વાયુપુરાણમ્

ગન્ધાન્પુષ્પાણિ ધૂપાંશ્ચ દદ્યાદાજ્યાદુતીશ્ચ વૈ। ફલમૂલનમસ્કારૈઃ પિદૄણાં પ્રયતઃ શુચિઃ। પૂર્વ કૃત્વા દ્વિજાન્પશ્વાત્પૂજયેદન્નસમ્પદા ।। ૧૩.

પવિત્રતા અને શ્રદ્ધાથી સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ, ઘી, અન્ન, ફળ, મૂળ અને વંદન પૂર્વજોને અર્પણ કરવું જોઈએ. પહેલા બ્રાહ્મણો અને પશુઓનું સન્માન કરીને પછી અન્નથી તેમની પૂજા કરવી જોઈએ.

શ્રાદ્ધકાલે તુ સતતં વાયુભૂતાઃ પિતામહાઃ। આવિશન્તિ દ્વિજાન્દૃષ્ટ્વા તસ્માદેતદ્બ્રવીમિ તે ।। ૧૩.

શ્રાદ્ધના સમયે, પિતૃઓ હંમેશા પવનરૂપ બની બ્રાહ્મણોને જોઈને ત્યાં આવે છે. તેથી હું તને આ વાત કહી રહ્યો છું.

વસ્ત્રૈરન્નૈઃ પ્રદાનૈસ્તૈર્ભક્ષ્યપેયૈસ્તથૈવ ચ। ગોભિરશ્વૈસ્તથા ગ્રામૈઃ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ।। ૧૩.

વસ્ત્ર, અન્ન, ભેટો, ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ, ગાય, ઘોડા અને ગામ આપીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું જોઈએ.

ભવન્તિ પિતરઃ પ્રીતાઃ પૂજિતેષુ દ્વિજાતિષુ। તસ્માદન્નેન વિધિવત્ પૂજયેદ્દ્વિજસત્તમાન્ ।। ૧૩.

જ્યારે બ્રાહ્મણોનું સન્માન થાય છે ત્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી નિયમ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અન્નથી પૂજા કરવી જોઈએ.

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં કુર્ય્યાદુલ્લેખનં દ્વિજઃ। પ્રોક્ષણઞ્ચ તથા કુર્યાચ્છ્રાદ્ધકર્મ્મણ્યતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

બ્રાહ્મણે બંને હાથથી ઉલ્લેખન અને છાંટણીનું કાર્ય શ્રાદ્ધકર્મમાં સતર્કતાથી કરવું જોઈએ.

દર્ભાન્પિણ્ડાંસ્તથા ભક્ષ્યાન્પુષ્પાણિ વિવિધાનિ ચ। ગન્ધદાનમલઙ્કારમેકૈકં નિર્વપેદ્વુધઃ ।। ૧૩.

દરભા, પિંડ, વિવિધ ભોજન, ફૂલો, સુગંધ અને આભૂષણ દરેકને અલગથી નિયમ પ્રમાણે અર્પણ કરવું જોઈએ.

પોષયિત્વા જનં સમ્યગ્વૈશ્વઃ સ્યાદુત્તરો દ્વિજઃ। અભ્યઙ્ગ દર્ભપિઞ્જાલૈસ્ત્રિભિઃ કુર્યાદ્યથાવિધિ ।। ૧૩.

સમજપૂર્વક લોકોનું પાલન કર્યા પછી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ બને છે. તેને ત્રણ ગૂચ્છ દરભાથી અભ્યંગ કરવું જોઈએ.

અપસવ્યં પિતૃભ્યશ્ચ દદ્યાદન્નમનુત્તમમ્। તમુચ્ચાર્ય્યાથ સર્વેષાં વસ્ત્રાર્થં સૂત્રમેવ ચ ।। ૧૩.

પિતૃઓને ડાબા હાથથી શ્રેષ્ઠ અન્ન અર્પણ કરવું જોઈએ. તેમના નામ ઉચ્ચારીને બધાને વસ્ત્ર અને સૂત્ર પણ આપવું જોઈએ.

ખણ્ડનં પોષણં ચૈવ તથૈવોલ્લેખનં તથા। સકૃદેવ હિ દેવાનાં પિતૄણાં ત્રિભિરુચ્યતે ।। ૧૩.

કાપવું, પાલન કરવું અને ઉલ્લેખન—આ બધું દેવતાઓ માટે એકવાર અને પિતૃઓ માટે ત્રણવાર કરવું કહેવાય છે.

એકં પવિત્રં હસ્તેન પિતૄન્સર્વાન્સકૃત્સકૃત્। ચૈલમન્ત્રેણ પિણ્ડેભ્યો દત્ત્વા દર્શનજં હિતમ્ ।। ૧૩.

એક શુદ્ધ વસ્ત્ર હાથમાં લઈ, મનુષ્યે સર્વ પિતૃઓને વારંવાર દર્શનથી મળતું કલ્યાણરૂપ દાન, મંત્રોચ્ચાર સાથે પિંડ પર અર્પણ કરવું જોઈએ.

સદા સર્પિસ્તિલૈર્યુક્તાં સ્ત્રીન્ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્ભુવિ। જાનું કૃત્વા તથા સવ્યં ભૂમૌ પિતૃપરાયણઃ ।। ૧૩.

પિતૃઓ માટે સમર્પિત મનુષ્યે હંમેશાં તીળ અને ઘી સાથે મિશ્રિત ત્રણ પિંડ જમીન પર, ડાબું ઘૂંટણ મૂકી, વિધિ પ્રમાણે અર્પણ કરવું જોઈએ.

પિતૄન્ પિતામહાંશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહાન્। આહૂય ચ પિતૄન્ પ્રાઞ્ચાન્ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ। પિણ્ડાન્પરિક્ષિપેત્સમ્યગપસવ્યમતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

પિતૃઓ, પિતામહ અને પ્રપિતામહોને યથાવિધિ બોલાવી, પૂર્વ દિશામાં બેઠા રહી, પિતૃ તીર્થના જળથી પિંડોની આસપાસ ધ્યાનપૂર્વક પરિક્રમા કરવી જોઈએ.

અન્નેનાદ્ભિશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચૈવ પૃથગ્વિધૈઃ। પૃથગ્ માતામહાનાન્તુ કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ ।। ૧૩.

કેટલાક લોકો અનાજ, પાણી, ફૂલ અને વિવિધ પ્રકારના ભોજનથી માતૃકુલના પિતૃઓને અલગથી પૂજવા ઇચ્છે છે.

ત્રીન્ પિણ્ડાનાનુપૂર્વ્વ્યેણ સાઙ્ગુષ્ઠાન્પુષ્ટિવર્દ્ધનાન્ । જાન્વન્તરાભ્યાં યત્નેન પિણ્ડાન્ દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૧૩.

અંગૂઠાનો ઉપયોગ કરી, ઘૂંટણ વચ્ચે, ત્રણ પોષક પિંડો યોગ્ય ક્રમમાં અને કાળજીપૂર્વક અર્પણ કરવા જોઈએ.

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં ધર્મે મન્ત્રે ચ પર્ય્યયઃ। નમો વઃ પિતરઃ સૂક્ષ્મૈઃ સદા હ્યેવમતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

ડાબા અને ઉપરના હાથથી, ધર્મમંત્ર બોલતાં, હંમેશાં શ્રમ વિના કહેવું જોઈએ: 'પિતૃઓ, તમને વંદન છે, સુક્ષ્મ સ્વરૂપવાળા પિતૃઓને હંમેશાં વંદન.'

દક્ષિણસ્યાન્તુ પાણિભ્યાં પ્રથમં પિણ્ડમુત્સૃજેત્। નમો વઃ પિતરઃ સૌમ્યાઃ પઠન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

જમણા હાથથી પ્રથમ પિંડ મૂકવો, અને સતત શ્રમ વિના બોલવું: 'પિતૃઓ, સૌમ્ય સ્વભાવવાળા પિતૃઓને વંદન છે.'

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં ધર્મે સર્વ્વમતન્દ્રિતઃ। ઉલૂખલસ્ય લેખાયા મુદપાત્રાચ્ચ સેવનમ્ ।। ૧૩.

ડાબા અને ઉપરના હાથથી, હંમેશાં ધર્મમાં ચિત્ત રાખી, ઉલુખલની રેખા અને જળપાત્ર પાસે સેવા કરવી જોઈએ.

ક્ષૌમસૂત્રં નવં દદ્યાચ્છોણં કાર્પાસિકં તથા। પત્રોર્ણં પિતૃસૂત્રઞ્ચ કૌશેયં પરિવર્જયેત્ ।। ૧૩.

નવું કાપડનું સૂત્ર, લાલ કાપડ, ઊન અથવા પાંદડાનું વસ્ત્ર અને પિતૃસૂત્ર આપવું, પણ રેશમી વસ્ત્ર ટાળવું જોઈએ.

વર્જયેત્તદ્દશાં યજ્ઞે યદપ્યહતવસ્ત્રજામ્। ન પ્રીણન્તિ તથૈતાનિ દાતુરાપ્યાયતો ભવેત્ ।। ૧૩.

યજ્ઞમાં ફાટેલું કે મેલેલું વસ્ત્ર આપવું નહીં; આવા વસ્ત્રોથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થતા નથી અને દાતા પણ લાભ પામતો નથી.

શ્રેષ્ઠમાહુસ્ત્રિકકુદમઞ્જનં નિત્યમેવ ચ। કૃષ્ણેભ્યશ્ચ તિલેભ્યશ્ચ યત્તૈલં પરિરક્ષિતમ્ ।। ૧૩.

ત્રણ ગાંઠવાળું કાજળ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે અને કાળા તીળમાંથી બનાવેલું તેલ હંમેશાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ચન્દનાગુરુણી ચોભે તમાલોશીરપઝકમ્। ધૂપં ચ ગુગ્ગુલશ્રેષ્ઠં તુરુષ્કં ધૂપમેવ ચ ।। ૧૩.

ચંદન અને અગરબત્તી, તમાલ, ઉશીર અને ભક, તેમજ શ્રેષ્ઠ ધૂપ એટલે ગુગ્ગળ અને તુરુષ્ક ધૂપનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

શુક્લાઃ સુમનસઃ શ્રેષ્ઠાસ્તથા પઝોત્પલાનિ ચ। ગન્ધવન્ત્યુપપન્નાનિ યાનિ ચાન્યાનિ કૃત્સ્નશઃ ।। ૧૩.

શ્વેત અને સુગંધિત ફૂલો શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ કમળ અને કુમુદ પણ, અને અન્ય બધા સુગંધિત અને યોગ્ય ફૂલો પણ યોગ્ય છે.

જવાસુમનસો ભણ્ડીરૂપકામકુરણ્ડકાઃ। પુષ્પાણિ વર્જનીયાનિ શ્રાદ્ધકર્મણિ નિત્યશઃ ।। ૧૩.

જવા, સુમન, ભંડીર, ઉપકામ અને કુરંડક ફૂલો શ્રાદ્ધક્રિયામાં હંમેશાં ટાળવા જોઈએ.

યાનિ ગન્ધાદપેતાનિ ઉપગન્ધીનિ યાનિ ચ। વર્જનીયાનિ પુષ્પાણિ ભૂતિમન્વિચ્છતા તદા ।। ૧૩.

જે ફૂલોમાં સુગંધ નથી કે માત્ર ઓછી સુગંધ છે, તે ફૂલો શ્રાદ્ધમાં કલ્યાણ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ ટાળવા જોઈએ.

દ્વિજાતયસ્તથાન્વિષ્ઠા નિયતાઃ સ્યુરુદઙ્મુખાઃ। પૂજયેદ્યજમાનસ્તુ વિધિવદ્દક્ષિણામુખઃ ।। ૧૩.

દ્વિજાતિઓએ નિયમિત રહી, ઉત્તર દિશામાં બેઠા રહેવું, અને યજમાનને નિયમ પ્રમાણે દક્ષિણ દિશામાં રહી પૂજા કરવી.

તેષામભિમુખો દદ્યાદ્દર્ભાન્પિણ્ડાંશ્ચ યત્નતઃ। અનેન વિધિના સાક્ષાદર્ચ્ચયેત્ સ્વાન્ પિતામહાન્ ।। ૧૩.

તેમની સામે રહી, કાળજીપૂર્વક દર્ભા ઘાસ અને પિંડો અર્પણ કરવા, અને આ વિધિથી પોતાના પિતામહોની સીધી રીતે પૂજા કરવી.

હરિતા વૈ સપિઞ્જલ્યાઃ પુષ્પસ્નિગ્ધાઃ સમાહિતાઃ। રત્નિમાત્રપ્રદાનેન પિતૃતીર્થેન સંસ્થિતાઃ ।। ૧૩.

હરિત, પીળાશ પડતી, ફૂલોની ભીનાશવાળી અને સુવ્યવસ્થિત દર્ભા ઘાસ, જૌના દાણાની જેટલી લાંબી હોય, પિતૃસ્થાને મૂકવી.

ઉપમૂલે તથા નીલાઃ પ્રસ્તરાદ્યકુલોદ્યમાઃ । તથા શ્મામાકનીવારા દુર્વારાઃ સમુદાહૃતાઃ ।। ૧૩.

મૂળની નીચે પણ, કાળી પથ્થરો અને બીજા અનેક પદાર્થો ઊગે છે; એ જ રીતે, શમાક, નિવાર અને દુર્વા ઘાસ પણ અહીં ઉલ્લેખાયાં છે.

પૂર્વ્વંકીર્ત્તિતવાઞ્છ્રેષ્ઠો બભૂવાથ પ્રજાપતિઃ । તસ્ય વાલા નિપતિતા ભૂમૌ ચાકાશમાર્ગતઃ ।। ૧૩.

જે પ્રજાપતિનું પહેલાં વર્ણન થયું, એ સર્વોત્તમ પ્રજાપતિ પછી પ્રગટ થયા; તેમના વાળ આકાશના માર્ગે જમીન પર પડ્યા.