેનો પવિત્ર આશ્રમ છે, જે પુણ્યશાળી લોકો દ્વારા સેવાય છે, ત્યાં એકવાર કરેલું શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય ગણાય છે; અને યોગસાધનામાં આપેલું તત્કાળ ફળ આપે છે.

કુબેરતુઙ્ગે વ્યામોચ્ચે વ્યાસતીર્થે તથૈવ ચ। પુણ્યઃ સ બ્રાહ્મણો દદ્યાછ્રાદ્ધમાનન્ત્યમક્ષયમ્ ।। ૧૫.

કુબેરના શિખરે, વ્યામના ઊંચાણે અને વ્યાસતીર્થમાં, જે બ્રાહ્મણ શ્રાદ્ધ આપે છે, તેને અનંત અને અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

સિદ્ધૈસ્તુ સેવિતા નિત્યં દૃશ્યતે નાકૃતાત્મભિઃ। અનિવર્ત્તનં તુ નન્દાયાં વેદ્યાં પ્રાગુત્તરે દિશિ ।। ૧૫.

તે સ્થળે સિદ્ધો હંમેશા આવે છે, પણ અશુદ્ધ મનવાળા તેને જોઈ શકતા નથી; નંદા ખાતે, પૂર્વોત્તર દિશામાં, ત્યાંથી પાછા ફરવું પડતું નથી.

સિદ્ધક્ષેત્રં તુ વૈ જુષ્ટં યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્ત્તતે। મહાલયે પદં ન્યસ્તં મહાદેવેન ધીમતા ।। ૧૫.

સિદ્ધોનું તે ક્ષેત્ર બહુ પ્રિય છે; તેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પાછા આવવું પડતું નથી. મહાલયમાં, વિદ્વાન મહાદેવએ પોતાનું સ્થાન સ્થાપ્યું છે.

દેવ્યાલયે તપસ્તપ્ત્વા એકપાદેન ઈશ્વરઃ। નીહારશ્ચ યુગં દિવ્યમુમાતુઙ્ગે સ્થિતં જલમ્ ।। ૧૫.

દેવીના મંદિરમાં, ભગવાને એક પગે ઊભા રહી તપ કર્યું હતું; અને ઉમા શિખરે ધૂંધ જેવી દિવ્ય જળ રહે છે.

ઉમા તુઙ્ગે ભૃગોસ્તુઙ્ગે બ્રહ્મતુઙ્ગે મહાલયે। કાદ્રવત્યાં ચ શાણ્ડિલ્યાં ગુહાયાં વામનસ્ય ચ ।। ૧૫.

ઉમા શિખરે, ભૃગુ શિખરે, બ્રહ્મા શિખરે, મહાલયમાં, કાદ્રવતીમાં, શાંડિલ્યમાં અને વામનના ગુફામાં પણ.