વાયુપુરાણમ્

પ્રજાપુષ્ટિર્દ્યુતિઃ કીર્ત્તિઃ પ્રજાકાન્તિસમન્વિતા। ભવન્તિ રુચિરા નિત્યં વિપાપ્માનોઽઘવર્જિતાઃ ।। ૧૩.

પોતાના પાપોથી મુક્ત અને નિર્મળ મન વાળા લોકોમાં સંતાનની વૃદ્ધિ, તેજ, કીર્તિ અને વંશનો સૌંદર્ય હંમેશા ઉજ્જવળ બને છે.

સકૃદેવાસ્તરેદ્દર્ભાન્ પિણ્ડાર્થં દક્ષિણામુખઃ। પ્રાગ્દક્ષિણાગ્રનિયતો વિધિઞ્ચાપ્યનુવક્ષ્યતિ ।। ૧૩.

પિંડાર્થે દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું કરીને, દર્ભા એકવાર પાથરવી જોઈએ; દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ ટોચ રાખીને, વિધિ પ્રમાણે આ કૃત્ય કરવું જોઈએ.

ન દીનો વાપિ વા ક્રુદ્ધો ન ચૈવાન્યમના નરઃ। એકાગ્રમાધાય મનઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્સદા બુધઃ ।। ૧૩.

જાણકાર માણસે શ્રાદ્ધ hમેશા એકાગ્ર મનથી કરવું જોઈએ; મનમાં દુઃખી, ક્રોધિત કે ચંચળ વિચાર ન રાખવો.

નિહન્મિ સર્વ્વં યદમેધ્યવદ્ભવેદ્ હતાશ્ચ સર્વ્વે સુરદાનવા મયા। રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ચ પિશાચસઙ્ઘા હતા મયા યાતુધાનાશ્ચ સર્વ્વે ।। ૧૩.

જે કંઈ અશુદ્ધ છે, હું બધું નાશ કરી દઉં છું; યજ્ઞને વિઘ્ન પહોંચાડનારા બધા દેવ-દૈત્ય, રાક્ષસ, યક્ષ, પિશાચ અને યાતુધાન પણ મારા દ્વારા વિનાશ પામે છે.

એવં પિત્રે દૃષ્ટમન્નં હિ યસ્ય તસ્યાસુરા વર્જયન્તીહ સર્વ્વે। યસ્મિન્દેશે પઠ્યતે એષ મન્ત્રસ્તં વૈ દેશં રાક્ષસા વર્જયન્તિ ।। ૧૩.

જેના અન્નને પિતા આ રીતે જુએ છે, એના અન્નને બધા અસુરો અહીં ટાળી દે છે; અને જ્યાં આ મંત્ર ઉચ્ચારાય છે, ત્યાં રાક્ષસો પણ દૂર રહે છે.

અનેન વિધિના નિત્યં શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાદ્દ્વિજઃ સદા। મનસા કાઙ્ક્ષિતં યદ્યત્તત્તદ્દદ્યુઃ પિતામહાઃ ।। ૧૩.

દ્વિજાતિએ હમેશા આ વિધિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; મનમાં જે ઈચ્છા હોય, પિતૃઓ એ ઈચ્છા પૂર્ણ કરે છે.

પિતરો હૃષ્ટમનસો રક્ષાંસિ વિમનાંસિ ચ। ભવન્ત્યેવ કૃતે શ્રાદ્ધે નિત્યમેવ પ્રયત્નતઃ ।। ૧૩.

જ્યારે શ્રાદ્ધ સતત શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી કરવામાં આવે છે, ત્યારે પિતૃઓ આનંદિત થાય છે અને રાક્ષસો નિરાશ થાય છે.

શૂદ્રાઃ શ્રાદ્ધે ક્ષીરવાશુ બલ્વજાસ્તરવસ્તથા। વારણાશ્ચ લવાશ્ચૈવ લવવર્ષાશ્ચ નિત્યશઃ। એવમાદીન્યથાન્યાનિ તૃણાનિ પરિવર્જયેત્ ।। ૧૩.

શ્રાદ્ધ સમયે, શૂદ્ર, શ્રાદ્ધ, ક્ષીરવ, બલ્વજ, તરવ, વારણ, લવ અને લવવર્ષા તથા આવા બીજાં ઘાસ હંમેશા ટાળવા જોઈએ.

અઞ્જનાભ્યઞ્જનાગન્ધામાનુપ્રલયનં તથા । કાશૈઃ પુનર્ભવૈઃ કાર્ય્યં સર્વ્વમેવ ફલં ભવેત્ ।। ૧૩.

અંજન, સુગંધિત તેલ અને લિપન તથા કાશા અને પુનર્ભવ ઘાસનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ; આ બધાં કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

કાશાઃ પુનર્ભવા યે ચ બર્હણા ઉપબર્હણાઃ। અથ તે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ ।। ૧૩.

કાશા, પુનર્ભવ, બરહણ અને ઉપબરહણ ઘાસ એ પિતૃદેવો છે, અને દેવતાઓ પણ ફરીથી પિતૃરૂપે માનવામાં આવે છે.

પુષ્પગન્ધાદિધૂપાનામેષ મન્ત્ર ઉદાહૃતઃ। આહૃત્ય દક્ષિણાયાન્તુ હોમાર્થે વિપ્રયત્નતઃ ।। ૧૩.

પુષ્પ, સુગંધ અને ધૂપાદિ અર્પણ માટે આ મંત્ર કહેવાયો છે; એ બધું એકત્ર કરી દક્ષિણ બાજુ હોમ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ.

સોમાય વૈ પિતૃમતે સ્વધા અઙ્ગિરસે નમઃ। અસ્વર્ગ્યં લૌકિકં વાપિ જુહુયાત્કર્મ્મસિદ્ધયે ।। ૧૩.

પિતૃમાતા સોમને સ્વધા, અંગિરસને નમન; સ્વર્ગપ્રાપ્તિ ન થાય કે લોકિક કાર્ય હોય, બંને માટે કર્મસિદ્ધિ માટે આહુતિ આપવી જોઈએ.

અન્તરાધાય સમિધં તથા હોમો વિધીયતે ૧૩.

મધ્યમાં સમિદ્ધ રાખીને, આ રીતે હોમ કરવાની today વિધિ છે.

અગ્નયે કવ્યવાહાય સ્વધા અઙ્ગિરસે નમઃ। યમાય ચૈવાઙ્ગિરસે સ્વધા નમ ઇતિ બ્રુવન્ ।। ૧૩.

કવ્યવાહન અગ્નિને સ્વધા, અંગિરસને નમન; યમને અને અંગિરસને પણ સ્વધા, એમ બોલવું જોઈએ.

ઇત્યેતે વૈ હોમમન્ત્રા મન્ત્રાણામનુ પૂર્વ્વશઃ। દક્ષિણાતોઽગ્નયે નિત્યં સોમાયાન્તરતસ્તથા ।। ૧૩.

આ રીતે, મંત્રોનુક્રમ પ્રમાણે, હંમેશા દક્ષિણ બાજુ અગ્નિને અને મધ્યમાં સોમને આ હોમમંત્રો કહેવામાં આવે છે.

એતયોરન્તરં નિત્યં જુહુયાદ્વૈ વિવસ્વતે। ઉપચારં સ્વધાકારં તથૈવોલ્લેખનઞ્ચ યત્ ।। ૧૩.

આ બે વચ્ચે, સદા વિવસ્વત માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વધા અને અન્ય વિધિઓ, તેમજ યોગ્ય રીતે ચિહ્નિત કરવું જોઈએ.

હોમજપ્યે નમસ્કારઃ પ્રોક્ષણઞ્ચ વિશેષતઃ। અઞ્જનાભ્યઞ્જને ચૈવ પિણ્ડસંવપનં તથા ।। ૧૩.

હવન અને જપ સમયે ખાસ કરીને નમસ્કાર, છાંટવું, કાજળ અને તેલ લગાવવું, અને પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ.

અશ્વમેધફલેનૈવ તત્સ્મૃતં મન્ત્રપૂર્વ્વકમ્। ક્રિયાઃ સર્વ્વા યથો દ્દિષ્ટાઃ પ્રયત્નેન સમાચરેત્ ।। ૧૩.

અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળતું હોય છે, તે મંત્રોચ્ચાર સાથે, બધા નિર્ધારિત કર્મો નિયમ મુજબ અને શ્રદ્ધાથી કરવું જોઈએ.

બહુહવ્યત્વમેવાગ્નૌ સુસમિદ્ધે વિશેષતઃ। વિધૂમે લેલિહાને ચ હોતવ્યં કર્મસિદ્ધયે ।। ૧૩.

સારી રીતે પ્રગટેલી અગ્નિમાં, ખાસ કરીને વધુ હવન સામગ્રી હોવી, અને ધૂમરહિત જ્વાળા લહેરાય ત્યારે, કર્મસિદ્ધિ માટે હવન કરવું જોઈએ.

અપ્રબુદ્ધે સધૂમે ચ જુહુયાદ્યો હુતાશને। યજમાનો ભવેદન્ધઃ સોઽપુત્ર ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૧૩.

જ્યારે અગ્નિ પૂરતી પ્રગટેલી ન હોય અને ધૂમાવાળી હોય ત્યારે જે યજમાન હવન કરે છે, તે અંધ અને સંતાનવિહિન થાય છે, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.

અલ્પેન્ધનો વા રૂક્ષો વા વિસ્ફુલિઙ્ગશ્ચ સર્વ્વશઃ । જ્વાલા ધૂમોપસેવ્યશ્ચ સ તુ વહ્નિર્ન સિદ્ધયે ।। ૧૩.

અગ્નિ ઓછી ઇંધણવાળી, સુકી, ચીંટા ભરેલી કે ધૂમાવાળી જ્વાળા ધરાવતી હોય, તો એવી અગ્નિ કર્મસિદ્ધિ માટે યોગ્ય નથી.

દુર્ગન્ધશ્ચૈવ નીલશ્ચ કૃષ્ણશ્ચૈવ વિશેષતઃ। ભૂમિં વિગાહતે યત્ર તત્ર વિદ્યાત્પરાભવમ્ ।। ૧૩.

અગ્નિ દુર્ગંધયુક્ત, વાદળી કે ખાસ કરીને કાળી હોય અને જમીન સુધી પહોંચે, તો ત્યાં નિષ્ફળતા સમજવી.

અર્ચિષ્માન્ પિણ્ડિતશિખઃ સર્પિઃકાઞ્ચનસમ્ભવઃ। સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણશ્ચૈવ વહ્નિઃ સ્યાત્કાર્ય્યસિદ્ધયે ।। ૧૩.

જે અગ્નિમાં જ્વાળા, ગૂંચવાયેલી ટોચ, ઘી અને સોનાથી ઉત્પન્ન તેજ, મૃદુતા અને દક્ષિણાવર્ત ગતિ હોય, તે કર્મસિદ્ધિ માટે યોગ્ય છે.

નરનારીગણેભ્યશ્ચ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્। અક્ષયાઃ પૂજિતાસ્તેન ભવન્તિ પિતરોઽવ્યયાઃ ।। ૧૩.

પુરુષો અને સ્ત્રીઓના સમૂહમાંથી શાશ્વત પૂજા મળે છે; આવી રીતે પૂજિત થતા પિતૃઓ અવિનાશી બને છે.

સ્થાલ્યુદુમ્બરપાત્રાણિ ફલાનિ સમિધસ્તથા। શ્રાદ્ધે ચાતિપવિત્રાણિ મેધ્યાનીતિ વિશેષતઃ ।। ૧૩.

માટીની અને ઉદુંબરની વાસણો, ફળો અને સમિધો શ્રાદ્ધમાં વિશેષપવિત્ર અને યોગ્ય ગણાય છે.

પવિત્રં વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ શુદ્ધયે જન્મકર્મ્મસુ। પાત્રેષુ ફલમુદ્દિષ્ટં યન્મયા શ્રાદ્ધકર્મણિ ।। ૧૩.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જન્મ અને કર્મની શુદ્ધિ માટે, શ્રાદ્ધકર્મમાં જે ફળ મેં નિર્ધારિત કર્યું છે, તે વાસણોમાં મૂકવું જોઈએ.

તદેવ કૃત્સ્નં વિજ્ઞેયં સમિત્સુ ચ યથાક્રમમ્। કૃત્વા સમાહિતં ચિત્તમગ્રયે વૈ કરોમ્યહમ્ ।। ૧૩.

યજ્ઞના ક્રમ પ્રમાણે જે સંપૂર્ણ છે તે જ સમજવું, મન એકાગ્ર કરીને એ પહેલાં કરવું જોઈએ.

અનુજ્ઞાતઃ કુરુષ્વેતિ તથૈવ દ્વિજસત્તમૈઃ। પત્નીમાદાય પુત્રાંશ્ચ જુહુયાદ્ધવ્યવાહનમ્ ।। ૧૩.

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોથી અનુમતિ લઈને, પત્ની અને પુત્રોને સાથે રાખી હવન માટે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.

સમાનપ્લક્ષન્યગ્રોધપ્લક્ષાશ્વત્થવિકઙ્કતાઃ। ઉદુમ્બરાસ્તથા બિલ્વચન્દના યજ્ઞિયાશ્ચ તે ।। ૧૩.

પલાશ, વટ, પિપળ, વિકટ, ઉદુંબર, બિલ્વ અને ચંદન—આ બધાં યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે.