વાયુપુરાણમ્

પૂર્વ્વં નિવેદયેત્પિણ્ડં પશ્ચાદ્વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્। યોગાત્માનો મહાત્માનઃ પિતરો યોગ સમ્ભવાઃ। સોમમાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ ।। ૧૪.

પ્રથમ પિંડ અર્પણ કરવો અને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. પિતૃઓ, જે મહાત્મા અને યોગમાં સ્થિત છે, તેઓ સોમથી તૃપ્ત થાય છે.

તસ્માદ્દદ્યાચ્‌છુચિઃ પિણ્ડાન્ યોગિભ્યસ્તત્પરાયણઃ । પિતૄણાં હિ ભવેદેતત્સાક્ષાદિવ હુતં હવિઃ ।। ૧૪.

આથી, જે આમાં નિષ્ઠાવાન છે, તેણે શુદ્ધતાથી યોગીઓને પિંડ અર્પણ કરવો. પિતૃઓ માટે આ એ જ છે, જેમ કે સીધું હવન કરવામાં આવે.

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રેભ્યો યોગી ચાગ્રાસને યદિ। યજમાનઞ્ચ ભોક્તૄંશ્ચ નૌરિવામ્ભસિ તારયેત્ ।। ૧૪.

હજારો બ્રાહ્મણોમાં જો શ્રેષ્ઠ આસન પર યોગી બેઠો હોય, તો તે યજમાન અને ભોજન કરનાર સૌને નાવ જેવી પાર ઉતારે છે.

અસતાં પ્રગ્રહો યત્ર સતાઞ્ચૈવ વિમાનના। દણ્ડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ તારુણઃ ।। ૧૪.

જ્યાં અયોગ્યને આપવું અને યોગ્યનું અપમાન થાય છે, ત્યાં દેવોનું દંડ યુવાની જેવી ઝડપથી તત્કાળ પડે છે.

હિત્વાગમં સધર્માણં બાલિશં યત્ર ભોજયેત્। આદિકર્મ સમુત્સૃજ્ય દાતા તત્ર વિનશ્યતિ ।। ૧૪.

જ્યાં યોગ્ય પરંપરા છોડીને અજ્ઞાનીને ભોજન કરાવાય છે અને મુખ્ય કર્મ અવગણાય છે, ત્યાં દાતા નાશ પામે છે.

પિણ્ડમગ્નૌ સદા દદ્યાદ્ભોગાર્થી તુ પ્રયત્નતઃ । પ્રજાર્થી પત (ત્ન)યે દદ્યાન્મધ્યમં તત્ર પૂર્વકમ્ ।। ૧૪.

જેને ભોગની ઈચ્છા હોય, તેણે હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક અગ્નિમાં પિંડ અર્પણ કરવો. જેને સંતાનની ઈચ્છા હોય, તેણે મધ્યમ પિંડ પુત્ર માટે આપવો.

ઉત્તમાં દ્યુતિમન્વિચ્છન્ ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ। પ્રજ્ઞાં પૂજાં યશઃ કીર્ત્તિં ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ ।। ૧૪.

જેને શ્રેષ્ઠ તેજની ઈચ્છા હોય, તેણે હંમેશા શ્રેષ્ઠ પિંડ ગાયોને આપવો. જ્ઞાન, માન, યશ અને કીર્તિ હંમેશા ગાયોને આપવાથી મળે છે.

પ્રાર્થયન્દીર્ઘમાયુશ્ચ વાયસેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ। સૌકુમાર્યમથાન્વિચ્છન્ કુક્કુટેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।। ૧૪.

દીર્ઘ આયુષ્યની ઈચ્છા હોય, તેણે કાગડાઓને આપવું. સૌમ્યતા મેળવવી હોય, તો કૂકડીઓને આપવું.

એવમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પિણ્ડનિર્વપણાત્ ફલમ્। આકાશં શમયેદ્વાપિ સ્થિતૌ સુદક્ષિણામુખઃ। પિતૄણાં સ્થાનમાકાશં દક્ષિણા ચૈવ દિગ્ભવેત્ ।। ૧૪.

આ રીતે પિંડ આપવાથી મળતા ફળનું વર્ણન થયું. પિતૃઓનું સ્થાન આકાશ છે અને દક્ષિણ દિશા છે, તેથી દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને ઊભા રહી પિંડ અર્પણ કરવો.

એકં વિપ્રાઃ પુનઃ પ્રાહુઃ પિણ્ડોદ્ધરણમગ્રતઃ। અનુજ્ઞાતે તુ તૈર્વિપ્રૈર્વાનમુદ્વિયતામિતિ ।। ૧૪.

વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ ફરીથી કહ્યું કે, પહેલા પિંડનું અર્પણ કરવું જોઈએ; અને જ્યારે બ્રાહ્મણો મંજૂરી આપે, ત્યારે પિંડ ઉંચકવું.

પુષ્પાણાં ચફલાનાં ચ ભક્ષ્યાણામન્નતસ્તથા। અગ્રમુદ્ધૃત્ય સર્વેષાં જુહુયાજ્જાતવેદસિ ।। ૧૪.

ફૂલ, ફળ અને ખાવા જેવી વસ્તુઓમાંથી શ્રેષ્ઠ ભાગ લઈ, બધું જાગવામાં જાતવેદસ અગ્નિમાં અર્પણ કરવું.

ભક્ષ્યમન્નં તથા પેયમનુત્તમફલાનિ ચ। હુત્વા ચાગ્નૌ તતઃ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્દક્ષિણામુખઃ ।। ૧૪.

ખાવાની વસ્તુઓ, અન્ન, પીણું અને ઉત્તમ ફળો અગ્નિમાં અર્પણ કર્યા પછી, દક્ષિણ દિશામાં પિંડો મૂકવા.

સ્નિગ્ધૈર્ભક્ષ્યૈઃ સુગન્ધૈશ્ચ તર્પયેત રસૈસ્તથા। એકાગ્રઃ પર્યુપાસીત પ્રયતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ। તત્પરઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ કામાનાપ્નોતિ માનવઃ ।। ૧૪.

તેલવાળી, સુગંધિત ખાદ્ય વસ્તુઓ અને રસદાર પીણાંથી પિતૃઓને તૃપ્ત કરવી; એકાગ્ર ચિત્તે, શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક, હાથ જોડીને બેસવું. આવો માનવ પોતાના ઈચ્છિત ફળને પામે છે.

અક્ષુદ્રત્વં કૃતજ્ઞત્વં દાક્ષિણ્યં સત્કૃતઞ્ચ યત્। તતો યજ્ઞઞ્ચ દાનઞ્ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૪.

કંજૂસી ન હોવી, ઉપકાર માનવો, દાનશીલતા અને સન્માન—આ ગુણોથી પિતૃઓ યજ્ઞ અને દાન આપે છે.

અતઃ પરં વિધિં સૌમ્યં ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ। આનુપૂર્વ્યેણ વિધિના તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૧૪.

હવે, જ્યારે દ્વિજાતિઓ ભોજન કરી ચૂક્યા હોય, પછીનું સૌમ્ય વિધાન શ્રેણીવાર અને યોગ્ય રીતે હું કહું છું, તે સાંભળ.

પ્રોક્ષ્ય ભૂમિમથોદ્ધૃત્ય પૂર્વં પિતૃપરાયણઃ। તતોઽત્ર વિકિરં કુર્યાત્ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।। ૧૪.

પહેલા જમીન છાંટીને અને ઉંચકી, પિતૃભક્તિથી, પછી અહીં વિધિ પ્રમાણે વિકીરણ કરવું.

સ્વધાં વાચ્ય તતો વિપ્રા વિધિવદ્ભૂરિ દક્ષિણાન્। અન્નશેષમનુજ્ઞાપ્ય સત્કૃત્ય દ્વિજસત્તમાન્ । પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતશ્ચૈવ અનુગમ્ય વિસર્જયેત્ ।। ૧૪.

પછી, બ્રાહ્મણોએ વિધિ પ્રમાણે 'સ્વધા' ઉચ્ચારવી અને ઘણું દાન આપવું. શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓને સન્માન આપી, બાકી રહેલા અન્ન માટે તેમની મંજૂરી લઈ, ભક્તિપૂર્વક હાથ જોડીને તેમને વિદાય આપવી.

સકૃદભ્યર્ચિતાઃ પ્રીતા ભવન્તિ પિતરોઽન્યયાઃ। યોગાત્માનો મહાત્માનો વિપાપ્માનો મહૌજસઃ ।। ૧૫.

એકવાર ભક્તિપૂર્વક પૂજેલા પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે; તેઓ યોગી, મહાન આત્મા, પાપરહિત અને મહા તેજસ્વી છે.

પ્રેત્ય ચ સ્વર્ગલાભાય કામૈશ્વર્યં સુવિસ્તરમ્ । યેષાં ચાપ્યનુગૃહ્ણન્તિ મોક્ષપ્રાપ્તિક્રમેણ તુ ।। ૧૫.

મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરવા, ઈચ્છાઓ અને વિશાળ વૈભવ માટે, જેમને પિતૃઓ કૃપા કરે છે, તેઓને સમયાનુક્રમે મોક્ષ પણ મળે છે.

તાનિ વક્ષ્યામ્યહં સૌમ્યાઃ સરાંસિ સરિતસ્તથા। તીર્થાનિ ચૈવ પુણ્યાનિ દેશાઞ્જૈલાંસ્તથાશ્રમાન્ ।। ૧૫.

હવે, હે સૌમ્ય, હું તળાવો, નદીઓ, પવિત્ર તીર્થો, પ્રદેશો અને આશ્રમોનું વર્ણન કરું છું.

પુણ્યો યસ્ત્રિષુ લોકેષ્વમરકણ્ટકપર્વતઃ। પર્વતઃ પ્રવરઃ પુણ્યઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ ।। ૧૫.

ત્રણે લોકોમાં અમરકંટક પર્વત પવિત્ર છે; તે શ્રેષ્ઠ અને પાવન પર્વત છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચરણો વસે છે.

યત્ર વર્ષસહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। તપઃ સુદુશ્ચરં તેપે ભગવાનઙ્ગિરાઃ પુરા ।। ૧૫.

ત્યાં ભગવાન અંગિરાએ હજારો અને કરોડો વર્ષ સુધી અત્યંત કઠિન તપ કર્યું હતું.

યત્ર મૃત્યોર્ગતિર્નાસ્તિ તથૈવાસુરરક્ષસામ્। ન ભયં ચૈવ વાઽલક્ષ્મીર્યાવદ્ભૂમિર્ધરિષ્યતિ ।। ૧૫.

ત્યાં મૃત્યુ નથી, ન તો અસુરો કે રાક્ષસોની ગતિ છે; ત્યાં ભય કે દુર્ભાગ્ય પણ નથી, જેટલું સુધી પૃથ્વી ટકી છે.

તેજસા યશસા ચૈવ ભ્રાજતે સ નગોત્તમઃ। શ્રૃઙ્ગમાલ્યવતો નિત્યં વહ્નિઃ સંવર્તકો યથા ।। ૧૫.

એ મહાન પર્વત તેજ અને યશથી ચમકે છે; તેની ચોટીઓ હંમેશા શોભાયમાન છે, જાણે સંહારક અગ્નિ.

મૃદવશ્ચ સુગન્ધાશ્ચ હેમાભાઃ પ્રિયદર્શનાઃ । શાન્તાઃ કુશા ઇતિ ખ્યાતાઃ પિબન્દક્ષિણનર્મદામ્ ।। ૧૫.

ત્યાંના કુશાં ઘાસ નરમ, સુગંધિત, સોનાની જેમ તેજસ્વી, મનને ભાવે એવા અને શાંત છે—એવી કુશાઓ દક્ષિણ નર્મદાનું જળ પીવે છે એમ જાણીતી છે.

દૃષ્ટવાન્ સ્વર્ગસોપાનં ભગવાનઙ્ગિરાઃ પુરા। અગ્નિહોત્રે મહાતેજાઃ પ્રસ્તરાર્થકુશોત્તમાન્ ।। ૧૫.

ભગવાન અંગિરાએ એક વખત સ્વર્ગ તરફ જતાં પગથિયાં જોયાં, અગ્નિહોત્રમાં મહા તેજ ધરાવતા અને શ્રેષ્ઠ કુશાં પથ્થર પર રાખેલી હતી.

તેષુ દર્ભેષુ યઃ પિણ્ડાનમરકણ્ટકપર્વતે। દદ્યાત્સકૃદપિ પ્રાજ્ઞસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ યત્ફલમ્ ।। ૧૫.

આ કુશાંમાં, અમરકંટક પર્વત પર જે વિદ્વાન વ્યક્તિ એકવાર પણ પિંડ આપે, તેનું ફળ હું તને કહું છું.

તદ્ભવત્યક્ષયં શ્રાદ્ધં પિતૄણાં પ્રીતિવર્દ્ધનમ્ । અન્તર્દ્ધાનં ચ ગચ્છન્તિ ક્ષેત્રમાસાદ્ય તત્સદા ।। ૧૫.

એ શ્રાદ્ધ ક્યારેય ખૂટતું નથી, પિતૃઓની પ્રસન્નતા વધે છે; અને એ પવિત્ર સ્થાન પર પહોંચતા, તેઓ હંમેશા અદૃશ્ય થઇ જાય છે.

તત્ર જ્વાલારસઃ પુણ્યો દૃશ્યતેઽદ્યાપિ સર્વશઃ। સશલ્યાનાં ચ સત્ત્વાનાં વિશલ્યકરણી નદી ।। ૧૫.

ત્યાં આજે પણ સર્વત્ર પવિત્ર અગ્નિનું રસ દેખાય છે; અને જે જીવ તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ છે, તેમના ઘા દૂર કરતી એક નદી છે.