વાયુપુરાણમ્

શુદ્ધેન મનસા પ્રીતાઃ પિતરસ્તાનથાબ્રુવન્। વરં વૃણીધ્વં પ્રીતાઃસ્મ કં કામં કરવામહે ।। ૧૪.

પવિત્ર મનથી પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓએ એમ કહ્યું: 'તમને જે ઈચ્છા હોય તે વરો, અમે ખુશ છીએ. કઈ ઈચ્છા પૂરી કરીએ?'

એવમુક્તે તુ પિતૃભિસ્તદા ત્રૈલોક્યભાવનઃ। પ્રજાનામધિપો બ્રહ્મા વિશવાનિતીદમબ્રવીત્ ।। ૧૪.

પિતૃઓએ આમ કહ્યું ત્યારે ત્રિલોકીના સર્જનહાર અને પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ વિશ્વેદેવોને કહ્યું.

મહાતેજા મહાદેવસ્તપસા તૈસ્તુ તાપિતઃ। તપસા તેન સુપ્રીતઃ કં કામં વિદધામિ વઃ ।। ૧૪.

મહાતેજસ્વી મહાદેવ, તેમના તપથી પ્રભાવિત થઈ, ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું: 'તમને કઈ ઈચ્છા છે, હું શું આપું?'

એવમુક્તાસ્તદા વિશ્વે બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। ઊચુસ્તે સહિતાઃ સર્વ્વે બ્રહ્માણં લોકભાવિનમ્ ।। ૧૪.

બ્રહ્માએ આમ કહ્યું ત્યારે સર્વે વિશ્વેદેવોએ એકસાથે લોકનિર્માતા બ્રહ્માને કહ્યું.

શ્રાદ્ધેઽસ્માકં ભવેદંશો હ્યેષ નઃ કાંક્ષિતો વરઃ । પ્રત્યુવાચ તતો બ્રહ્મા તાન્વૈ ત્રિદિવપૂજિતાન્ ।। ૧૪.

'શ્રાદ્ધમાં અમારો પણ ભાગ મળે, એ જ અમારો ઇચ્છિત વર છે.' પછી બ્રહ્માએ, જે સ્વર્ગમાં પૂજિત છે, તેમને ઉત્તર આપ્યો.

ભવિષ્યત્યેવમેવેતિ કાંક્ષિતો વો વરસ્તુ યઃ। પિતૃભિસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા એવમેતન્ન સંશયઃ ।। ૧૪.

'એ જ થશે; જે વર તમે માંગ્યો છે, એ ચોક્કસ મળશે.' પિતૃઓએ પણ કહ્યું: 'આમાં કોઈ શંકા નથી.'

સહાસ્માભિસ્તુ વો ભાવ્યં યત્કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ત્વિહ। અસ્માકં કલ્પિતે શ્રાદ્ધે યુષ્માનગ્રાસનં હ વૈ ।। ૧૪.

'અહીં જે કંઈ કરવામાં આવે, તેમાં તમે અમારું સાથ પામશો; અમારે માટે કરાયેલા શ્રાદ્ધમાં તમારો પ્રથમ ભાગ રહેશે.'

ભવિષ્યતિ મનુષ્યેષુ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે। માલ્યૈર્ગન્ધૈસ્તથાન્નેન યુષ્માનગ્રેર્જયિષ્યતિ ।। ૧૪.

'માણસોમાં આવું જ થશે; હું તમને સાચું કહું છું. ફૂલો, સુગંધ અને અન્નથી તમને પ્રથમ ભાગ મળશે.'

પ્રદાતા ચેતિ યુષ્માકમસ્માકં દાસ્યતે તતઃ। વિસર્જનમથાસ્માકં પૂર્વ્વં પશ્ચાત્તુ દેવતાઃ ।। ૧૪.

'યજમાન પહેલા તમને આપે અને પછી અમને આપે; પહેલા અમારું વિસર્જન થાય અને પછી દેવતાઓનું.'

રક્ષણઞ્ચૈવ શ્રાદ્ધસ્ય આતિથ્યઞ્ચ વિધિદ્વયમ્। ભૂતાનાં દેવતાનાઞ્ચ પિતૄણાં શ્રાદ્ધ કર્મણિ। એવં વિધિકૃતઃ સમ્યક્ સર્વ્વમેતદ્ભવિષ્યતિ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધકર્મમાં ભૂત, દેવતા અને પિતૃઓ માટે રક્ષણ અને આતિથ્ય, બંને વિધિ પ્રમાણે કરવું જોઈએ; આમ વિધિપૂર્વક બધું યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થશે.

એવં દત્ત્વા વરં તેષાં બ્રહ્મા પિતૃગણૈઃ સહ ૧૪.

આ રીતે તેમને વર આપ્યા પછી, બ્રહ્મા પિતૃગણ સાથે...

વેદે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા નરાણાં સમુદાહૃતાઃ । એતાન્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્નિર્વપેત્સતતં નરઃ ।। ૧૪.

વેદોમાં મનુષ્યો માટે પાંચ મહાયજ્ઞો જણાવવામાં આવ્યા છે. મનુષ્યે હંમેશા આ પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાનું છે.

યત્ર યાસ્યન્તિ દાતારઃ સંસ્થાનં વૈ નિભોધત। નિર્ભયં નિરહઙ્કારં નિઃશોકં નિર્વ્યથક્લમમ્। બ્રહ્મસ્થાનમવાપ્નોતિ સર્વકામપુરસ્કૃતમ્ ।। ૧૪.

દાતા લોકો મૃત્યુ પછી કયા સ્થાને જાય છે, તે સમજો: જ્યાં કોઈ ભય નથી, અહંકાર નથી, દુઃખ કે થાક નથી. તેઓ સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓથી યુક્ત એવા બ્રહ્મસ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.

શૂદ્રેણાપિ પ્રકર્ત્તવ્યાઃ પઞ્ચૈતે મન્ત્રવર્જિતાઃ। અતોઽન્યથા તુ યો ભુઙ્ક્તે સ ઋણં નિત્યમશ્નુતે ।। ૧૪.

શૂદ્રે પણ આ પાંચ યજ્ઞો મંત્ર વિના કરવાના છે. જો કોઈ એ વિના ભોજન કરે છે, તો તે સતત ઋણમાં રહે છે.

ઋણઞ્ચ ભુઙ્ક્તે પાપાત્મા યઃ પચેદાત્મકારણાત્। તસ્માન્નિર્વર્ત્તયેત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્સદા બુધઃ ।। ૧૪.

જે પાપી માત્ર પોતાના માટે જ રસોઈ કરે છે, તે પણ ઋણ ભોગવે છે. એટલે જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાના છે.

નૈવેદ્યં કેચિદિચ્છન્તિ જીવત્યપિ પ્રયત્નતઃ। ઉદક્પૂર્વ્વં બલિં કુર્યાદુદકુમ્ભં તથૈવ ચ ।। ૧૪.

કેટલાક લોકો જીવતાં જ હોવા છતાં શ્રદ્ધાપૂર્વક પણ નૈવેદ્ય લેતા નથી. પહેલા પાણી સાથે બલિ આપવી અને પાણીથી ભરેલો કુંભ પણ ચઢાવવો.

બલિં સુવિદિતં કુર્યાદુચ્ચાદુચ્ચતરં ક્ષિપેત્ । પરશ્રૃઙ્ગગવાં પૂર્વ્વ બલિં સૂક્ષ્મં સમુત્ક્ષિપેત્ ।। ૧૪.

બલિ, જે જાણીતી રીતથી આપવામાં આવે છે, તે ઊંચા કે નીચા સ્થાને મૂકી શકાય. અન્ય ગાયોની સિંહવાળી ગાય માટે બલિ આગળથી સુક્ષ્મ રીતે મૂકી દેવી.

ન વિનેદ્યો ભવેત્ પિણ્ડઃ પિતૄણાં યસ્તુ જીવતિ। ઇષ્ટેનાન્નેન ભક્ષ્યૈશ્ચ ભોજયેત યથાવિધિ। વિધાનં વેદવિહિતમેતદ્વક્ષ્યામિ યત્નતઃ ।। ૧૪.

પિતૃઓ જીવતા હોય ત્યારે પિંડ આપવો નહીં. તેમને યોગ્ય રીતે રસોઈ અને ભોજનથી તૃપ્ત કરવું. આ વિધિ વેદમાં જે રીતે કહેવાય છે, તે હું વિગતે સમજાવીશ.

દેવદેવા મહાત્માનો હ્યેતેપિ પિતરો હ્યુત। ઇચ્છન્તિ કિઞ્ચિદાચાર્ય્યાઃ પશ્ચાત્ પિણ્ડનિવેદનમ્ ।। ૧૪.

આ પિતૃઓ, જે દેવોના પણ મહાત્મા છે, અને ગુરુઓ પણ, પિંડના દાન પછી પણ કઈંક ઈચ્છે છે.

પૂજનઞ્ચૈવ વિપ્રાણાં સર્વ્વમેવ હિ નિત્યશઃ। તદ્ધિ ધર્માર્થકુશલાનિત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ ।। ૧૪.

બ્રાહ્મણોની પૂજા હંમેશા દરેક રીતે કરવી જોઈએ. કારણ કે ધર્મ, સંપત્તિ અને કુશળતા માટે આ જ માર્ગ છે, એમ બૃહસ્પતિએ કહ્યું છે.

પૂર્વ્વં નિવેદયેત્પિણ્ડં પશ્ચાદ્વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્। યોગાત્માનો મહાત્માનઃ પિતરો યોગ સમ્ભવાઃ। સોમમાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ ।। ૧૪.

પ્રથમ પિંડ અર્પણ કરવો અને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. પિતૃઓ, જે મહાત્મા અને યોગમાં સ્થિત છે, તેઓ સોમથી તૃપ્ત થાય છે.

તસ્માદ્દદ્યાચ્‌છુચિઃ પિણ્ડાન્ યોગિભ્યસ્તત્પરાયણઃ । પિતૄણાં હિ ભવેદેતત્સાક્ષાદિવ હુતં હવિઃ ।। ૧૪.

આથી, જે આમાં નિષ્ઠાવાન છે, તેણે શુદ્ધતાથી યોગીઓને પિંડ અર્પણ કરવો. પિતૃઓ માટે આ એ જ છે, જેમ કે સીધું હવન કરવામાં આવે.

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રેભ્યો યોગી ચાગ્રાસને યદિ। યજમાનઞ્ચ ભોક્તૄંશ્ચ નૌરિવામ્ભસિ તારયેત્ ।। ૧૪.

હજારો બ્રાહ્મણોમાં જો શ્રેષ્ઠ આસન પર યોગી બેઠો હોય, તો તે યજમાન અને ભોજન કરનાર સૌને નાવ જેવી પાર ઉતારે છે.

અસતાં પ્રગ્રહો યત્ર સતાઞ્ચૈવ વિમાનના। દણ્ડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ તારુણઃ ।। ૧૪.

જ્યાં અયોગ્યને આપવું અને યોગ્યનું અપમાન થાય છે, ત્યાં દેવોનું દંડ યુવાની જેવી ઝડપથી તત્કાળ પડે છે.

હિત્વાગમં સધર્માણં બાલિશં યત્ર ભોજયેત્। આદિકર્મ સમુત્સૃજ્ય દાતા તત્ર વિનશ્યતિ ।। ૧૪.

જ્યાં યોગ્ય પરંપરા છોડીને અજ્ઞાનીને ભોજન કરાવાય છે અને મુખ્ય કર્મ અવગણાય છે, ત્યાં દાતા નાશ પામે છે.

પિણ્ડમગ્નૌ સદા દદ્યાદ્ભોગાર્થી તુ પ્રયત્નતઃ । પ્રજાર્થી પત (ત્ન)યે દદ્યાન્મધ્યમં તત્ર પૂર્વકમ્ ।। ૧૪.

જેને ભોગની ઈચ્છા હોય, તેણે હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક અગ્નિમાં પિંડ અર્પણ કરવો. જેને સંતાનની ઈચ્છા હોય, તેણે મધ્યમ પિંડ પુત્ર માટે આપવો.

ઉત્તમાં દ્યુતિમન્વિચ્છન્ ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ। પ્રજ્ઞાં પૂજાં યશઃ કીર્ત્તિં ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ ।। ૧૪.

જેને શ્રેષ્ઠ તેજની ઈચ્છા હોય, તેણે હંમેશા શ્રેષ્ઠ પિંડ ગાયોને આપવો. જ્ઞાન, માન, યશ અને કીર્તિ હંમેશા ગાયોને આપવાથી મળે છે.

પ્રાર્થયન્દીર્ઘમાયુશ્ચ વાયસેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ। સૌકુમાર્યમથાન્વિચ્છન્ કુક્કુટેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।। ૧૪.

દીર્ઘ આયુષ્યની ઈચ્છા હોય, તેણે કાગડાઓને આપવું. સૌમ્યતા મેળવવી હોય, તો કૂકડીઓને આપવું.

એવમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પિણ્ડનિર્વપણાત્ ફલમ્। આકાશં શમયેદ્વાપિ સ્થિતૌ સુદક્ષિણામુખઃ। પિતૄણાં સ્થાનમાકાશં દક્ષિણા ચૈવ દિગ્ભવેત્ ।। ૧૪.

આ રીતે પિંડ આપવાથી મળતા ફળનું વર્ણન થયું. પિતૃઓનું સ્થાન આકાશ છે અને દક્ષિણ દિશા છે, તેથી દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને ઊભા રહી પિંડ અર્પણ કરવો.