વાયુપુરાણમ્

યસ્ત્વાગ્નિં પ્રવિશેત્તત્ર નાકપૃષ્ઠે સ મોદતે। અગ્નિઃ શાન્તઃ પુનર્જાતસ્તસ્મિન્દત્તં તદક્ષયમ્ ।। ૧૫.

જે ત્યાં અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે સ્વર્ગના શિખરે આનંદ પામતો નથી; અગ્નિ શાંત થઈ ફરી જન્મે છે, અને ત્યાં આપેલું બધું અક્ષય રહે છે.

દશાશ્વમદિકે તીર્થે તીર્થે પઞ્ચાશ્વમેધિકે। યથોદ્દિષ્ટં ફલં તેષાં ક્રતૂનાં નાત્ર સંશયઃ ।। ૧૫.

દસ અશ્વમેધ તીર્થ અને પચાસ અશ્વમેધ તીર્થ પર યજ્ઞોનું જે ફળ કહેવામાં આવ્યું છે, એ નિશ્ચિત મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ખ્યાતં હયશિરો નામ તીર્થં સદ્યો વરપ્રદમ્। શ્રાદ્ધં તત્ર તદાક્ષય્યં દત્ત્વા સ્વર્ગે ચ મોદતે ।। ૧૫.

હયશિર નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે, જે તરત જ વર આપે છે; ત્યાં પિતૃઓ માટે આપેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય છે અને સ્વર્ગમાં આનંદ મળે છે.

શ્રાદ્ધં કુમ્ભે વિમુચ્યન્તિ જ્ઞેયં પાપનિષૂદનમ્। શ્રાદ્ધં તત્રાક્ષયં પ્રોક્તં જપ્યહોમતપાંસિ ચ ।। ૧૫.

કુંભમાં શ્રાદ્ધ આપવું પાપનો નાશ કરનાર માનવું જોઈએ; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ, જપ, હોમ અને તપ – બધું ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

અઝતુઙ્ગે શુભે તીર્થે તર્પયેત્સતતં પિતૄન્। દૃશ્યતે પર્વસુ ચ્છાયા યત્ર નિત્યં દિવૌકસામ્। પૃથિવ્યામક્ષયં દત્તં નિરુજા યત્ર પાણ્ડવાઃ ।। ૧૫.

ઊંચા અને પાવન તીર્થમાં મનુષ્યે હંમેશા પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું જોઈએ; ત્યાં તહેવારોના દિવસે દેવતાઓની છાંયાં હંમેશા દેખાય છે; ત્યાં ધરતી પર આપેલું દાન ક્યારેય નાશ પામતું નથી અને પાંડવો ત્યાં નિરોગી રહ્યા હતા.

યોગેશ્વરૈઃ સદા જુષ્ટં સર્વપાપબહિષ્કૃતૈઃ। દદ્યાચ્છ્રાદ્ધન્તુ યસ્તસ્મિસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ યત્ફલમ્ ।। ૧૫.

યોગેશ્વરો જે સ્થાનને હંમેશા પવિત્ર રાખે છે અને જ્યાં બધા પાપ દૂર થાય છે, ત્યાં જે શ્રાદ્ધ આપે છે, તેના ફળ વિશે હું તને કહું છું.

અર્ચિતાસ્તેન વૈ સાક્ષાદ્ભવન્તિ પિતરઃ સદા। અસ્મિઁલ્લોકે વશી યઃ સ્યાત્પ્રેત્ય સ્વર્ગે સ મોદતે ।। ૧૫.

તે મનુષ્ય દ્વારા પિતૃઓ સાચા અર્થમાં પૂજાય છે; આ દુનિયામાં તે શક્તિશાળી બને છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં આનંદ મેળવે છે.

પ્રાયશઃ પ્રવરઃ પુણ્યઃ શિવો નામ હ્રદસ્તથા। તત્ર વ્યાસસરઃ પુણ્યં દિવ્યં બ્રહ્મસરસ્તથા ।। ૧૫.

શિવ નામનું સરોવર અત્યંત પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં વ્યાસ અને બ્રહ્મા નામના પાવન અને દિવ્ય સરોવર પણ છે.

ઉજ્જન્તઃ પર્વતઃ પુણ્યો વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। ઋગ્યજુઃસામશિરસઃ કાપોતઃ પુષ્પસાહ્વયઃ। આખ્યાતઃ પઞ્ચમો વેદઃ સૃષ્ટ્વા હ્યેતેષુ બ્રહ્મણા ।। ૧૫.

અહીં મહાન વસીષ્ઠનું ઉજ્જંત પર્વત પવિત્ર છે; કાપોતક, જેને પુષ્પસાહ્વય કહે છે, તે ઋગ, યજુર અને સામ વેદનું શિરસ છે; એમ કહેવાય છે કે બ્રહ્માએ અહીં પાંચમો વેદ રચ્યો હતો.

ગત્વૈતાન્ મુચ્યતે પાપાદ્દ્વિજો વહ્નિઃ સનાતનઃ ૧૫.

જે દ્વિજ આ તમામ સ્થાનોએ જાય છે, તે સનાતન અગ્નિની જેમ પાપથી મુક્ત થઈ જાય છે.

પુણ્ડરીકે મહાતીર્થે પુણ્ડરીકસમં ફલમ્। બ્રહ્મતીર્થે મહાતીર્થે અશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૧૫.

પુંડરીક મહાતીર્થમાં પુંડરીક જેટલું ફળ મળે છે; બ્રહ્મતીર્થ મહાતીર્થમાં અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

સિન્ધુસાગરસમ્ભેદે તદા પઞ્ચનદેઽક્ષયમ્ । કીરકાત્મા તતઃ પુણ્યો મણ્ડવાયાં ચ પર્વતે ।। ૧૫.

સિંધુ અને સમુદ્રના સંગમ પર અને પંચનદમાં પુણ્ય ક્યારેય ખૂટતું નથી; પછી મંડવા પર્વતે આત્મા પવિત્ર થાય છે.

દેયં સપ્તહ્રદે શ્રાદ્ધં માનસે ચ વિશેષતઃ। મહાકૂટે ચ વન્દે ચ ગિરૌ ત્રિરૌ ત્રિકકુદે તથા ।। ૧૫.

સપ્તહ્રદમાં અને ખાસ કરીને માનસમાં શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; મહાકૂટ, વંદ, ગિરૌ, ત્રિરૌ અને ત્રિકકુડ પર્વતો પર પણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

સન્ધ્યાયાં ચ મહાવેદ્યાં દૃશ્યતે મહદદ્ભુતમ્। અશ્રદ્દધાનાન્નાભ્યેતિ સાભ્યેતિ ચ ધૃતવ્રતાન્ ।। ૧૫.

સાંજના સમયે મહાવેદી પર એક મહાન આશ્ચર્ય જોવા મળે છે; જે શ્રદ્ધાવાન નથી, તે ત્યાં જઈ શકતા નથી, પણ જે વ્રતમાં દૃઢ છે, તે પહોંચે છે.

જાતવેદઃ શિલા તત્ર સાક્ષાદગ્નેઃ સનાતની। શ્રાદ્ધાનિ ચાગ્નિકાર્યં ચ તત્ર કુર્યાત્ સદાક્ષયમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં જાતવેદ નામની પથ્થર છે, જે સનાતન અગ્નિનું સ્વરૂપ છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ અને અગ્નિકાર્ય ક્યારેય ખૂટતું નથી.

સંશ્રયિત્વૈકમેકેન સાયાહ્નં પ્રતિ નિત્યશઃ। તસ્મિન્દેયં સદા શ્રાદ્ધં પિતૄણામક્ષયાર્થિના ।। ૧૫.

ત્યાં દર સાંજે એકલો રહીને, જે પિતૃઓ માટે અક્ષય ફળની ઈચ્છા રાખે છે, તેણે હંમેશા શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ.

કૃતાત્મા વાઽકૃતાત્મા વા યત્ર વિજ્ઞાયતે નરઃ। સ્વર્ગ્યમાર્ગપ્રદં નામ તીર્થં સદ્યો વરપ્રદમ્। વૈરાણ્યુત્સૃજ્ય તસ્મિસ્તુ દિવં સપ્તર્ષયો ગતાઃ ।। ૧૫.

ત્યાં જે મનુષ્ય ઓળખાય છે, તે પૂર્ણ હોય કે અધૂરો, એ તીર્થ સ્વર્ગના માર્ગ આપનાર અને તરત જ વરદાન આપનાર કહેવાય છે; ત્યાં વૈર છોડીને સત્તર ઋષિઓ સ્વર્ગે ગયા હતા.

અદ્યાપિ તાનિ દૃશ્યન્તે વૈરાણ્યેવ ગતાનિ તુ। સ્નાત્વા સ્વર્ગમવાપ્નોતિ તસ્મિસ્તીર્થોત્તમે નરઃ ।। ૧૫.

આજે પણ એ સ્થળો દેખાય છે, જ્યાં તેમણે વૈર છોડીને ગયા હતા; જે મનુષ્ય એ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે.

ખ્યાતમાયતનં તત્ર નન્દિસિદ્ધ નિષેવિતમ્। નન્દીશ્વરસ્ય યા મૂર્ત્તિર્દુરાજારૈર્ન દૃશ્યતે ।। ૧૫.

ત્યાં એક પ્રસિદ્ધ ધામ છે, જ્યાં નંદી અને સિદ્ધો રહે છે; નંદીશ્વરનું સ્વરૂપ ત્યાં દુષ્ટોને દેખાતું નથી.

દૃશ્યન્તે કાઞ્ચના યૂપાઃ સઞ્ચિષ્યે ભાસ્કરોદયે। કૃત્વા પ્રદક્ષિણં તે તુ ગચ્છન્ત્યન્તર્હિતા દિવમ્ ।। ૧૫.

ત્યાં સોનાના યૂપો ભાસ્કરોદય સમયે પ્રકાશે છે; જે લોકો તેમની પરિભ્રમણ કરે છે, તેઓ અદૃશ્ય બની સ્વર્ગે જાય છે.

સર્વતશ્ચ કુરુક્ષેત્રં સુતીર્થઞ્ચ વિશેષતઃ। પુણ્યં સનત્કુમારસ્ય યોગેશસ્ય મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે ચ તિલાન્દત્ત્વા પિતૄણાં વૈ સદાઽક્ષયમ્ ।। ૧૫.

ચારે બાજુ કુરુક્ષેત્ર છે, ખાસ કરીને એક ઉત્તમ તીર્થ; તે મહાન યોગી સનત્કુમારનું પાવન સ્થાન છે; કહેવાય છે કે ત્યાં તિલ અર્પણ કરવાથી પિતૃઓને હંમેશા અક્ષય પુણ્ય મળે છે.

ઓજસે ચાક્ષયં શ્રાદ્ધં ધર્મરાજનિવેશને। શ્રાદ્ધં દત્તમમાવસ્યાં વિધિના ચ યથાક્રમમ્ ।। ૧૫.

શક્તિ માટે, ધર્મરાજાના નિવાસસ્થાને અક્ષય શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને અમાવાસ્યાના દિવસે નિયમ પ્રમાણે કરેલું શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય ગણાય છે.

પુનઃ સન્નિહિતાનાં વૈ કુરુક્ષેત્રે વિશેષતઃ। અર્ચયેદ્વા પિતૄંસ્તત્ર સત્પુત્રસ્ત્વનૃણો ભવેત્ ।। ૧૫.

ખાસ કરીને કુરુક્ષેત્રમાં, ત્યાં હાજર પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ; આવું કરવાથી સારો પુત્ર પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે.

વિનશને સરસ્વત્યાં પ્લક્ષપ્રશ્રવણે તથા। વ્યાસતીર્થે સરસ્વત્યાં બ્રહ્મક્ષેત્રે વિશેષતઃ ।। ૧૫.

સરસ્વતી જ્યાં અદૃશ્ય થાય છે, પ્લક્ષપ્રશ્રવણ ખાતે, સરસ્વતીના વ્યાસતીર્થમાં અને ખાસ કરીને બ્રહ્મક્ષેત્રમાં—

દેયમોઙ્કારપઠનૈઃ શ્રાદ્ધમક્ષયમિચ્છતા। સર્વતશ્ચૈવ ગઙ્ગ્યાં મૈનાકે ચ નગોત્તમે ।। ૧૫.

જેને અક્ષય શ્રાદ્ધની ઈચ્છા હોય, તેણે ઓંકાર ઉચ્ચારતા શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અને ગંગાના કિનારે કે મહાનગ શિખર મૈનાક પર પણ કરવું જોઈએ.

યમુનાપ્રભવે ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । અત્યુષ્ણાશ્ચાતિશીતાશ્ચ આપસ્તત્ર નિદર્શનમ્ ।। ૧૫.

યમુના નદીના ઉદ્ગમસ્થાને તમામ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; ત્યાંનું ખૂબ ગરમ અને ખૂબ ઠંડું પાણી એનું ચિહ્ન છે.

યમસ્ય ભગિની પુણ્યા માર્ત્તણ્ડદુહિતા તથા। તત્રાક્ષયં તદા શ્રાદ્ધં પિતૃભિઃ પૂર્વકીર્ત્તિતમ્ ।। ૧૫.

યમની પુણ્યવાન બહેન અને માર્તંડની પુત્રી છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ અક્ષય ગણાય છે, જેમ પિતૃઓએ અગાઉ વખાણ્યું છે.

બ્રહ્માનુગહ્રદે સ્નાત્વા સદ્યો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ। તસ્મિન્ હિ શ્રાદ્ધમાનન્ત્યં જપહોમતપાંસિ ચ ।। ૧૫.

બ્રહ્માના પ્રિય તળાવમાં સ્નાન કરવાથી તરત જ બ્રાહ્મણ બનવામાં આવે છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોળી અને તપસ્યા અનંત છે.

સ્થાણુભૂતશ્ચરંસ્તત્ર વસિષ્ઠો વૈ મહાતપાઃ। અદ્યાપિ યત્ર દૃશ્યન્તે પાદપા મણિચર્ચ્ચિતાઃ ।। ૧૫.

ત્યાં મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ સ્થિર થઈ ગયા હતા; આજે પણ ત્યાં રત્નોથી શોભિત વૃક્ષો દેખાય છે.