વાયુપુરાણમ્

એવં દત્ત્વા વરં તેષાં બ્રહ્મા પિતૃગણૈઃ સહ ૧૪.

આ રીતે તેમને વર આપ્યા પછી, બ્રહ્મા પિતૃગણ સાથે...

વેદે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા નરાણાં સમુદાહૃતાઃ । એતાન્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્નિર્વપેત્સતતં નરઃ ।। ૧૪.

વેદોમાં મનુષ્યો માટે પાંચ મહાયજ્ઞો જણાવવામાં આવ્યા છે. મનુષ્યે હંમેશા આ પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાનું છે.

યત્ર યાસ્યન્તિ દાતારઃ સંસ્થાનં વૈ નિભોધત। નિર્ભયં નિરહઙ્કારં નિઃશોકં નિર્વ્યથક્લમમ્। બ્રહ્મસ્થાનમવાપ્નોતિ સર્વકામપુરસ્કૃતમ્ ।। ૧૪.

દાતા લોકો મૃત્યુ પછી કયા સ્થાને જાય છે, તે સમજો: જ્યાં કોઈ ભય નથી, અહંકાર નથી, દુઃખ કે થાક નથી. તેઓ સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓથી યુક્ત એવા બ્રહ્મસ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.

શૂદ્રેણાપિ પ્રકર્ત્તવ્યાઃ પઞ્ચૈતે મન્ત્રવર્જિતાઃ। અતોઽન્યથા તુ યો ભુઙ્ક્તે સ ઋણં નિત્યમશ્નુતે ।। ૧૪.

શૂદ્રે પણ આ પાંચ યજ્ઞો મંત્ર વિના કરવાના છે. જો કોઈ એ વિના ભોજન કરે છે, તો તે સતત ઋણમાં રહે છે.

ઋણઞ્ચ ભુઙ્ક્તે પાપાત્મા યઃ પચેદાત્મકારણાત્। તસ્માન્નિર્વર્ત્તયેત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્સદા બુધઃ ।। ૧૪.

જે પાપી માત્ર પોતાના માટે જ રસોઈ કરે છે, તે પણ ઋણ ભોગવે છે. એટલે જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાના છે.

નૈવેદ્યં કેચિદિચ્છન્તિ જીવત્યપિ પ્રયત્નતઃ। ઉદક્પૂર્વ્વં બલિં કુર્યાદુદકુમ્ભં તથૈવ ચ ।। ૧૪.

કેટલાક લોકો જીવતાં જ હોવા છતાં શ્રદ્ધાપૂર્વક પણ નૈવેદ્ય લેતા નથી. પહેલા પાણી સાથે બલિ આપવી અને પાણીથી ભરેલો કુંભ પણ ચઢાવવો.

બલિં સુવિદિતં કુર્યાદુચ્ચાદુચ્ચતરં ક્ષિપેત્ । પરશ્રૃઙ્ગગવાં પૂર્વ્વ બલિં સૂક્ષ્મં સમુત્ક્ષિપેત્ ।। ૧૪.

બલિ, જે જાણીતી રીતથી આપવામાં આવે છે, તે ઊંચા કે નીચા સ્થાને મૂકી શકાય. અન્ય ગાયોની સિંહવાળી ગાય માટે બલિ આગળથી સુક્ષ્મ રીતે મૂકી દેવી.

ન વિનેદ્યો ભવેત્ પિણ્ડઃ પિતૄણાં યસ્તુ જીવતિ। ઇષ્ટેનાન્નેન ભક્ષ્યૈશ્ચ ભોજયેત યથાવિધિ। વિધાનં વેદવિહિતમેતદ્વક્ષ્યામિ યત્નતઃ ।। ૧૪.

પિતૃઓ જીવતા હોય ત્યારે પિંડ આપવો નહીં. તેમને યોગ્ય રીતે રસોઈ અને ભોજનથી તૃપ્ત કરવું. આ વિધિ વેદમાં જે રીતે કહેવાય છે, તે હું વિગતે સમજાવીશ.

દેવદેવા મહાત્માનો હ્યેતેપિ પિતરો હ્યુત। ઇચ્છન્તિ કિઞ્ચિદાચાર્ય્યાઃ પશ્ચાત્ પિણ્ડનિવેદનમ્ ।। ૧૪.

આ પિતૃઓ, જે દેવોના પણ મહાત્મા છે, અને ગુરુઓ પણ, પિંડના દાન પછી પણ કઈંક ઈચ્છે છે.

પૂજનઞ્ચૈવ વિપ્રાણાં સર્વ્વમેવ હિ નિત્યશઃ। તદ્ધિ ધર્માર્થકુશલાનિત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ ।। ૧૪.

બ્રાહ્મણોની પૂજા હંમેશા દરેક રીતે કરવી જોઈએ. કારણ કે ધર્મ, સંપત્તિ અને કુશળતા માટે આ જ માર્ગ છે, એમ બૃહસ્પતિએ કહ્યું છે.

પૂર્વ્વં નિવેદયેત્પિણ્ડં પશ્ચાદ્વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્। યોગાત્માનો મહાત્માનઃ પિતરો યોગ સમ્ભવાઃ। સોમમાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ ।। ૧૪.

પ્રથમ પિંડ અર્પણ કરવો અને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. પિતૃઓ, જે મહાત્મા અને યોગમાં સ્થિત છે, તેઓ સોમથી તૃપ્ત થાય છે.

તસ્માદ્દદ્યાચ્‌છુચિઃ પિણ્ડાન્ યોગિભ્યસ્તત્પરાયણઃ । પિતૄણાં હિ ભવેદેતત્સાક્ષાદિવ હુતં હવિઃ ।। ૧૪.

આથી, જે આમાં નિષ્ઠાવાન છે, તેણે શુદ્ધતાથી યોગીઓને પિંડ અર્પણ કરવો. પિતૃઓ માટે આ એ જ છે, જેમ કે સીધું હવન કરવામાં આવે.

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રેભ્યો યોગી ચાગ્રાસને યદિ। યજમાનઞ્ચ ભોક્તૄંશ્ચ નૌરિવામ્ભસિ તારયેત્ ।। ૧૪.

હજારો બ્રાહ્મણોમાં જો શ્રેષ્ઠ આસન પર યોગી બેઠો હોય, તો તે યજમાન અને ભોજન કરનાર સૌને નાવ જેવી પાર ઉતારે છે.

અસતાં પ્રગ્રહો યત્ર સતાઞ્ચૈવ વિમાનના। દણ્ડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ તારુણઃ ।। ૧૪.

જ્યાં અયોગ્યને આપવું અને યોગ્યનું અપમાન થાય છે, ત્યાં દેવોનું દંડ યુવાની જેવી ઝડપથી તત્કાળ પડે છે.

હિત્વાગમં સધર્માણં બાલિશં યત્ર ભોજયેત્। આદિકર્મ સમુત્સૃજ્ય દાતા તત્ર વિનશ્યતિ ।। ૧૪.

જ્યાં યોગ્ય પરંપરા છોડીને અજ્ઞાનીને ભોજન કરાવાય છે અને મુખ્ય કર્મ અવગણાય છે, ત્યાં દાતા નાશ પામે છે.

પિણ્ડમગ્નૌ સદા દદ્યાદ્ભોગાર્થી તુ પ્રયત્નતઃ । પ્રજાર્થી પત (ત્ન)યે દદ્યાન્મધ્યમં તત્ર પૂર્વકમ્ ।। ૧૪.

જેને ભોગની ઈચ્છા હોય, તેણે હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક અગ્નિમાં પિંડ અર્પણ કરવો. જેને સંતાનની ઈચ્છા હોય, તેણે મધ્યમ પિંડ પુત્ર માટે આપવો.

ઉત્તમાં દ્યુતિમન્વિચ્છન્ ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ। પ્રજ્ઞાં પૂજાં યશઃ કીર્ત્તિં ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ ।। ૧૪.

જેને શ્રેષ્ઠ તેજની ઈચ્છા હોય, તેણે હંમેશા શ્રેષ્ઠ પિંડ ગાયોને આપવો. જ્ઞાન, માન, યશ અને કીર્તિ હંમેશા ગાયોને આપવાથી મળે છે.

પ્રાર્થયન્દીર્ઘમાયુશ્ચ વાયસેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ। સૌકુમાર્યમથાન્વિચ્છન્ કુક્કુટેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।। ૧૪.

દીર્ઘ આયુષ્યની ઈચ્છા હોય, તેણે કાગડાઓને આપવું. સૌમ્યતા મેળવવી હોય, તો કૂકડીઓને આપવું.

એવમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પિણ્ડનિર્વપણાત્ ફલમ્। આકાશં શમયેદ્વાપિ સ્થિતૌ સુદક્ષિણામુખઃ। પિતૄણાં સ્થાનમાકાશં દક્ષિણા ચૈવ દિગ્ભવેત્ ।। ૧૪.

આ રીતે પિંડ આપવાથી મળતા ફળનું વર્ણન થયું. પિતૃઓનું સ્થાન આકાશ છે અને દક્ષિણ દિશા છે, તેથી દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને ઊભા રહી પિંડ અર્પણ કરવો.

એકં વિપ્રાઃ પુનઃ પ્રાહુઃ પિણ્ડોદ્ધરણમગ્રતઃ। અનુજ્ઞાતે તુ તૈર્વિપ્રૈર્વાનમુદ્વિયતામિતિ ।। ૧૪.

વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ ફરીથી કહ્યું કે, પહેલા પિંડનું અર્પણ કરવું જોઈએ; અને જ્યારે બ્રાહ્મણો મંજૂરી આપે, ત્યારે પિંડ ઉંચકવું.

પુષ્પાણાં ચફલાનાં ચ ભક્ષ્યાણામન્નતસ્તથા। અગ્રમુદ્ધૃત્ય સર્વેષાં જુહુયાજ્જાતવેદસિ ।। ૧૪.

ફૂલ, ફળ અને ખાવા જેવી વસ્તુઓમાંથી શ્રેષ્ઠ ભાગ લઈ, બધું જાગવામાં જાતવેદસ અગ્નિમાં અર્પણ કરવું.

ભક્ષ્યમન્નં તથા પેયમનુત્તમફલાનિ ચ। હુત્વા ચાગ્નૌ તતઃ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્દક્ષિણામુખઃ ।। ૧૪.

ખાવાની વસ્તુઓ, અન્ન, પીણું અને ઉત્તમ ફળો અગ્નિમાં અર્પણ કર્યા પછી, દક્ષિણ દિશામાં પિંડો મૂકવા.

સ્નિગ્ધૈર્ભક્ષ્યૈઃ સુગન્ધૈશ્ચ તર્પયેત રસૈસ્તથા। એકાગ્રઃ પર્યુપાસીત પ્રયતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ। તત્પરઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ કામાનાપ્નોતિ માનવઃ ।। ૧૪.

તેલવાળી, સુગંધિત ખાદ્ય વસ્તુઓ અને રસદાર પીણાંથી પિતૃઓને તૃપ્ત કરવી; એકાગ્ર ચિત્તે, શ્રદ્ધા અને ભક્તિપૂર્વક, હાથ જોડીને બેસવું. આવો માનવ પોતાના ઈચ્છિત ફળને પામે છે.

અક્ષુદ્રત્વં કૃતજ્ઞત્વં દાક્ષિણ્યં સત્કૃતઞ્ચ યત્। તતો યજ્ઞઞ્ચ દાનઞ્ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૪.

કંજૂસી ન હોવી, ઉપકાર માનવો, દાનશીલતા અને સન્માન—આ ગુણોથી પિતૃઓ યજ્ઞ અને દાન આપે છે.

અતઃ પરં વિધિં સૌમ્યં ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ। આનુપૂર્વ્યેણ વિધિના તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૧૪.

હવે, જ્યારે દ્વિજાતિઓ ભોજન કરી ચૂક્યા હોય, પછીનું સૌમ્ય વિધાન શ્રેણીવાર અને યોગ્ય રીતે હું કહું છું, તે સાંભળ.

પ્રોક્ષ્ય ભૂમિમથોદ્ધૃત્ય પૂર્વં પિતૃપરાયણઃ। તતોઽત્ર વિકિરં કુર્યાત્ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।। ૧૪.

પહેલા જમીન છાંટીને અને ઉંચકી, પિતૃભક્તિથી, પછી અહીં વિધિ પ્રમાણે વિકીરણ કરવું.

સ્વધાં વાચ્ય તતો વિપ્રા વિધિવદ્ભૂરિ દક્ષિણાન્। અન્નશેષમનુજ્ઞાપ્ય સત્કૃત્ય દ્વિજસત્તમાન્ । પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતશ્ચૈવ અનુગમ્ય વિસર્જયેત્ ।। ૧૪.

પછી, બ્રાહ્મણોએ વિધિ પ્રમાણે 'સ્વધા' ઉચ્ચારવી અને ઘણું દાન આપવું. શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓને સન્માન આપી, બાકી રહેલા અન્ન માટે તેમની મંજૂરી લઈ, ભક્તિપૂર્વક હાથ જોડીને તેમને વિદાય આપવી.

સકૃદભ્યર્ચિતાઃ પ્રીતા ભવન્તિ પિતરોઽન્યયાઃ। યોગાત્માનો મહાત્માનો વિપાપ્માનો મહૌજસઃ ।। ૧૫.

એકવાર ભક્તિપૂર્વક પૂજેલા પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે; તેઓ યોગી, મહાન આત્મા, પાપરહિત અને મહા તેજસ્વી છે.

પ્રેત્ય ચ સ્વર્ગલાભાય કામૈશ્વર્યં સુવિસ્તરમ્ । યેષાં ચાપ્યનુગૃહ્ણન્તિ મોક્ષપ્રાપ્તિક્રમેણ તુ ।। ૧૫.

મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરવા, ઈચ્છાઓ અને વિશાળ વૈભવ માટે, જેમને પિતૃઓ કૃપા કરે છે, તેઓને સમયાનુક્રમે મોક્ષ પણ મળે છે.