વાયુપુરાણમ્

અલભન્તી તદા ત્રાણં વૈન્યમેવાન્વપદ્યત । કૃતાઞ્જલિપુટા દેવી પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિઃ સદા

પૃથ્વી જ્યારે ક્યાંય રક્ષણ ન મળ્યું ત્યારે માત્ર પૃથુ પાસે જ ગઈ; ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય એવી દેવી હાથ જોડીને પૃથુ સામે ઊભી રહી.

ઉવાચ વૈન્યં નાધર્મં સ્ત્રીવધે પરિપશ્યસિ । કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્ મયા વિના

તે પૃથુને કહ્યું: 'સ્ત્રીહત્યા અધર્મ છે એ તું કેમ નથી વિચારી રહ્યો? મારા વિના તું પ્રજાનું પાલન કેમ કરીશ, રાજા?'

મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્ મયેદન્ધાર્યતે જગત્ । મદૃતે ચ વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવસત્તમ

'રાજા, બધા લોકો મારામાં સ્થિત છે; જગત મારાથી જ ટકી રહ્યું છે. મારા વિના, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રજાઓ નષ્ટ થઈ જશે.'

ન મામર્હસિ વૈ હન્તું શ્રેયશ્ચેત્ત્વં ચિકીર્ષસિ । પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શ્રૃણુ ચેદં વચો મમ ॥૧૫૫ . ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિદ્ધન્ત્યુપક્રમાઃ. હત્વાપિ માં ન શક્તસ્ત્વં પ્રજાનાં પાલને નૃપ

'પૃથ્વીપાલ, જો તું પ્રજાનું કલ્યાણ ઈચ્છે છે તો મને મારવું યોગ્ય નથી. મારું વચન સાંભળ: દરેક કાર્ય યોગ્ય રીતે શરૂ થાય તો પૂર્ણ થાય છે. રાજા, મને મારીને પણ તું પ્રજાનું રક્ષણ કરી શકીશ નહીં.'

અન્નભૂતા ભવિષ્યામિ જહિ કોપં મહાદ્યુતે । અવધ્યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિશતેષ્વપિ । મત્વૈવં પૃથિવીપાલ ધર્મં ન ત્યક્તુમર્હસિ

'હું અન્નરૂપ બનીશ; મહાતેજસ્વી, તું ગુસ્સો છોડ. સ્ત્રીઓને—even પશુઓમાં પણ—મારવું અયોગ્ય કહેવાય છે. પૃથ્વીપાલ, આ જાણીને તું ધર્મ છોડવો નહીં.'

એવં બહુવિધં વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહામનાઃ । ક્રોધં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામિદમબ્રવીત્

આવી અનેક વાતો સાંભળીને મહાન બુદ્ધિ ધરાવતાં, ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ ગુસ્સો દબાવી પૃથ્વીને કહ્યું.

એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા । એકં પ્રાણં બહૂન્ વાપિ કામં તસ્યાસ્તિ પાતકમ્

'કોઈ એકના હિત માટે—પોતાના કે બીજાના—એક કે અનેકના પ્રાણ લે છે, તો તેને પાપ લાગે છે, ઈચ્છે કે ના ઈચ્છે.'

યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્રે લભન્તે બહવઃ સુખમ્ । તસ્મિન્હતે શુભે નાસ્તિ પાતકઞ્ચોપ પાતકમ્ ॥૨.૧.

'પણ જો એકના મૃત્યુથી અનેકને સુખ મળે, તો એવા શુભ કાર્યમાં પાપ તો રહેતું જ નથી, પાપની છાંય પણ નથી.'

૬૨.૧૬૨ સોઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં વધિષ્યામિ વસુન્ધરે । યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્

'એથી, પૃથ્વી, જો તું આજે મારા વચન મુજબ જગતના હિત માટે વર્તીશ નહીં, તો હું પ્રજાના હિત માટે તને મારી નાખીશ.'

ત્વાં નિહત્યાદ્ય બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ । આત્માનં પ્રથયિત્વેહ ધારયિષ્યામ્યહં પ્રજાઃ

'આજે તું મારા આદેશથી મુખ ફેરવે છે, તો હું તને બાણથી મારીને પોતે જ અહીં પ્રસિદ્ધ થઈશ અને પ્રજાનું પાલન કરીશ.'

સા ત્વં વચનમાસાદ્ય મમ ધર્મભૃતાં વરે । સઞ્જીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ ન સંશયઃ

'એથી, ધર્મધારી શ્રેષ્ઠ, મારું વચન સ્વીકાર: તું હંમેશા પ્રજાને જીવંત રાખ—તારી પાસે શક્તિ છે, એમાં શંકા નથી.'

દુહિતૃત્વઞ્ચ મે ગચ્છ એવમેતં મહદ્વરમ્ । નિયચ્છે ત્વાન્તુ ધર્માર્થં પ્રયુક્તં ઘોરદર્શને

મારી દીકરી બન, આ રીતે આ એક મોટું સાધન છે. હું તને હવે ધર્મ માટે રોકું છું, હે ભયાનક રૂપાળી.

પ્રત્યુવાચ તતો વૈન્યમેવમુક્તા સતી મહી । એવમેતદહં રાજન્ વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ

પછી, જ્યારે પવિત્ર ધરાએ વૈન્યને这样 કહ્યું, ત્યારે તેણે જવાબ આપ્યો: 'હા રાજા, હું આ જરૂર કરીશ, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

વત્સન્તુ મમ તં યચ્છ ક્ષરેયં યેન વત્સલા । સમાઞ્ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં ધર્મભૃતાં વર । યથા વિષ્યન્દમાનઞ્ચ ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયે

મને એક વાછરડો આપો જેથી હું દયાળુ બનીને દૂધ આપી શકું; અને હે ધર્મપ્રેમી, મને સર્વત્ર સમાન બનાવી દો, જેમ કે દૂધ સર્વત્ર વહે છે, તેમ હું પણ સર્વત્ર રહું.

તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વશઃ । ધનુષ્કોટ્યા તતો વૈન્યસ્તેન શૈલા વિવાર્દ્ધિતાઃ

પછી વૈન્યે પોતાના ધનુષ્યની અગ્રભાગથી બધી પથ્થરની પડછાયાઓ દૂર કરી દીધી; એથી પર્વતો દૂર થઈ ગયા.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ વિષમાસીદ્વસુન્ધરા । સ્વભાવેનાભવંસ્તસ્યાઃ સમાનિ વિષમાણિ ચ

પહેલાંના મન્વંતરોમાં ધરતી સ્વભાવથી અસમાન હતી; તેમાં સમાન અને અસમાન જગ્યા તેના સ્વભાવથી જ ઊભી થઈ હતી.

ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે । પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વાપિ વિદ્યતે

પહેલા સર્જનમાં ધરતીની અસમાન સપાટી પર શહેરો કે ગામડાંઓની કોઈ વહેંચણી નહોતી.

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષા ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ । ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વમેતદાસીત્પુરા કિલ । વૈવસ્વતેઽન્તરે તસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ ॥૨.૧.

એ સમયે પાક, ગાય-પાલન, ખેતી કે વેપારના રસ્તા નહોતા; ચાક્ષુષ મન્વંતર પહેલાં આ જ સ્થિતિ હતી. વૈવસ્વત મન્વંતરમાં આ બધું સર્જાયું.

૬૨.૧૭૨ સમત્વં યત્ર યત્રાસીદ્ભૂયસ્તસ્મિંસ્તદેવ હિ । તત્ર તત્ર પ્રજાસ્તા વૈ નિવસન્તિ સ્મ સર્વદા

જે જ્યાં સમાન જમીન હતી, ત્યાં લોકો હંમેશા વસતા હતા.

આહારઃ ફલમૂલન્તુ પ્રજાનામભત્કિલ । વૈન્યાત્પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ

લોકોનું ખોરાક ફળ અને મૂળ હતું, એમ કહેવાય છે; વૈન્ય પછીથી દુનિયામાં આ બધું સર્જાયું.

કૃચ્છ્રેણ મહતા સોઽપિ પ્રનષ્ટાસ્વોષધીષુ વૈ । સ કલ્પયિત્વા વત્સન્તુ ચાક્ષુષં મનુમીશ્વરઃ । પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વતલે પૃથિવીં તતઃ

મોટી મુશ્કેલીથી પણ તે ઔષધિઓ ગુમાવી બેઠો; પછી ભગવાને ચાક્ષુષ મનુને વાછરડો બનાવી, પૃથુએ ધરતીમાંથી પાક દૂધાર્યા.

સસ્યાનિ તેન દુગ્ધાનિ વૈન્યેન તુ વસુન્ધરામ્ । મનુઞ્ચ ચાક્ષુષં કૃત્વા વત્સમ્પાત્રે ચ ભૂમયે । તેનાન્નેન તદા તા વૈ વર્ત્તયન્તે પ્રજાઃ સદા

વૈન્યે ધરતીમાંથી પાક દૂધાર્યા; ચાક્ષુષ મનુને વાછરડો અને પાત્ર બનાવીને, એ અન્નથી લોકો હંમેશા જીવતા રહ્યા.

ઋષિભિઃ સ્તૂયતે વાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા । વત્સઃ સોમસ્ત્વભૂત્તેષાં દોગ્ધા ચાપિ બૃહસ્પતિઃ

પછી ઋષિઓએ સ્તુતિ કરી, ધરતી ફરી દૂધારાઈ; તેમનો વાછરડો સોમ હતો અને દુધારનાર બૃહસ્પતિ હતા.

પાત્રમાસીત્તુ છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ । ક્ષીરમાસીત્તદા તેષાં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્

પાત્ર તરીકે ગાયત્રી વગેરે બધા છંદ હતા; તેમનું દૂધ તપ અને શાશ્વત બ્રહ્મ હતું.

પુનઃ સ્તુત્વા દેવગણૈઃ પુરન્દરપુરોગમૈઃ । સૌવર્ણં પાત્રમાદાય અમૃતં દુદુહે તદા । તેનૈવ વર્ત્તયન્તે ચ દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ

પછી દેવતાઓએ, પુરંદર આગેવાન, સ્તુતિ કરી; સોનાનું પાત્ર લઈને અમૃત દૂધાર્યું; એથી ઈન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ જીવતા રહ્યા.

નાગૈશ્ચ સ્તૂયતે દુગ્ધા વિષં ક્ષીરં તદા મહી । તેષાઞ્ચ વાસુકિર્દોગ્ધા કાદ્રવેયા મહૌજસઃ

નાગોએ પણ સ્તુતિ કરી, ધરતીમાંથી વિષનું દૂધ મળ્યું; તેમાં દુધારનાર વસુકિ અને શક્તિશાળી કદ્રુપુત્રો વાછરડા હતા.

નાગાનાં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્પાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ । તેનૈવ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા મહોલ્બણાઃ । તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તુ સદાશ્રયાઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નાગો અને બધા સાપો એ રીતે, ભયાનક, વિશાળ અને શક્તિશાળી બનીને, એથી જ જીવતા રહ્યા; તેમનું ખોરાક, વર્તન અને શક્તિ એ જ આધાર રાખે છે.

શ્રામ(આમ)પાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વન્તર્દ્ધાનમિયં મહી । વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા યક્ષૈઃ પુણ્યજનૈસ્તથા ॥૨.૧.

પછી, લાકના પાત્રમાં ધરતીમાંથી ગુપ્ત ખજાનો દૂધારાયો; વૈશ્વરવણને વાછરડો બનાવી, યક્ષો અને પવિત્ર જીવોથી સાથે.

૬૨.૧૮૨ દોગ્ધા ચ જતુનાભસ્તુ પિતા મણિવરસ્ય સઃ । યક્ષાત્મજો મહાતેજા વશી સ સુમહાબલઃ । તેન તે વર્ત્તયન્તીતિ પરમર્ષિરુવાચ હ

દુધારનાર જતુનાભ હતા, જે મણિપ્રભુના પિતા અને યક્ષપુત્ર હતા, મહાન તેજસ્વી અને બળવાન; એથી જ તેઓ જીવતા રહ્યા, એમ મહર્ષીએ કહ્યું.