વાયુપુરાણમ્

નક્ષત્રાણાં ચરાદીનાં પિતૄનથ પિતામહાન્। દ્યાવાપૃથિવ્યોશ્ચ તથા નમસ્યામિ કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૧૨.

નક્ષત્રો, ચર અને અચલના પિતૃઓ તથા પિતામહો અને દ્યાવાપૃથ્વી, તેમને હું કરજોડીને વંદન કરું છું.

દેવર્ષીણાઞ્જનયિતૄંશ્ચ સર્વલોકનમસ્કૃતાન્। અભયસ્ય સદા દાતૄન્નમસ્યેઽહં કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૧૨.

દેવર્ષિઓના પિતૃઓ, જેમને સર્વ લોક વંદે છે અને જે હંમેશા નિર્ભયતા આપે છે, તેમને હું કરજોડીને વંદન કરું છું.

પ્રજા પતેઃ કશ્યપાય સોમાય વરુણાય ચ। યોગયોગેશ્વરેભ્યશ્ચ નમસ્યામિ કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૧૨.

પ્રજાપતિ, કશ્યપ, સોમ, વરુણ અને યોગના સ્વામીઓ, તેમને હું કરજોડીને વંદન કરું છું.

પિતૃગણેભ્યઃ સપ્તભ્યો નમો લોકેષુ સપ્તસુ। સ્વયમ્ભુવે નમશ્ચૈવ બ્રહ્મણે યોગચક્ષુષે ॥ ૧૨.

સાત લોકમાં રહેલા સાત પિતૃગણોને અને સ્વયંભૂ બ્રહ્મા, જે યોગદ્રષ્ટિ ધરાવે છે, તેમને હું વંદન કરું છું.

એતદુક્તં સસપ્તર્ષિબ્રહ્મર્ષિગણપૂજિતમ્ । પવિત્રં પરમં હ્યેતચ્છ્રીમદ્રક્ષોવિનાશનમ્ ॥ ૧૨.

આ મંત્ર સપ્તર્ષિ અને બ્રહ્મર્ષિગણ દ્વારા પૂજિત છે. આ પવિત્ર અને ઉત્તમ છે, તેમજ મહાપાપોનો નાશ કરે છે.

અનેન વિધિના યુક્તસ્ત્રીન્વરાન્ લભતે નરઃ। અન્નમાયુઃ સુતાંશ્ચૈવ દદતે પિતરો ભુવિ ॥ ૧૨.

જે પુરુષ આ વિધિથી યુક્ત થાય છે, તેને પિતૃઓ ત્રણ વર આપે છે: અન્ન, દીર્ઘ આયુષ્ય અને પુત્રો.

ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ। સપ્તાર્ચ્ચિષં જપેદ્યસ્તુ નિત્યમેવ સમાહિતઃ। સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાં પૃથિવ્યામેકરાડ્ભવેત્ ॥ ૧૨.

જે શ્રદ્ધા, પરમ ભક્તિ અને ઇન્દ્રિયજય સાથે સદા એકાગ્રતાપૂર્વક સપ્તાર્ચિષ મંત્રનો જપ કરે છે, તે પૃથ્વીના સાત દ્વીપો અને સમુદ્રો સાથે એકાધિપતિ બને છે.

યત્કિંચિત્પચ્યતે ગેહે ભક્ષ્યં વા ભોજ્યમેવ ચ। અનિવેદ્ય ન ભોક્તવ્યં તસ્મિન્નાયતને સદા ॥ ૧૨.

ઘરમાં જે કંઈ પકવાય, ભોજન કે ભક્ષ્ય, તે ત્યાં પહેલા અર્પણ કર્યા વિના ક્યારેય ખાવું નહીં.

ક્રમશઃ કીર્ત્તયિષ્યામિ બલિપાત્રાણ્યતઃ પરમ્। યેષુ યચ્ચ ફલં પ્રોક્તં તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ॥ ૧૨.

હવે હું ક્રમશઃ બલિપાત્રો અને દરેકમાં જે ફળ જણાવાયું છે તે કહીશ, એ તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

બૃહસ્પતિરુવાચ।। પાલાશં બ્રહ્મવર્ચસ્યમશ્વત્થે રાજ્યભાવના। સર્વભૂતાધિપત્યં ચ પ્લક્ષે નિત્યમુદાહૃતમ્ ।। ૧૩.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: પળાશ બ્રહ્મતેજ માટે, અશ્વત્થ રાજ્યપ્રાપ્તિ માટે અને પ્લક્ષ હંમેશા સર્વ પ્રાણીઓ પર અધિપત્ય માટે કહેવાય છે.

પુષ્ટિકામં ચ ન્યગ્રોધં બુદ્ધિં પ્રજ્ઞાં ધૃતિં સ્મૃતિમ્। રક્ષોઘ્નં ચ યશસ્યં ચ કાશ્મર્ય્યં પાત્રમુચ્યતે ।। ૧૩.

પોષણની ઇચ્છા હોય તો ન્યગ્રોધ પાત્ર, બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા, ધૈર્ય અને સ્મૃતિ માટે કાશ્મર પાત્ર, જે રક્ષાસનાશક અને યશસ્વી છે, તે કહેવાય છે.

સૌભાગ્યમુત્તમં લોકે મધુકે સમુદાહૃતમ્। ફલ્ગુપાત્રે ચ કુર્વાણઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ ।। ૧૩.

આ દુનિયામાં શ્રેષ્ઠ સુખ મધનું દાન કરવાથી મળે છે એવું માનવામાં આવે છે. જો કોઈ ફળગૂના વાસણમાં મધ અર્પણ કરે છે, તો તે પોતાના બધા ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરે છે.

પરા દ્યુતિરથો કર્ત્તુઃ પ્રાકાશ્યં ચ વિશેષતઃ । બિલ્વે લક્ષ્મીસ્તથા મેધા નિત્યમાયુષ્યમેવ ચ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ આ કાર્ય કરે છે તેને વિશેષ તેજ અને કાંતિ મળે છે. બિલ્વના વાસણમાં અર્પણ કરવાથી ધન, બુદ્ધિ અને લાંબું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

ક્ષેત્રારામતડાગેષુ સર્વસસ્યેષુ ચૈવ હિ। વર્ષેદજસ્રં પર્જન્યો વેણુપાત્રેષુ કુર્વ્વતઃ ।। ૧૩.

જે લોકો વાંસના વાસણમાં અર્પણ કરે છે, તેમના ખેતરો, બાગો, તળાવો અને તમામ પાકોમાં સતત વરસાદ વરસે છે.

એતેષ્વેવ સુપાત્રેષુ યે ચૈવાગ્રયણં દદુઃ। સકૃદપ્યત્ર યજ્ઞાનાં સર્વેષાં ફલમુચ્યતે ।। ૧૩.

આ શ્રેષ્ઠ વાસણોમાં જે લોકો પ્રથમ ભાગ અર્પણ કરે છે—even એકવાર પણ—તેઓ બધાં યજ્ઞોના ફળને પ્રાપ્ત કરે છે એવું કહેવાય છે.

પિતૃભ્યો યસ્તુ માલ્યાનિ સુગન્ધીનિ ચ સર્વશઃ । સદા દદ્યાચ્છ્રિયા યુક્તઃ સ વિભાતિ દિવાકરઃ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ પોતાના પૂર્વજોને હંમેશા ફૂલોની માળા અને સુગંધિત વસ્તુઓ અર્પણ કરે છે, તે સમૃદ્ધિથી યુક્ત થઈને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી બને છે.

ગુગ્ગુલાદીંસ્તથા ધૂપાન્ પિતૃભ્યો યઃ પ્રયચ્છતિ। સંયુક્તાન્મધુસર્પિર્ભ્યાં સોઽશ્વમેધફલં લભેત્ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ ગુગ્ગળ અને અન્ય ધૂપ, મધ અને ઘી સાથે પૂર્વજોને અર્પણ કરે છે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞના ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે.

ધૂપં ગન્ધગુણોપેતં કાન્તં પિતૃપરાયણમ્। લભતે સ્ત્રીષ્વપત્યાનિ ઇહ ચામુત્ર ચોભયોઃ। દદ્યાદેવ પિતૃભ્યસ્તુ નિત્યમેવ હ્યતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ સુગંધ અને ગુણોથી ભરપૂર ધૂપ પૂર્વજો માટે અર્પણ કરે છે, તેને અહીં અને પરલોકમાં પત્ની અને સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. તેથી, હંમેશા સતર્ક રહીને પૂર્વજોને અર્પણ કરવું જોઈએ.

દીપં પિતૃભ્યઃ પ્રયતઃ સદા યસ્તુ પ્રયચ્છતિ। સ લોકેઽપ્રતિમં ચક્ષુઃ સદા ચ લભતે શૂભમ્ ।। ૧૩.

જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધાથી હંમેશા પૂર્વજોને દીવો અર્પણ કરે છે, તેને દુનિયામાં અનન્ય દૃષ્ટિ અને સદાય શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે.

તેજસા યશમા ચૈવ કાન્ત્યા ચૈવ બલેન ચ। ભુવિ પ્રકાશો ભવતિ ભ્રાજતે ચ ત્રિવિષ્ટપે। અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિમાનાગ્રે સ મોદતે ।। ૧૩.

તેજ, યશ, કાંતિ અને બળથી વ્યક્તિ પૃથ્વી પર પ્રકાશિત થાય છે અને સ્વર્ગમાં પણ તેજસ્વી બને છે. અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો એ વ્યક્તિ વિમાનમાં આનંદ માણે છે.

ગન્ધાન્પુષ્પાણિ ધૂપાંશ્ચ દદ્યાદાજ્યાદુતીશ્ચ વૈ। ફલમૂલનમસ્કારૈઃ પિદૄણાં પ્રયતઃ શુચિઃ। પૂર્વ કૃત્વા દ્વિજાન્પશ્વાત્પૂજયેદન્નસમ્પદા ।। ૧૩.

પવિત્રતા અને શ્રદ્ધાથી સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ, ઘી, અન્ન, ફળ, મૂળ અને વંદન પૂર્વજોને અર્પણ કરવું જોઈએ. પહેલા બ્રાહ્મણો અને પશુઓનું સન્માન કરીને પછી અન્નથી તેમની પૂજા કરવી જોઈએ.

શ્રાદ્ધકાલે તુ સતતં વાયુભૂતાઃ પિતામહાઃ। આવિશન્તિ દ્વિજાન્દૃષ્ટ્વા તસ્માદેતદ્બ્રવીમિ તે ।। ૧૩.

શ્રાદ્ધના સમયે, પિતૃઓ હંમેશા પવનરૂપ બની બ્રાહ્મણોને જોઈને ત્યાં આવે છે. તેથી હું તને આ વાત કહી રહ્યો છું.

વસ્ત્રૈરન્નૈઃ પ્રદાનૈસ્તૈર્ભક્ષ્યપેયૈસ્તથૈવ ચ। ગોભિરશ્વૈસ્તથા ગ્રામૈઃ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ।। ૧૩.

વસ્ત્ર, અન્ન, ભેટો, ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ, ગાય, ઘોડા અને ગામ આપીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું જોઈએ.

ભવન્તિ પિતરઃ પ્રીતાઃ પૂજિતેષુ દ્વિજાતિષુ। તસ્માદન્નેન વિધિવત્ પૂજયેદ્દ્વિજસત્તમાન્ ।। ૧૩.

જ્યારે બ્રાહ્મણોનું સન્માન થાય છે ત્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી નિયમ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અન્નથી પૂજા કરવી જોઈએ.

સવ્યોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં કુર્ય્યાદુલ્લેખનં દ્વિજઃ। પ્રોક્ષણઞ્ચ તથા કુર્યાચ્છ્રાદ્ધકર્મ્મણ્યતન્દ્રિતઃ ।। ૧૩.

બ્રાહ્મણે બંને હાથથી ઉલ્લેખન અને છાંટણીનું કાર્ય શ્રાદ્ધકર્મમાં સતર્કતાથી કરવું જોઈએ.

દર્ભાન્પિણ્ડાંસ્તથા ભક્ષ્યાન્પુષ્પાણિ વિવિધાનિ ચ। ગન્ધદાનમલઙ્કારમેકૈકં નિર્વપેદ્વુધઃ ।। ૧૩.

દરભા, પિંડ, વિવિધ ભોજન, ફૂલો, સુગંધ અને આભૂષણ દરેકને અલગથી નિયમ પ્રમાણે અર્પણ કરવું જોઈએ.

પોષયિત્વા જનં સમ્યગ્વૈશ્વઃ સ્યાદુત્તરો દ્વિજઃ। અભ્યઙ્ગ દર્ભપિઞ્જાલૈસ્ત્રિભિઃ કુર્યાદ્યથાવિધિ ।। ૧૩.

સમજપૂર્વક લોકોનું પાલન કર્યા પછી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ બને છે. તેને ત્રણ ગૂચ્છ દરભાથી અભ્યંગ કરવું જોઈએ.

અપસવ્યં પિતૃભ્યશ્ચ દદ્યાદન્નમનુત્તમમ્। તમુચ્ચાર્ય્યાથ સર્વેષાં વસ્ત્રાર્થં સૂત્રમેવ ચ ।। ૧૩.

પિતૃઓને ડાબા હાથથી શ્રેષ્ઠ અન્ન અર્પણ કરવું જોઈએ. તેમના નામ ઉચ્ચારીને બધાને વસ્ત્ર અને સૂત્ર પણ આપવું જોઈએ.

ખણ્ડનં પોષણં ચૈવ તથૈવોલ્લેખનં તથા। સકૃદેવ હિ દેવાનાં પિતૄણાં ત્રિભિરુચ્યતે ।। ૧૩.

કાપવું, પાલન કરવું અને ઉલ્લેખન—આ બધું દેવતાઓ માટે એકવાર અને પિતૃઓ માટે ત્રણવાર કરવું કહેવાય છે.