વાયુપુરાણમ્

પુષ્પગન્ધાદિધૂપાનામેષ મન્ત્ર ઉદાહૃતઃ। આહૃત્ય દક્ષિણાયાન્તુ હોમાર્થે વિપ્રયત્નતઃ ।। ૧૩.

પુષ્પ, સુગંધ અને ધૂપાદિ અર્પણ માટે આ મંત્ર કહેવાયો છે; એ બધું એકત્ર કરી દક્ષિણ બાજુ હોમ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ.

સોમાય વૈ પિતૃમતે સ્વધા અઙ્ગિરસે નમઃ। અસ્વર્ગ્યં લૌકિકં વાપિ જુહુયાત્કર્મ્મસિદ્ધયે ।। ૧૩.

પિતૃમાતા સોમને સ્વધા, અંગિરસને નમન; સ્વર્ગપ્રાપ્તિ ન થાય કે લોકિક કાર્ય હોય, બંને માટે કર્મસિદ્ધિ માટે આહુતિ આપવી જોઈએ.

અન્તરાધાય સમિધં તથા હોમો વિધીયતે ૧૩.

મધ્યમાં સમિદ્ધ રાખીને, આ રીતે હોમ કરવાની today વિધિ છે.

અગ્નયે કવ્યવાહાય સ્વધા અઙ્ગિરસે નમઃ। યમાય ચૈવાઙ્ગિરસે સ્વધા નમ ઇતિ બ્રુવન્ ।। ૧૩.

કવ્યવાહન અગ્નિને સ્વધા, અંગિરસને નમન; યમને અને અંગિરસને પણ સ્વધા, એમ બોલવું જોઈએ.

ઇત્યેતે વૈ હોમમન્ત્રા મન્ત્રાણામનુ પૂર્વ્વશઃ। દક્ષિણાતોઽગ્નયે નિત્યં સોમાયાન્તરતસ્તથા ।। ૧૩.

આ રીતે, મંત્રોનુક્રમ પ્રમાણે, હંમેશા દક્ષિણ બાજુ અગ્નિને અને મધ્યમાં સોમને આ હોમમંત્રો કહેવામાં આવે છે.

એતયોરન્તરં નિત્યં જુહુયાદ્વૈ વિવસ્વતે। ઉપચારં સ્વધાકારં તથૈવોલ્લેખનઞ્ચ યત્ ।। ૧૩.

આ બે વચ્ચે, સદા વિવસ્વત માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વધા અને અન્ય વિધિઓ, તેમજ યોગ્ય રીતે ચિહ્નિત કરવું જોઈએ.

હોમજપ્યે નમસ્કારઃ પ્રોક્ષણઞ્ચ વિશેષતઃ। અઞ્જનાભ્યઞ્જને ચૈવ પિણ્ડસંવપનં તથા ।। ૧૩.

હવન અને જપ સમયે ખાસ કરીને નમસ્કાર, છાંટવું, કાજળ અને તેલ લગાવવું, અને પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ.

અશ્વમેધફલેનૈવ તત્સ્મૃતં મન્ત્રપૂર્વ્વકમ્। ક્રિયાઃ સર્વ્વા યથો દ્દિષ્ટાઃ પ્રયત્નેન સમાચરેત્ ।। ૧૩.

અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળતું હોય છે, તે મંત્રોચ્ચાર સાથે, બધા નિર્ધારિત કર્મો નિયમ મુજબ અને શ્રદ્ધાથી કરવું જોઈએ.

બહુહવ્યત્વમેવાગ્નૌ સુસમિદ્ધે વિશેષતઃ। વિધૂમે લેલિહાને ચ હોતવ્યં કર્મસિદ્ધયે ।। ૧૩.

સારી રીતે પ્રગટેલી અગ્નિમાં, ખાસ કરીને વધુ હવન સામગ્રી હોવી, અને ધૂમરહિત જ્વાળા લહેરાય ત્યારે, કર્મસિદ્ધિ માટે હવન કરવું જોઈએ.

અપ્રબુદ્ધે સધૂમે ચ જુહુયાદ્યો હુતાશને। યજમાનો ભવેદન્ધઃ સોઽપુત્ર ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૧૩.

જ્યારે અગ્નિ પૂરતી પ્રગટેલી ન હોય અને ધૂમાવાળી હોય ત્યારે જે યજમાન હવન કરે છે, તે અંધ અને સંતાનવિહિન થાય છે, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.

અલ્પેન્ધનો વા રૂક્ષો વા વિસ્ફુલિઙ્ગશ્ચ સર્વ્વશઃ । જ્વાલા ધૂમોપસેવ્યશ્ચ સ તુ વહ્નિર્ન સિદ્ધયે ।। ૧૩.

અગ્નિ ઓછી ઇંધણવાળી, સુકી, ચીંટા ભરેલી કે ધૂમાવાળી જ્વાળા ધરાવતી હોય, તો એવી અગ્નિ કર્મસિદ્ધિ માટે યોગ્ય નથી.

દુર્ગન્ધશ્ચૈવ નીલશ્ચ કૃષ્ણશ્ચૈવ વિશેષતઃ। ભૂમિં વિગાહતે યત્ર તત્ર વિદ્યાત્પરાભવમ્ ।। ૧૩.

અગ્નિ દુર્ગંધયુક્ત, વાદળી કે ખાસ કરીને કાળી હોય અને જમીન સુધી પહોંચે, તો ત્યાં નિષ્ફળતા સમજવી.

અર્ચિષ્માન્ પિણ્ડિતશિખઃ સર્પિઃકાઞ્ચનસમ્ભવઃ। સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણશ્ચૈવ વહ્નિઃ સ્યાત્કાર્ય્યસિદ્ધયે ।। ૧૩.

જે અગ્નિમાં જ્વાળા, ગૂંચવાયેલી ટોચ, ઘી અને સોનાથી ઉત્પન્ન તેજ, મૃદુતા અને દક્ષિણાવર્ત ગતિ હોય, તે કર્મસિદ્ધિ માટે યોગ્ય છે.

નરનારીગણેભ્યશ્ચ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્। અક્ષયાઃ પૂજિતાસ્તેન ભવન્તિ પિતરોઽવ્યયાઃ ।। ૧૩.

પુરુષો અને સ્ત્રીઓના સમૂહમાંથી શાશ્વત પૂજા મળે છે; આવી રીતે પૂજિત થતા પિતૃઓ અવિનાશી બને છે.

સ્થાલ્યુદુમ્બરપાત્રાણિ ફલાનિ સમિધસ્તથા। શ્રાદ્ધે ચાતિપવિત્રાણિ મેધ્યાનીતિ વિશેષતઃ ।। ૧૩.

માટીની અને ઉદુંબરની વાસણો, ફળો અને સમિધો શ્રાદ્ધમાં વિશેષપવિત્ર અને યોગ્ય ગણાય છે.

પવિત્રં વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ શુદ્ધયે જન્મકર્મ્મસુ। પાત્રેષુ ફલમુદ્દિષ્ટં યન્મયા શ્રાદ્ધકર્મણિ ।। ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જન્મ અને કર્મની શુદ્ધિ માટે, શ્રાદ્ધકર્મમાં જે ફળ મેં નિર્ધારિત કર્યું છે, તે વાસણોમાં મૂકવું જોઈએ.

તદેવ કૃત્સ્નં વિજ્ઞેયં સમિત્સુ ચ યથાક્રમમ્। કૃત્વા સમાહિતં ચિત્તમગ્રયે વૈ કરોમ્યહમ્ ।। ૧૩.

યજ્ઞના ક્રમ પ્રમાણે જે સંપૂર્ણ છે તે જ સમજવું, મન એકાગ્ર કરીને એ પહેલાં કરવું જોઈએ.

અનુજ્ઞાતઃ કુરુષ્વેતિ તથૈવ દ્વિજસત્તમૈઃ। પત્નીમાદાય પુત્રાંશ્ચ જુહુયાદ્ધવ્યવાહનમ્ ।। ૧૩.

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોથી અનુમતિ લઈને, પત્ની અને પુત્રોને સાથે રાખી હવન માટે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.

સમાનપ્લક્ષન્યગ્રોધપ્લક્ષાશ્વત્થવિકઙ્કતાઃ। ઉદુમ્બરાસ્તથા બિલ્વચન્દના યજ્ઞિયાશ્ચ તે ।। ૧૩.

પલાશ, વટ, પિપળ, વિકટ, ઉદુંબર, બિલ્વ અને ચંદન—આ બધાં યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે.

સરલો દેવદારુશ્ચ શાલશ્ચ ખદિરસ્તથા। સમિદર્થં પ્રશસ્તાઃ સ્યુરેતે વૃક્ષા વિશેષતઃ ।। ૧૩.

સરળ, દેવદારુ, સાળ અને ખખરા—આ વૃક્ષો ખાસ કરીને સમિધ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ગ્રામ્યાઃ કમ્ટકિનશ્ચૈવ યજ્ઞિયા યેન કેન ચ। પૂજિતાઃ સમિદર્થે તુ પિતૄણાં વચનં તથા ।। ૧૩.

ગામડાંના અને કાંટાવાળા વૃક્ષો, જે યજ્ઞ માટે યોગ્ય હોય અને પિતૃઓ માટે સમિધરૂપે પૂજાય છે, તે બધાં માન્ય છે.

સમિદ્ભિઃ કલ્કલેયાભિર્જ્જુહુયાદ્યો હુતાશનમ્ । ફલં યત્ કર્મણસ્તસ્ય તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ।। ૧૩.

જે કોઈ કલ્કલાની સમિધથી અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તેના કર્મનું ફળ શું છે તે હવે હું કહું છું, સાંભળો.

આયસં સર્વ્વકામીયમશ્વમેધફલં હિ તત્। શ્લેષ્માતકો નક્તમાલઃ કપિત્થઃ શાલ્મલિસ્તથા ।। ૧૩.

લોહવાળા વૃક્ષ સર્વ કામના ફળ આપે છે, જે અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું છે; શ્લેષ્માતક, નક્તમાલ, કપિથ અને શાલમળી પણ એ જ રીતે ફળ આપે છે.

નીપો વિભી તકશ્ચૈવ વલ્લીભિશ્ચ તથૈવ ચ। શકુનાનાં નિવાસશ્ચ વર્જયેચ્ચ મહીરુહાન્। અયજ્ઞીયાઃ સ્મૃતા યે ચ વૃક્ષાંશ્ચૈવ તુ વર્જયેત્ ।। ૧૩.

નીપ, વિભીતક અને વનસપતિઓથી દૂર રહેવું જોઈએ; જેમ પક્ષીઓ વસે છે એવા વૃક્ષો અને જે વૃક્ષો યજ્ઞ માટે યોગ્ય નથી, એ બધાને પણ ટાળવા જોઈએ.

સ્વધેતિ ચૈવ મન્ત્રાન્તે પિતૄણાં વચનં તથા। સ્વાહેતિ ચૈવ દેવાનાં યજ્ઞકર્મણ્યુદાહૃતમ્ ।। ૧૩.

મંત્રના અંતે પિતૃઓ માટે 'સ્વધા' અને દેવતાઓ માટે યજ્ઞકર્મમાં 'સ્વાહા' ઉચ્ચારવામાં આવે છે.

સૂત ઉવાચ। દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે પિતરસ્તથા। આથર્વણવિધિર્હ્યેષ પ્રત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ ।। ૧૪.

સૂતાએ કહ્યું: દેવતાઓ અને પિતૃઓ તથા અન્ય પિતૃઓને પણ, આ અથર્વણવિધિ બ્રહસ્પતિએ સમજાવી હતી.

પૂજયેચ્ચ પિતૃન્ પૂર્વ્વં દેવાશ્ચાપિ વિશેષતઃ। દેવેભ્યોઽપિ પિતૃન્ પૂર્વમર્ચયન્તીહ યત્નતઃ ।। ૧૪.

પહેલા પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ અને ખાસ કરીને દેવતાઓની પણ. અહીં જે લોકો દેવતાઓ કરતાં પિતૃઓને પહેલાં પૂજે છે, તેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરે છે.

દક્ષસ્ય દુહિતા ખ્યાતા લોકે વિશ્વેતિ નામતઃ। વિધિના સા તુ ધર્મ્મજ્ઞ દત્તા ધર્મ્માય ધર્મ્મતઃ। તસ્યાઃ પુત્રા મહાત્માનો વિશ્વેદેવા ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૪.

દક્ષની પુત્રી વિશ્વા નામથી લોકપ્રસિદ્ધ છે; ધર્મને જાણનારી એ સ્ત્રી વિધિપૂર્વક ધર્મને અપાઈ હતી. તેના પુત્રો મહાત્મા છે, જેમને વિશ્વેદેવો કહેવામાં આવે છે.

પ્રખ્યાતાસ્ત્રિષુ લોકેષુ સર્વ્વલોકનમસ્કૃતાઃ। સમસ્તાસ્તે મહાત્માનશ્વેરુરુગ્રં મહત્તપઃ ।। ૧૪.

ત્રણે લોકમાં જે પ્રસિદ્ધ અને સર્વે જીવોથી પૂજિત છે, એ બધા મહાત્માઓ પાસે મહાન તપશ્ચર્યાની શક્તિ છે.