વાયુપુરાણમ્

નદી પ્રવર્ત્તતે તાભ્યસ્તામ્રપર્ણીતિ નામતઃ। યોષેવ સમહાખેદા દક્ષિણં યાતિ સાગરમ્ ।। ૧૫.

ત્યાંથી તામ્રવર્ણી નામની નદી વહે છે; મોટી થાકેલી સ્ત્રી જેવું, તે દક્ષિણ તરફ સાગર સુધી જાય છે.

નદ્યાસ્તસ્યાસ્તુ યા આપો મૂર્ચ્છમાના મહોદધૌ। શઙ્ખા ભવન્તિ મુક્તાશ્ચ જાયન્તે શઙ્ખમુક્તિકાઃ ।। ૧૫.

એ નદીનું પાણી મહાસાગરમાં પહોંચી ઘન બનતાં શંખ અને મુક્તા બને છે, અને શંખમુક્તિ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

ઉદકાનયનં કૃત્વા શઙ્ખમૌક્તિકસંયુતમ્। આધિભિર્વ્યાધિભિશ્ચૈવ મુક્તા યાન્ત્યમરાવતીમ્ ।। ૧૫.

શંખ અને મુક્તા સાથેનું પાણી લાવવાથી, મનુષ્ય મન અને શરીરના દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ અમરાવતી પહોંચે છે.

ચન્દનેભ્યઃ પ્રયુક્તાનાં શઙ્ખાનાં મૌક્તિકસ્ય ચ। પાપ કર્તૄનપિ પિતૄંશ્તારયન્તિ યથા શ્રુતિઃ ।। ૧૫.

ચંદનથી સંસ્કાર કરેલા શંખ અને મુક્તા પણ, શાસ્ત્ર મુજબ, પાપી પિતૃઓને પણ પાર ઉતારે છે.

ચન્દ્રતીર્થે કુમાર્ય્યાન્તુ કાવેર્ય્યાં પ્રભવેઽક્ષયે। શ્રીપર્વતસ્ય તીર્થેષુ વૈકૃતે ચ તથા ગિરૌ ।। ૧૫.

ચંદ્રતીર્થે, કાવેરીના અક્ષય પ્રભવસ્થાને, શ્રીપર્વતના તીર્થોમાં અને વૈકૃત પર્વત પર પણ પવિત્ર સ્થાન છે.

એકસ્થા યત્ર દૃશ્યન્તે વૃક્ષા હ્યોશિરપર્વતે। પાલાશાઃ ખાદિરા બિલ્વા પ્લક્ષાશ્વત્થવિકઙ્કતાઃ ।। ૧૫.

ઓશિરા પર્વત પર જ્યાં પલાશ, ખાદિર, બિલ્વ, પલાશ, અશ્વત્થ અને વિકંકટ જેવા વૃક્ષો એક સાથે જોવા મળે છે,

એતદ્ધિ મણ્ડલં સિદ્ધં યજ્ઞીયં દ્વિજસત્તમાઃ। અસ્મિન્ મુક્ત્વા જનોઽઙ્ગાનિ ક્ષિપ્રં યાત્યમરાવતીમ્ ।। ૧૫.

આ સ્થાન યજ્ઞ માટે પવિત્ર અને સ્થાપિત છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; અહીં શરીર છોડ્યા પછી લોકો ઝડપથી અમરાવતી પહોંચે છે.

કર્માણિ સ્વપ્રયુક્તાનિ સિધ્યન્તિ પ્રભવાત્યયે । દુષ્પ્રસક્તાનિ પિતૃષુ પ્રયુક્તાનિ ભવન્ત્યુત ।। ૧૫.

પોતે કરેલા કર્મો તેમનાં ફળ પૂરાં થાય ત્યારે સફળ થાય છે; પિતૃઓ માટે કરેલા કર્મો પણ ફળ આપે છે, જો તે ખૂબ લગાવથી કરવામાં આવે.

પિતૄણાં દુહિતા પુણ્યા નર્મદા સરિતાં વરા। તત્ર શ્રાદ્ધાનિ દત્તાનિ અક્ષયાણિ ભવન્ત્યુત ।। ૧૫.

પિતૃઓમાં પુણ્યવંતી પુત્રી નર્મદા છે, જે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં પિતૃઓ માટે કરેલા શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે.

માઠરસ્ય વને પુણ્યે સિદ્ધચારણસેવિતે। અન્તર્દ્ધાનં ન ગચ્છન્તિ સત્તાસ્તસ્મિન્મહાગિરૌ ।। ૧૫.

માઠરાના પવિત્ર વનમાં, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે, એ મહાપર્વત પર જીવાતાઓ અદૃશ્ય થતી નથી.

વિન્ધ્યે ચૈવ ગિરૌ પુણ્યે ધર્માધર્મનિદર્શનમ્। પાપધારાં ન પશ્યન્તિ ધારાં પશ્યન્તિ સાધવઃ ।। ૧૫.

વિંધ્ય પર્વત પર, જે પવિત્ર છે અને ધર્મ-અધર્મનો ભેદ બતાવે છે, સારા લોકો પાપની ધારા નથી જોતા, પણ પુણ્યની ધારા જોતાં રહે છે.

તસ્યાં ન દૃશ્યતે પાપં કેષાઞ્ચિત્ પાપકર્મણામ્। સ્પષ્ટા ભવતિ સા ધારા પ્રાયશઃ શુભકર્મણામ્ ।। ૧૫.

તે સ્થળે કેટલાક પાપી લોકો માટે પણ પાપ દેખાતું નથી; અને શ્રેષ્ઠ કર્મ કરનારાઓ માટે ધારા સ્પષ્ટ અને શુદ્ધ રહે છે.

કૌશલાયાં મતઙ્ગસ્ય વાપી પાપનિષૂદની। સ્નાતાસ્તસ્યાં દિવં યાન્તિ કામચારવિહઙ્ગમાઃ ।। ૧૫.

કૌશલામાં મતંગની વાપી પાપ નાશક છે; ત્યાં સ્નાન કરનારાં સ્વર્ગમાં જાય છે અને પક્ષીઓની જેમ સ્વચ્છંદ વિહાર કરે છે.

કુમારકોશલાતીર્થે પર્વતે પાલપઞ્જરે। પાણ્ડુ કૂલે સમુદ્રાન્તે પણ્ડારકવને તથા ।। ૧૫.

કુમાર-કૌશલ તીર્થે, રક્ષકોથી ઘેરાયેલા પર્વત પર, સમુદ્રના અંતે પાંઢરા કિનારે અને પંડારક વનમાં પણ,

વિમલે ચ વિપાપે ચ સત્કૃત્ય પ્રભવેઽભયે। ભીવૃક્ષે ગૃધ્રકૂટે ચ જમ્બૂમાર્ગે ચ નિત્યશઃ ।। ૧૫.

વિમલ અને વિપાપે, ભયરહિત સ્ત્રોતને સન્માન આપ્યા પછી, ભીવૃક્ષ, ગૃધ્રકૂટ અને જાંબુ માર્ગ પર હંમેશા,

અસિતસ્ય ગુરોઃ પુણ્યે યોગાચાર્યસ્ય ધીમતઃ। તત્રાપિ શ્રાદ્ધમાનન્ત્યમસિતાયાઞ્ચ નિત્યશઃ ।। ૧૫.

યોગના વિદ્વાન ગુરુ અસિતના પવિત્ર સ્થાને પણ પિતૃઓ માટેના શ્રાદ્ધનું ફળ અનંત છે અને અસિતના સ્થાનમાં હંમેશા એવું જ છે.

પુષ્કરેષ્વક્ષયં શ્રાદ્ધં તપશ્ચૈવ મહાફલમ્। મહોદધૌ પ્રભાસે ચ તસ્માદેવં વિનિર્દ્દિશેત્ ।। ૧૫.

પુષ્કરમાં પિતૃઓ માટેનું શ્રાદ્ધ અક્ષય છે અને તપસ્યા મહાન ફળ આપે છે; મહાસાગર અને પ્રભાસ ખાતે પણ એવું જ માનવું.

દેવિકાયાં વૃષો નામ કૂપઃ સિદ્ધનિષેવિતઃ। સમુત્પતન્તિ તસ્યાપો ગવાં શબ્દેન નિત્યશઃ ।। ૧૫.

દેવિકા ખાતે વૃષ નામનો કૂવો છે, જ્યાં સિદ્ધો આવે છે; તેની પાણી ગાયોના અવાજ સાથે હંમેશા ઉપર આવે છે.

યોગેશ્વરૈઃ સદા જુષ્ટઃ સર્વપાપબહિષ્કૃતૈઃ। દદ્યાચ્છ્રાદ્ધન્તુ યસ્તસ્મિંસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ યત્ફલમ્ ।। ૧૫.

યોગેશ્વરો દ્વારા હંમેશા માન્ય અને સર્વ પાપથી મુક્ત એવા સ્થળે, જે ત્યાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ આપે છે, તેના ફળ વિશે હું કહું છું.

અક્ષયં સાર્વકામીયં શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્। જાતવેદઃ શિલા તત્ર સાક્ષાદગ્નેઃ સનાતની ।। ૧૫.

ત્યાંનું શ્રાદ્ધ અક્ષય છે અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે, પિતૃઓને સાચું આનંદ આપે છે; જાતવેદા નામની શિલા ત્યાં અગ્નિનું શાશ્વત સાક્ષી છે.

યસ્ત્વાગ્નિં પ્રવિશેત્તત્ર નાકપૃષ્ઠે સ મોદતે। અગ્નિઃ શાન્તઃ પુનર્જાતસ્તસ્મિન્દત્તં તદક્ષયમ્ ।। ૧૫.

જે ત્યાં અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે સ્વર્ગના શિખરે આનંદ પામતો નથી; અગ્નિ શાંત થઈ ફરી જન્મે છે, અને ત્યાં આપેલું બધું અક્ષય રહે છે.

દશાશ્વમદિકે તીર્થે તીર્થે પઞ્ચાશ્વમેધિકે। યથોદ્દિષ્ટં ફલં તેષાં ક્રતૂનાં નાત્ર સંશયઃ ।। ૧૫.

દસ અશ્વમેધ તીર્થ અને પચાસ અશ્વમેધ તીર્થ પર યજ્ઞોનું જે ફળ કહેવામાં આવ્યું છે, એ નિશ્ચિત મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ખ્યાતં હયશિરો નામ તીર્થં સદ્યો વરપ્રદમ્। શ્રાદ્ધં તત્ર તદાક્ષય્યં દત્ત્વા સ્વર્ગે ચ મોદતે ।। ૧૫.

હયશિર નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે, જે તરત જ વર આપે છે; ત્યાં પિતૃઓ માટે આપેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય છે અને સ્વર્ગમાં આનંદ મળે છે.

શ્રાદ્ધં કુમ્ભે વિમુચ્યન્તિ જ્ઞેયં પાપનિષૂદનમ્। શ્રાદ્ધં તત્રાક્ષયં પ્રોક્તં જપ્યહોમતપાંસિ ચ ।। ૧૫.

કુંભમાં શ્રાદ્ધ આપવું પાપનો નાશ કરનાર માનવું જોઈએ; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ, જપ, હોમ અને તપ – બધું ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

અઝતુઙ્ગે શુભે તીર્થે તર્પયેત્સતતં પિતૄન્। દૃશ્યતે પર્વસુ ચ્છાયા યત્ર નિત્યં દિવૌકસામ્। પૃથિવ્યામક્ષયં દત્તં નિરુજા યત્ર પાણ્ડવાઃ ।। ૧૫.

ઊંચા અને પાવન તીર્થમાં મનુષ્યે હંમેશા પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું જોઈએ; ત્યાં તહેવારોના દિવસે દેવતાઓની છાંયાં હંમેશા દેખાય છે; ત્યાં ધરતી પર આપેલું દાન ક્યારેય નાશ પામતું નથી અને પાંડવો ત્યાં નિરોગી રહ્યા હતા.

યોગેશ્વરૈઃ સદા જુષ્ટં સર્વપાપબહિષ્કૃતૈઃ। દદ્યાચ્છ્રાદ્ધન્તુ યસ્તસ્મિસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ યત્ફલમ્ ।। ૧૫.

યોગેશ્વરો જે સ્થાનને હંમેશા પવિત્ર રાખે છે અને જ્યાં બધા પાપ દૂર થાય છે, ત્યાં જે શ્રાદ્ધ આપે છે, તેના ફળ વિશે હું તને કહું છું.

અર્ચિતાસ્તેન વૈ સાક્ષાદ્ભવન્તિ પિતરઃ સદા। અસ્મિઁલ્લોકે વશી યઃ સ્યાત્પ્રેત્ય સ્વર્ગે સ મોદતે ।। ૧૫.

તે મનુષ્ય દ્વારા પિતૃઓ સાચા અર્થમાં પૂજાય છે; આ દુનિયામાં તે શક્તિશાળી બને છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં આનંદ મેળવે છે.

પ્રાયશઃ પ્રવરઃ પુણ્યઃ શિવો નામ હ્રદસ્તથા। તત્ર વ્યાસસરઃ પુણ્યં દિવ્યં બ્રહ્મસરસ્તથા ।। ૧૫.

શિવ નામનું સરોવર અત્યંત પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં વ્યાસ અને બ્રહ્મા નામના પાવન અને દિવ્ય સરોવર પણ છે.

ઉજ્જન્તઃ પર્વતઃ પુણ્યો વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। ઋગ્યજુઃસામશિરસઃ કાપોતઃ પુષ્પસાહ્વયઃ। આખ્યાતઃ પઞ્ચમો વેદઃ સૃષ્ટ્વા હ્યેતેષુ બ્રહ્મણા ।। ૧૫.

અહીં મહાન વસીષ્ઠનું ઉજ્જંત પર્વત પવિત્ર છે; કાપોતક, જેને પુષ્પસાહ્વય કહે છે, તે ઋગ, યજુર અને સામ વેદનું શિરસ છે; એમ કહેવાય છે કે બ્રહ્માએ અહીં પાંચમો વેદ રચ્યો હતો.