વાયુપુરાણમ્

ગ્રામ્યાઃ કમ્ટકિનશ્ચૈવ યજ્ઞિયા યેન કેન ચ। પૂજિતાઃ સમિદર્થે તુ પિતૄણાં વચનં તથા ।। ૧૩.

ગામડાંના અને કાંટાવાળા વૃક્ષો, જે યજ્ઞ માટે યોગ્ય હોય અને પિતૃઓ માટે સમિધરૂપે પૂજાય છે, તે બધાં માન્ય છે.

સમિદ્ભિઃ કલ્કલેયાભિર્જ્જુહુયાદ્યો હુતાશનમ્ । ફલં યત્ કર્મણસ્તસ્ય તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૧૩.

જે કોઈ કલ્કલાની સમિધથી અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તેના કર્મનું ફળ શું છે તે હવે હું કહું છું, સાંભળો.

આયસં સર્વ્વકામીયમશ્વમેધફલં હિ તત્। શ્લેષ્માતકો નક્તમાલઃ કપિત્થઃ શાલ્મલિસ્તથા ।। ૧૩.

લોહવાળા વૃક્ષ સર્વ કામના ફળ આપે છે, જે અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું છે; શ્લેષ્માતક, નક્તમાલ, કપિથ અને શાલમળી પણ એ જ રીતે ફળ આપે છે.

નીપો વિભી તકશ્ચૈવ વલ્લીભિશ્ચ તથૈવ ચ। શકુનાનાં નિવાસશ્ચ વર્જયેચ્ચ મહીરુહાન્। અયજ્ઞીયાઃ સ્મૃતા યે ચ વૃક્ષાંશ્ચૈવ તુ વર્જયેત્ ।। ૧૩.

નીપ, વિભીતક અને વનસપતિઓથી દૂર રહેવું જોઈએ; જેમ પક્ષીઓ વસે છે એવા વૃક્ષો અને જે વૃક્ષો યજ્ઞ માટે યોગ્ય નથી, એ બધાને પણ ટાળવા જોઈએ.

સ્વધેતિ ચૈવ મન્ત્રાન્તે પિતૄણાં વચનં તથા। સ્વાહેતિ ચૈવ દેવાનાં યજ્ઞકર્મણ્યુદાહૃતમ્ ।। ૧૩.

મંત્રના અંતે પિતૃઓ માટે 'સ્વધા' અને દેવતાઓ માટે યજ્ઞકર્મમાં 'સ્વાહા' ઉચ્ચારવામાં આવે છે.

સૂત ઉવાચ। દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે પિતરસ્તથા। આથર્વણવિધિર્હ્યેષ પ્રત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ ।। ૧૪.

સૂતાએ કહ્યું: દેવતાઓ અને પિતૃઓ તથા અન્ય પિતૃઓને પણ, આ અથર્વણવિધિ બ્રહસ્પતિએ સમજાવી હતી.

પૂજયેચ્ચ પિતૃન્ પૂર્વ્વં દેવાશ્ચાપિ વિશેષતઃ। દેવેભ્યોઽપિ પિતૃન્ પૂર્વમર્ચયન્તીહ યત્નતઃ ।। ૧૪.

પહેલા પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ અને ખાસ કરીને દેવતાઓની પણ. અહીં જે લોકો દેવતાઓ કરતાં પિતૃઓને પહેલાં પૂજે છે, તેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરે છે.

દક્ષસ્ય દુહિતા ખ્યાતા લોકે વિશ્વેતિ નામતઃ। વિધિના સા તુ ધર્મ્મજ્ઞ દત્તા ધર્મ્માય ધર્મ્મતઃ। તસ્યાઃ પુત્રા મહાત્માનો વિશ્વેદેવા ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૪.

દક્ષની પુત્રી વિશ્વા નામથી લોકપ્રસિદ્ધ છે; ધર્મને જાણનારી એ સ્ત્રી વિધિપૂર્વક ધર્મને અપાઈ હતી. તેના પુત્રો મહાત્મા છે, જેમને વિશ્વેદેવો કહેવામાં આવે છે.

પ્રખ્યાતાસ્ત્રિષુ લોકેષુ સર્વ્વલોકનમસ્કૃતાઃ। સમસ્તાસ્તે મહાત્માનશ્વેરુરુગ્રં મહત્તપઃ ।। ૧૪.

ત્રણે લોકમાં જે પ્રસિદ્ધ અને સર્વે જીવોથી પૂજિત છે, એ બધા મહાત્માઓ પાસે મહાન તપશ્ચર્યાની શક્તિ છે.

હિમવચ્છિખરે રમ્યે દેવગન્ધર્વસેવિતે। સર્વ્વાપ્સરોભિશ્ચરિતં દેવગન્ધર્વ્વસેવિતમ્ ।। ૧૪.

હિમાલયની સુંદર શિખરે, જ્યાં દેવો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે, અને સર્વે અપ્સરાઓ વિહાર કરે છે, ત્યાં દેવો અને ગંધર્વોનું સેવન છે.

શુદ્ધેન મનસા પ્રીતાઃ પિતરસ્તાનથાબ્રુવન્। વરં વૃણીધ્વં પ્રીતાઃસ્મ કં કામં કરવામહે ।। ૧૪.

પવિત્ર મનથી પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓએ એમ કહ્યું: 'તમને જે ઈચ્છા હોય તે વરો, અમે ખુશ છીએ. કઈ ઈચ્છા પૂરી કરીએ?'

એવમુક્તે તુ પિતૃભિસ્તદા ત્રૈલોક્યભાવનઃ। પ્રજાનામધિપો બ્રહ્મા વિશવાનિતીદમબ્રવીત્ ।। ૧૪.

પિતૃઓએ આમ કહ્યું ત્યારે ત્રિલોકીના સર્જનહાર અને પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ વિશ્વેદેવોને કહ્યું.

મહાતેજા મહાદેવસ્તપસા તૈસ્તુ તાપિતઃ। તપસા તેન સુપ્રીતઃ કં કામં વિદધામિ વઃ ।। ૧૪.

મહાતેજસ્વી મહાદેવ, તેમના તપથી પ્રભાવિત થઈ, ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું: 'તમને કઈ ઈચ્છા છે, હું શું આપું?'

એવમુક્તાસ્તદા વિશ્વે બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। ઊચુસ્તે સહિતાઃ સર્વ્વે બ્રહ્માણં લોકભાવિનમ્ ।। ૧૪.

બ્રહ્માએ આમ કહ્યું ત્યારે સર્વે વિશ્વેદેવોએ એકસાથે લોકનિર્માતા બ્રહ્માને કહ્યું.

શ્રાદ્ધેઽસ્માકં ભવેદંશો હ્યેષ નઃ કાંક્ષિતો વરઃ । પ્રત્યુવાચ તતો બ્રહ્મા તાન્વૈ ત્રિદિવપૂજિતાન્ ।। ૧૪.

'શ્રાદ્ધમાં અમારો પણ ભાગ મળે, એ જ અમારો ઇચ્છિત વર છે.' પછી બ્રહ્માએ, જે સ્વર્ગમાં પૂજિત છે, તેમને ઉત્તર આપ્યો.

ભવિષ્યત્યેવમેવેતિ કાંક્ષિતો વો વરસ્તુ યઃ। પિતૃભિસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા એવમેતન્ન સંશયઃ ।। ૧૪.

'એ જ થશે; જે વર તમે માંગ્યો છે, એ ચોક્કસ મળશે.' પિતૃઓએ પણ કહ્યું: 'આમાં કોઈ શંકા નથી.'

સહાસ્માભિસ્તુ વો ભાવ્યં યત્કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ત્વિહ। અસ્માકં કલ્પિતે શ્રાદ્ધે યુષ્માનગ્રાસનં હ વૈ ।। ૧૪.

'અહીં જે કંઈ કરવામાં આવે, તેમાં તમે અમારું સાથ પામશો; અમારે માટે કરાયેલા શ્રાદ્ધમાં તમારો પ્રથમ ભાગ રહેશે.'

ભવિષ્યતિ મનુષ્યેષુ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે। માલ્યૈર્ગન્ધૈસ્તથાન્નેન યુષ્માનગ્રેર્જયિષ્યતિ ।। ૧૪.

'માણસોમાં આવું જ થશે; હું તમને સાચું કહું છું. ફૂલો, સુગંધ અને અન્નથી તમને પ્રથમ ભાગ મળશે.'

પ્રદાતા ચેતિ યુષ્માકમસ્માકં દાસ્યતે તતઃ। વિસર્જનમથાસ્માકં પૂર્વ્વં પશ્ચાત્તુ દેવતાઃ ।। ૧૪.

'યજમાન પહેલા તમને આપે અને પછી અમને આપે; પહેલા અમારું વિસર્જન થાય અને પછી દેવતાઓનું.'

રક્ષણઞ્ચૈવ શ્રાદ્ધસ્ય આતિથ્યઞ્ચ વિધિદ્વયમ્। ભૂતાનાં દેવતાનાઞ્ચ પિતૄણાં શ્રાદ્ધ કર્મણિ। એવં વિધિકૃતઃ સમ્યક્ સર્વ્વમેતદ્ભવિષ્યતિ ।। ૧૪.

શ્રાદ્ધકર્મમાં ભૂત, દેવતા અને પિતૃઓ માટે રક્ષણ અને આતિથ્ય, બંને વિધિ પ્રમાણે કરવું જોઈએ; આમ વિધિપૂર્વક બધું યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થશે.

એવં દત્ત્વા વરં તેષાં બ્રહ્મા પિતૃગણૈઃ સહ ૧૪.

આ રીતે તેમને વર આપ્યા પછી, બ્રહ્મા પિતૃગણ સાથે...

વેદે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા નરાણાં સમુદાહૃતાઃ । એતાન્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્નિર્વપેત્સતતં નરઃ ।। ૧૪.

વેદોમાં મનુષ્યો માટે પાંચ મહાયજ્ઞો જણાવવામાં આવ્યા છે. મનુષ્યે હંમેશા આ પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાનું છે.

યત્ર યાસ્યન્તિ દાતારઃ સંસ્થાનં વૈ નિભોધત। નિર્ભયં નિરહઙ્કારં નિઃશોકં નિર્વ્યથક્લમમ્। બ્રહ્મસ્થાનમવાપ્નોતિ સર્વકામપુરસ્કૃતમ્ ।। ૧૪.

દાતા લોકો મૃત્યુ પછી કયા સ્થાને જાય છે, તે સમજો: જ્યાં કોઈ ભય નથી, અહંકાર નથી, દુઃખ કે થાક નથી. તેઓ સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓથી યુક્ત એવા બ્રહ્મસ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.

શૂદ્રેણાપિ પ્રકર્ત્તવ્યાઃ પઞ્ચૈતે મન્ત્રવર્જિતાઃ। અતોઽન્યથા તુ યો ભુઙ્ક્તે સ ઋણં નિત્યમશ્નુતે ।। ૧૪.

શૂદ્રે પણ આ પાંચ યજ્ઞો મંત્ર વિના કરવાના છે. જો કોઈ એ વિના ભોજન કરે છે, તો તે સતત ઋણમાં રહે છે.

ઋણઞ્ચ ભુઙ્ક્તે પાપાત્મા યઃ પચેદાત્મકારણાત્। તસ્માન્નિર્વર્ત્તયેત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્સદા બુધઃ ।। ૧૪.

જે પાપી માત્ર પોતાના માટે જ રસોઈ કરે છે, તે પણ ઋણ ભોગવે છે. એટલે જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાના છે.

નૈવેદ્યં કેચિદિચ્છન્તિ જીવત્યપિ પ્રયત્નતઃ। ઉદક્પૂર્વ્વં બલિં કુર્યાદુદકુમ્ભં તથૈવ ચ ।। ૧૪.

કેટલાક લોકો જીવતાં જ હોવા છતાં શ્રદ્ધાપૂર્વક પણ નૈવેદ્ય લેતા નથી. પહેલા પાણી સાથે બલિ આપવી અને પાણીથી ભરેલો કુંભ પણ ચઢાવવો.

બલિં સુવિદિતં કુર્યાદુચ્ચાદુચ્ચતરં ક્ષિપેત્ । પરશ્રૃઙ્ગગવાં પૂર્વ્વ બલિં સૂક્ષ્મં સમુત્ક્ષિપેત્ ।। ૧૪.

બલિ, જે જાણીતી રીતથી આપવામાં આવે છે, તે ઊંચા કે નીચા સ્થાને મૂકી શકાય. અન્ય ગાયોની સિંહવાળી ગાય માટે બલિ આગળથી સુક્ષ્મ રીતે મૂકી દેવી.

ન વિનેદ્યો ભવેત્ પિણ્ડઃ પિતૄણાં યસ્તુ જીવતિ। ઇષ્ટેનાન્નેન ભક્ષ્યૈશ્ચ ભોજયેત યથાવિધિ। વિધાનં વેદવિહિતમેતદ્વક્ષ્યામિ યત્નતઃ ।। ૧૪.

પિતૃઓ જીવતા હોય ત્યારે પિંડ આપવો નહીં. તેમને યોગ્ય રીતે રસોઈ અને ભોજનથી તૃપ્ત કરવું. આ વિધિ વેદમાં જે રીતે કહેવાય છે, તે હું વિગતે સમજાવીશ.

દેવદેવા મહાત્માનો હ્યેતેપિ પિતરો હ્યુત। ઇચ્છન્તિ કિઞ્ચિદાચાર્ય્યાઃ પશ્ચાત્ પિણ્ડનિવેદનમ્ ।। ૧૪.

આ પિતૃઓ, જે દેવોના પણ મહાત્મા છે, અને ગુરુઓ પણ, પિંડના દાન પછી પણ કઈંક ઈચ્છે છે.