વાયુપુરાણમ્

અલ્પેન્ધનો વા રૂક્ષો વા વિસ્ફુલિઙ્ગશ્ચ સર્વ્વશઃ । જ્વાલા ધૂમોપસેવ્યશ્ચ સ તુ વહ્નિર્ન સિદ્ધયે ।। ૧૩.

અગ્નિ ઓછી ઇંધણવાળી, સુકી, ચીંટા ભરેલી કે ધૂમાવાળી જ્વાળા ધરાવતી હોય, તો એવી અગ્નિ કર્મસિદ્ધિ માટે યોગ્ય નથી.

દુર્ગન્ધશ્ચૈવ નીલશ્ચ કૃષ્ણશ્ચૈવ વિશેષતઃ। ભૂમિં વિગાહતે યત્ર તત્ર વિદ્યાત્પરાભવમ્ ।। ૧૩.

અગ્નિ દુર્ગંધયુક્ત, વાદળી કે ખાસ કરીને કાળી હોય અને જમીન સુધી પહોંચે, તો ત્યાં નિષ્ફળતા સમજવી.

અર્ચિષ્માન્ પિણ્ડિતશિખઃ સર્પિઃકાઞ્ચનસમ્ભવઃ। સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણશ્ચૈવ વહ્નિઃ સ્યાત્કાર્ય્યસિદ્ધયે ।। ૧૩.

જે અગ્નિમાં જ્વાળા, ગૂંચવાયેલી ટોચ, ઘી અને સોનાથી ઉત્પન્ન તેજ, મૃદુતા અને દક્ષિણાવર્ત ગતિ હોય, તે કર્મસિદ્ધિ માટે યોગ્ય છે.

નરનારીગણેભ્યશ્ચ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્। અક્ષયાઃ પૂજિતાસ્તેન ભવન્તિ પિતરોઽવ્યયાઃ ।। ૧૩.

પુરુષો અને સ્ત્રીઓના સમૂહમાંથી શાશ્વત પૂજા મળે છે; આવી રીતે પૂજિત થતા પિતૃઓ અવિનાશી બને છે.

સ્થાલ્યુદુમ્બરપાત્રાણિ ફલાનિ સમિધસ્તથા। શ્રાદ્ધે ચાતિપવિત્રાણિ મેધ્યાનીતિ વિશેષતઃ ।। ૧૩.

માટીની અને ઉદુંબરની વાસણો, ફળો અને સમિધો શ્રાદ્ધમાં વિશેષપવિત્ર અને યોગ્ય ગણાય છે.

પવિત્રં વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ શુદ્ધયે જન્મકર્મ્મસુ। પાત્રેષુ ફલમુદ્દિષ્ટં યન્મયા શ્રાદ્ધકર્મણિ ।। ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જન્મ અને કર્મની શુદ્ધિ માટે, શ્રાદ્ધકર્મમાં જે ફળ મેં નિર્ધારિત કર્યું છે, તે વાસણોમાં મૂકવું જોઈએ.

તદેવ કૃત્સ્નં વિજ્ઞેયં સમિત્સુ ચ યથાક્રમમ્। કૃત્વા સમાહિતં ચિત્તમગ્રયે વૈ કરોમ્યહમ્ ।। ૧૩.

યજ્ઞના ક્રમ પ્રમાણે જે સંપૂર્ણ છે તે જ સમજવું, મન એકાગ્ર કરીને એ પહેલાં કરવું જોઈએ.

અનુજ્ઞાતઃ કુરુષ્વેતિ તથૈવ દ્વિજસત્તમૈઃ। પત્નીમાદાય પુત્રાંશ્ચ જુહુયાદ્ધવ્યવાહનમ્ ।। ૧૩.

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોથી અનુમતિ લઈને, પત્ની અને પુત્રોને સાથે રાખી હવન માટે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.

સમાનપ્લક્ષન્યગ્રોધપ્લક્ષાશ્વત્થવિકઙ્કતાઃ। ઉદુમ્બરાસ્તથા બિલ્વચન્દના યજ્ઞિયાશ્ચ તે ।। ૧૩.

પલાશ, વટ, પિપળ, વિકટ, ઉદુંબર, બિલ્વ અને ચંદન—આ બધાં યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે.

સરલો દેવદારુશ્ચ શાલશ્ચ ખદિરસ્તથા। સમિદર્થં પ્રશસ્તાઃ સ્યુરેતે વૃક્ષા વિશેષતઃ ।। ૧૩.

સરળ, દેવદારુ, સાળ અને ખખરા—આ વૃક્ષો ખાસ કરીને સમિધ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ગ્રામ્યાઃ કમ્ટકિનશ્ચૈવ યજ્ઞિયા યેન કેન ચ। પૂજિતાઃ સમિદર્થે તુ પિતૄણાં વચનં તથા ।। ૧૩.

ગામડાંના અને કાંટાવાળા વૃક્ષો, જે યજ્ઞ માટે યોગ્ય હોય અને પિતૃઓ માટે સમિધરૂપે પૂજાય છે, તે બધાં માન્ય છે.

સમિદ્ભિઃ કલ્કલેયાભિર્જ્જુહુયાદ્યો હુતાશનમ્ । ફલં યત્ કર્મણસ્તસ્ય તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૧૩.

જે કોઈ કલ્કલાની સમિધથી અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તેના કર્મનું ફળ શું છે તે હવે હું કહું છું, સાંભળો.

આયસં સર્વ્વકામીયમશ્વમેધફલં હિ તત્। શ્લેષ્માતકો નક્તમાલઃ કપિત્થઃ શાલ્મલિસ્તથા ।। ૧૩.

લોહવાળા વૃક્ષ સર્વ કામના ફળ આપે છે, જે અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું છે; શ્લેષ્માતક, નક્તમાલ, કપિથ અને શાલમળી પણ એ જ રીતે ફળ આપે છે.

નીપો વિભી તકશ્ચૈવ વલ્લીભિશ્ચ તથૈવ ચ। શકુનાનાં નિવાસશ્ચ વર્જયેચ્ચ મહીરુહાન્। અયજ્ઞીયાઃ સ્મૃતા યે ચ વૃક્ષાંશ્ચૈવ તુ વર્જયેત્ ।। ૧૩.

નીપ, વિભીતક અને વનસપતિઓથી દૂર રહેવું જોઈએ; જેમ પક્ષીઓ વસે છે એવા વૃક્ષો અને જે વૃક્ષો યજ્ઞ માટે યોગ્ય નથી, એ બધાને પણ ટાળવા જોઈએ.

સ્વધેતિ ચૈવ મન્ત્રાન્તે પિતૄણાં વચનં તથા। સ્વાહેતિ ચૈવ દેવાનાં યજ્ઞકર્મણ્યુદાહૃતમ્ ।। ૧૩.

મંત્રના અંતે પિતૃઓ માટે 'સ્વધા' અને દેવતાઓ માટે યજ્ઞકર્મમાં 'સ્વાહા' ઉચ્ચારવામાં આવે છે.

સૂત ઉવાચ। દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે પિતરસ્તથા। આથર્વણવિધિર્હ્યેષ પ્રત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ ।। ૧૪.

સૂતાએ કહ્યું: દેવતાઓ અને પિતૃઓ તથા અન્ય પિતૃઓને પણ, આ અથર્વણવિધિ બ્રહસ્પતિએ સમજાવી હતી.

પૂજયેચ્ચ પિતૃન્ પૂર્વ્વં દેવાશ્ચાપિ વિશેષતઃ। દેવેભ્યોઽપિ પિતૃન્ પૂર્વમર્ચયન્તીહ યત્નતઃ ।। ૧૪.

પહેલા પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ અને ખાસ કરીને દેવતાઓની પણ. અહીં જે લોકો દેવતાઓ કરતાં પિતૃઓને પહેલાં પૂજે છે, તેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરે છે.

દક્ષસ્ય દુહિતા ખ્યાતા લોકે વિશ્વેતિ નામતઃ। વિધિના સા તુ ધર્મ્મજ્ઞ દત્તા ધર્મ્માય ધર્મ્મતઃ। તસ્યાઃ પુત્રા મહાત્માનો વિશ્વેદેવા ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૪.

દક્ષની પુત્રી વિશ્વા નામથી લોકપ્રસિદ્ધ છે; ધર્મને જાણનારી એ સ્ત્રી વિધિપૂર્વક ધર્મને અપાઈ હતી. તેના પુત્રો મહાત્મા છે, જેમને વિશ્વેદેવો કહેવામાં આવે છે.

પ્રખ્યાતાસ્ત્રિષુ લોકેષુ સર્વ્વલોકનમસ્કૃતાઃ। સમસ્તાસ્તે મહાત્માનશ્વેરુરુગ્રં મહત્તપઃ ।। ૧૪.

ત્રણે લોકમાં જે પ્રસિદ્ધ અને સર્વે જીવોથી પૂજિત છે, એ બધા મહાત્માઓ પાસે મહાન તપશ્ચર્યાની શક્તિ છે.

હિમવચ્છિખરે રમ્યે દેવગન્ધર્વસેવિતે। સર્વ્વાપ્સરોભિશ્ચરિતં દેવગન્ધર્વ્વસેવિતમ્ ।। ૧૪.

હિમાલયની સુંદર શિખરે, જ્યાં દેવો અને ગંધર્વો સેવા કરે છે, અને સર્વે અપ્સરાઓ વિહાર કરે છે, ત્યાં દેવો અને ગંધર્વોનું સેવન છે.

શુદ્ધેન મનસા પ્રીતાઃ પિતરસ્તાનથાબ્રુવન્। વરં વૃણીધ્વં પ્રીતાઃસ્મ કં કામં કરવામહે ।। ૧૪.

પવિત્ર મનથી પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓએ એમ કહ્યું: 'તમને જે ઈચ્છા હોય તે વરો, અમે ખુશ છીએ. કઈ ઈચ્છા પૂરી કરીએ?'

એવમુક્તે તુ પિતૃભિસ્તદા ત્રૈલોક્યભાવનઃ। પ્રજાનામધિપો બ્રહ્મા વિશવાનિતીદમબ્રવીત્ ।। ૧૪.

પિતૃઓએ આમ કહ્યું ત્યારે ત્રિલોકીના સર્જનહાર અને પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ વિશ્વેદેવોને કહ્યું.

મહાતેજા મહાદેવસ્તપસા તૈસ્તુ તાપિતઃ। તપસા તેન સુપ્રીતઃ કં કામં વિદધામિ વઃ ।। ૧૪.

મહાતેજસ્વી મહાદેવ, તેમના તપથી પ્રભાવિત થઈ, ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું: 'તમને કઈ ઈચ્છા છે, હું શું આપું?'

એવમુક્તાસ્તદા વિશ્વે બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। ઊચુસ્તે સહિતાઃ સર્વ્વે બ્રહ્માણં લોકભાવિનમ્ ।। ૧૪.

બ્રહ્માએ આમ કહ્યું ત્યારે સર્વે વિશ્વેદેવોએ એકસાથે લોકનિર્માતા બ્રહ્માને કહ્યું.

શ્રાદ્ધેઽસ્માકં ભવેદંશો હ્યેષ નઃ કાંક્ષિતો વરઃ । પ્રત્યુવાચ તતો બ્રહ્મા તાન્વૈ ત્રિદિવપૂજિતાન્ ।। ૧૪.

'શ્રાદ્ધમાં અમારો પણ ભાગ મળે, એ જ અમારો ઇચ્છિત વર છે.' પછી બ્રહ્માએ, જે સ્વર્ગમાં પૂજિત છે, તેમને ઉત્તર આપ્યો.

ભવિષ્યત્યેવમેવેતિ કાંક્ષિતો વો વરસ્તુ યઃ। પિતૃભિસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા એવમેતન્ન સંશયઃ ।। ૧૪.

'એ જ થશે; જે વર તમે માંગ્યો છે, એ ચોક્કસ મળશે.' પિતૃઓએ પણ કહ્યું: 'આમાં કોઈ શંકા નથી.'

સહાસ્માભિસ્તુ વો ભાવ્યં યત્કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ત્વિહ। અસ્માકં કલ્પિતે શ્રાદ્ધે યુષ્માનગ્રાસનં હ વૈ ।। ૧૪.

'અહીં જે કંઈ કરવામાં આવે, તેમાં તમે અમારું સાથ પામશો; અમારે માટે કરાયેલા શ્રાદ્ધમાં તમારો પ્રથમ ભાગ રહેશે.'

ભવિષ્યતિ મનુષ્યેષુ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે। માલ્યૈર્ગન્ધૈસ્તથાન્નેન યુષ્માનગ્રેર્જયિષ્યતિ ।। ૧૪.

'માણસોમાં આવું જ થશે; હું તમને સાચું કહું છું. ફૂલો, સુગંધ અને અન્નથી તમને પ્રથમ ભાગ મળશે.'

પ્રદાતા ચેતિ યુષ્માકમસ્માકં દાસ્યતે તતઃ। વિસર્જનમથાસ્માકં પૂર્વ્વં પશ્ચાત્તુ દેવતાઃ ।। ૧૪.

'યજમાન પહેલા તમને આપે અને પછી અમને આપે; પહેલા અમારું વિસર્જન થાય અને પછી દેવતાઓનું.'