વાયુપુરાણમ્

સદા સર્પિસ્તિલૈર્યુક્તાં સ્ત્રીન્ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્ભુવિ। જાનું કૃત્વા તથા સવ્યં ભૂમૌ પિતૃપરાયણઃ ।। ૧૩.

પિતૃઓ માટે સમર્પિત મનુષ્યે હંમેશાં તીળ અને ઘી સાથે મિશ્રિત ત્રણ પિંડ જમીન પર, ડાબું ઘૂંટણ મૂકી, વિધિ પ્રમાણે અર્પણ કરવું જોઈએ.

પિતૄન્ પિતામહાંશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહાન્। આહૂય ચ પિતૄન્ પ્રાઞ્ચાન્ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ। પિણ્ડાન્પરિક્ષિપેત્સમ્યગપસવ્યમતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

પિતૃઓ, પિતામહ અને પ્રપિતામહોને યથાવિધિ બોલાવી, પૂર્વ દિશામાં બેઠા રહી, પિતૃ તીર્થના જળથી પિંડોની આસપાસ ધ્યાનપૂર્વક પરિક્રમા કરવી જોઈએ.

અન્નેનાદ્ભિશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચૈવ પૃથગ્વિધૈઃ। પૃથગ્ માતામહાનાન્તુ કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ ।। ૧૩.

કેટલાક લોકો અનાજ, પાણી, ફૂલ અને વિવિધ પ્રકારના ભોજનથી માતૃકુલના પિતૃઓને અલગથી પૂજવા ઇચ્છે છે.

ત્રીન્ પિણ્ડાનાનુપૂર્વ્વ્યેણ સાઙ્ગુષ્ઠાન્પુષ્ટિવર્દ્ધનાન્ । જાન્વન્તરાભ્યાં યત્નેન પિણ્ડાન્ દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૧૩.

અંગૂઠાનો ઉપયોગ કરી, ઘૂંટણ વચ્ચે, ત્રણ પોષક પિંડો યોગ્ય ક્રમમાં અને કાળજીપૂર્વક અર્પણ કરવા જોઈએ.

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં ધર્મે મન્ત્રે ચ પર્ય્યયઃ। નમો વઃ પિતરઃ સૂક્ષ્મૈઃ સદા હ્યેવમતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

ડાબા અને ઉપરના હાથથી, ધર્મમંત્ર બોલતાં, હંમેશાં શ્રમ વિના કહેવું જોઈએ: 'પિતૃઓ, તમને વંદન છે, સુક્ષ્મ સ્વરૂપવાળા પિતૃઓને હંમેશાં વંદન.'

દક્ષિણસ્યાન્તુ પાણિભ્યાં પ્રથમં પિણ્ડમુત્સૃજેત્। નમો વઃ પિતરઃ સૌમ્યાઃ પઠન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

જમણા હાથથી પ્રથમ પિંડ મૂકવો, અને સતત શ્રમ વિના બોલવું: 'પિતૃઓ, સૌમ્ય સ્વભાવવાળા પિતૃઓને વંદન છે.'

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં ધર્મે સર્વ્વમતન્દ્રિતઃ। ઉલૂખલસ્ય લેખાયા મુદપાત્રાચ્ચ સેવનમ્ ।। ૧૩.

ડાબા અને ઉપરના હાથથી, હંમેશાં ધર્મમાં ચિત્ત રાખી, ઉલુખલની રેખા અને જળપાત્ર પાસે સેવા કરવી જોઈએ.

ક્ષૌમસૂત્રં નવં દદ્યાચ્છોણં કાર્પાસિકં તથા। પત્રોર્ણં પિતૃસૂત્રઞ્ચ કૌશેયં પરિવર્જયેત્ ।। ૧૩.

નવું કાપડનું સૂત્ર, લાલ કાપડ, ઊન અથવા પાંદડાનું વસ્ત્ર અને પિતૃસૂત્ર આપવું, પણ રેશમી વસ્ત્ર ટાળવું જોઈએ.

વર્જયેત્તદ્દશાં યજ્ઞે યદપ્યહતવસ્ત્રજામ્। ન પ્રીણન્તિ તથૈતાનિ દાતુરાપ્યાયતો ભવેત્ ।। ૧૩.

યજ્ઞમાં ફાટેલું કે મેલેલું વસ્ત્ર આપવું નહીં; આવા વસ્ત્રોથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થતા નથી અને દાતા પણ લાભ પામતો નથી.

શ્રેષ્ઠમાહુસ્ત્રિકકુદમઞ્જનં નિત્યમેવ ચ। કૃષ્ણેભ્યશ્ચ તિલેભ્યશ્ચ યત્તૈલં પરિરક્ષિતમ્ ।। ૧૩.

ત્રણ ગાંઠવાળું કાજળ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે અને કાળા તીળમાંથી બનાવેલું તેલ હંમેશાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ચન્દનાગુરુણી ચોભે તમાલોશીરપઝકમ્। ધૂપં ચ ગુગ્ગુલશ્રેષ્ઠં તુરુષ્કં ધૂપમેવ ચ ।। ૧૩.

ચંદન અને અગરબત્તી, તમાલ, ઉશીર અને ભક, તેમજ શ્રેષ્ઠ ધૂપ એટલે ગુગ્ગળ અને તુરુષ્ક ધૂપનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

શુક્લાઃ સુમનસઃ શ્રેષ્ઠાસ્તથા પઝોત્પલાનિ ચ। ગન્ધવન્ત્યુપપન્નાનિ યાનિ ચાન્યાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૧૩.

શ્વેત અને સુગંધિત ફૂલો શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ કમળ અને કુમુદ પણ, અને અન્ય બધા સુગંધિત અને યોગ્ય ફૂલો પણ યોગ્ય છે.

જવાસુમનસો ભણ્ડીરૂપકામકુરણ્ડકાઃ। પુષ્પાણિ વર્જનીયાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૩.

જવા, સુમન, ભંડીર, ઉપકામ અને કુરંડક ફૂલો શ્રાદ્ધક્રિયામાં હંમેશાં ટાળવા જોઈએ.

યાનિ ગન્ધાદપેતાનિ ઉપગન્ધીનિ યાનિ ચ। વર્જનીયાનિ પુષ્પાણિ ભૂતિમન્વિચ્છતા તદા ।। ૧૩.

જે ફૂલોમાં સુગંધ નથી કે માત્ર ઓછી સુગંધ છે, તે ફૂલો શ્રાદ્ધમાં કલ્યાણ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ ટાળવા જોઈએ.

દ્વિજાતયસ્તથાન્વિષ્ઠા નિયતાઃ સ્યુરુદઙ્મુખાઃ। પૂજયેદ્યજમાનસ્તુ વિધિવદ્દક્ષિણામુખઃ ।। ૧૩.

દ્વિજાતિઓએ નિયમિત રહી, ઉત્તર દિશામાં બેઠા રહેવું, અને યજમાનને નિયમ પ્રમાણે દક્ષિણ દિશામાં રહી પૂજા કરવી.

તેષામભિમુખો દદ્યાદ્દર્ભાન્પિણ્ડાંશ્ચ યત્નતઃ। અનેન વિધિના સાક્ષાદર્ચ્ચયેત્ સ્વાન્ પિતામહાન્ ।। ૧૩.

તેમની સામે રહી, કાળજીપૂર્વક દર્ભા ઘાસ અને પિંડો અર્પણ કરવા, અને આ વિધિથી પોતાના પિતામહોની સીધી રીતે પૂજા કરવી.

હરિતા વૈ સપિઞ્જલ્યાઃ પુષ્પસ્નિગ્ધાઃ સમાહિતાઃ। રત્નિમાત્રપ્રદાનેન પિતૃતીર્થેન સંસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

હરિત, પીળાશ પડતી, ફૂલોની ભીનાશવાળી અને સુવ્યવસ્થિત દર્ભા ઘાસ, જૌના દાણાની જેટલી લાંબી હોય, પિતૃસ્થાને મૂકવી.

ઉપમૂલે તથા નીલાઃ પ્રસ્તરાદ્યકુલોદ્યમાઃ । તથા શ્મામાકનીવારા દુર્વારાઃ સમુદાહૃતાઃ ।। ૧૩.

મૂળની નીચે પણ, કાળી પથ્થરો અને બીજા અનેક પદાર્થો ઊગે છે; એ જ રીતે, શમાક, નિવાર અને દુર્વા ઘાસ પણ અહીં ઉલ્લેખાયાં છે.

પૂર્વ્વંકીર્ત્તિતવાઞ્છ્રેષ્ઠો બભૂવાથ પ્રજાપતિઃ । તસ્ય વાલા નિપતિતા ભૂમૌ ચાકાશમાર્ગતઃ ।। ૧૩.

જે પ્રજાપતિનું પહેલાં વર્ણન થયું, એ સર્વોત્તમ પ્રજાપતિ પછી પ્રગટ થયા; તેમના વાળ આકાશના માર્ગે જમીન પર પડ્યા.

તસ્માન્મેધ્યા સમાકાશાઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ પૂજિતાઃ । પિણ્ડનિર્વપણં તેષુ કર્ત્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ।। ૧૩.

એથી એ શુદ્ધ અને ઊંચા ઘાસ શ્રાદ્ધકર્મમાં પૂજાય છે; જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, એએ ઘાસ પર પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ.

પ્રજાપુષ્ટિર્દ્યુતિઃ કીર્ત્તિઃ પ્રજાકાન્તિસમન્વિતા। ભવન્તિ રુચિરા નિત્યં વિપાપ્માનોઽઘવર્જિતાઃ ।। ૧૩.

પોતાના પાપોથી મુક્ત અને નિર્મળ મન વાળા લોકોમાં સંતાનની વૃદ્ધિ, તેજ, કીર્તિ અને વંશનો સૌંદર્ય હંમેશા ઉજ્જવળ બને છે.

સકૃદેવાસ્તરેદ્દર્ભાન્ પિણ્ડાર્થં દક્ષિણામુખઃ। પ્રાગ્દક્ષિણાગ્રનિયતો વિધિઞ્ચાપ્યનુવક્ષ્યતિ ।। ૧૩.

પિંડાર્થે દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું કરીને, દર્ભા એકવાર પાથરવી જોઈએ; દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ ટોચ રાખીને, વિધિ પ્રમાણે આ કૃત્ય કરવું જોઈએ.

ન દીનો વાપિ વા ક્રુદ્ધો ન ચૈવાન્યમના નરઃ। એકાગ્રમાધાય મનઃ શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાત્સદા બુધઃ ।। ૧૩.

જાણકાર માણસે શ્રાદ્ધ hમેશા એકાગ્ર મનથી કરવું જોઈએ; મનમાં દુઃખી, ક્રોધિત કે ચંચળ વિચાર ન રાખવો.

નિહન્મિ સર્વ્વં યદમેધ્યવદ્ભવેદ્ હતાશ્ચ સર્વ્વે સુરદાનવા મયા। રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ચ પિશાચસઙ્ઘા હતા મયા યાતુધાનાશ્ચ સર્વ્વે ।। ૧૩.

જે કંઈ અશુદ્ધ છે, હું બધું નાશ કરી દઉં છું; યજ્ઞને વિઘ્ન પહોંચાડનારા બધા દેવ-દૈત્ય, રાક્ષસ, યક્ષ, પિશાચ અને યાતુધાન પણ મારા દ્વારા વિનાશ પામે છે.

એવં પિત્રે દૃષ્ટમન્નં હિ યસ્ય તસ્યાસુરા વર્જયન્તીહ સર્વ્વે। યસ્મિન્દેશે પઠ્યતે એષ મન્ત્રસ્તં વૈ દેશં રાક્ષસા વર્જયન્તિ ।। ૧૩.

જેના અન્નને પિતા આ રીતે જુએ છે, એના અન્નને બધા અસુરો અહીં ટાળી દે છે; અને જ્યાં આ મંત્ર ઉચ્ચારાય છે, ત્યાં રાક્ષસો પણ દૂર રહે છે.

અનેન વિધિના નિત્યં શ્રાદ્ધં કુર્ય્યાદ્દ્વિજઃ સદા। મનસા કાઙ્ક્ષિતં યદ્યત્તત્તદ્દદ્યુઃ પિતામહાઃ ।। ૧૩.

દ્વિજાતિએ હમેશા આ વિધિ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; મનમાં જે ઈચ્છા હોય, પિતૃઓ એ ઈચ્છા પૂર્ણ કરે છે.

પિતરો હૃષ્ટમનસો રક્ષાંસિ વિમનાંસિ ચ। ભવન્ત્યેવ કૃતે શ્રાદ્ધે નિત્યમેવ પ્રયત્નતઃ ।। ૧૩.

જ્યારે શ્રાદ્ધ સતત શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નથી કરવામાં આવે છે, ત્યારે પિતૃઓ આનંદિત થાય છે અને રાક્ષસો નિરાશ થાય છે.

શૂદ્રાઃ શ્રાદ્ધે ક્ષીરવાશુ બલ્વજાસ્તરવસ્તથા। વારણાશ્ચ લવાશ્ચૈવ લવવર્ષાશ્ચ નિત્યશઃ। એવમાદીન્યથાન્યાનિ તૃણાનિ પરિવર્જયેત્ ।। ૧૩.

શ્રાદ્ધ સમયે, શૂદ્ર, શ્રાદ્ધ, ક્ષીરવ, બલ્વજ, તરવ, વારણ, લવ અને લવવર્ષા તથા આવા બીજાં ઘાસ હંમેશા ટાળવા જોઈએ.

અઞ્જનાભ્યઞ્જનાગન્ધામાનુપ્રલયનં તથા । કાશૈઃ પુનર્ભવૈઃ કાર્ય્યં સર્વ્વમેવ ફલં ભવેત્ ।। ૧૩.

અંજન, સુગંધિત તેલ અને લિપન તથા કાશા અને પુનર્ભવ ઘાસનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ; આ બધાં કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે.