વાયુપુરાણમ્

મોક્ષોપાયમથૈશ્વર્ય્યં સૂક્ષ્મદેહાશ્ચ દેવતાઃ। કૃત્સ્નં વૈરાગ્યમાનન્ત્યં પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓ મોક્ષનો ઉપાય, ઐશ્વર્ય, દેવતાઓને સૂક્ષ્મ શરીર, સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય અને અનંતપણું આપે છે.

ઐશ્વર્ય્યં વિહિતં યોગમૈશ્વર્ય્યં વિત્તમુત્તમમ્। યોગૈશ્વર્ય્યદૃતે મોક્ષઃ કથઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।। ૧૧.

પિતૃઓ જે ઐશ્વર્ય આપે છે, તે યોગમય ઐશ્વર્ય અને શ્રેષ્ઠ ધન છે; યોગમય ઐશ્વર્ય વિના મોક્ષ ક્યારેય મળતો નથી.

અપક્ષસ્યૈવ ગમનં ગગને પક્ષિણો યથા । વરિષ્ઠઃ સર્વધર્મ્માણાં મોક્ષો ધર્મ્મઃ સનાતનઃ ।। ૧૧.

જેમ પાંખ વગર પક્ષી આકાશમાં ઉડી શકતું નથી, તેમ બધા ધર્મોમાંથી મોક્ષ સર્વોચ્ચ અને શાશ્વત ધર્મ છે.

વિમાનાનાં સહસ્રાણિ યુક્તાન્યપ્સરસાંગણૈઃ। સર્વકામપ્રસિદ્ધાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓ હજારો વિમાનો આપે છે, જે અપ્સરાઓના સમૂહોથી શોભિત અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનારા હોય છે.

પ્રજ્ઞા પુષ્ટિઃ સ્મૃતિર્મેધા રાજ્યમારોગ્યમેવ ચ। પિતૄણાં હિ પ્રસાદેન પ્રાપ્યતે સુમહાત્મના ।। ૧૧.

પિતૃઓની કૃપાથી મહાન આત્માઓને જ્ઞાન, પુષ્ટિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, રાજ્ય અને આરોગ્ય—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.

મુક્તાવૈઢૂર્ય્યવાસાંસિ વાજિનાગાયુતાનિ ચ। કોટિશશ્ચાપિ રત્નાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતામહો મુક્તાની અને વૈડૂર્યમણીની વસ્ત્રો, ઘોડા અને હાથીઓના જૂથો, અને અણગણિત રત્નો આપે છે.

હંસબર્હિણયુક્તાનિ મુક્તાવૈઢૂર્ય્યવન્તિ ચ। કિઙ્કિણીજાલનદ્ધાનિ સદા પુષ્પફલાનિ ચ। પ્રીત્યા નિત્યં પ્રયચ્છન્તિ મનુષ્યાણાં પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતામહો હંમેશાં પ્રેમથી, મુક્તા અને વૈડૂર્યમણિથી શોભિત, હંસ અને મોર જોડાયેલા રથો, ઘંટડીની જાળીઓથી સજ્જ અને હંમેશાં ફૂલ-ફળોથી ભરેલા માનવોને આપે છે.

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે। રજતં રજતાક્તં વા પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે ॥ ૧૨.

સોનાનું, ચાંદીનું કે તાંબાનું પાત્ર પિતૃઓ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે; ચાંદીનું કે ચાંદીથી મઢાયેલું પાત્ર પણ પિતૃઓ માટે યોગ્ય ગણાય છે.

રજતસ્ય તથા ચાપિ દર્શનં દાનમેવ ચ। અનન્તમક્ષયં સ્વર્ગ્યં પિતૄણાં દાનમુચ્યતે। પિતૄનેતેન દાનેન સત્પુત્રાસ્તારયન્ત્યુત ॥ ૧૨.

ચાંદીનું દર્શન કે તેનું દાન, બંને અનંત, અક્ષય અને સ્વર્ગદાયક માનવામાં આવે છે; આ દાનથી સારા પુત્રો પોતાના પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે.

રાજતે હિ સ્વધા દુગ્ધા પાત્રેઽસ્મિન્પિતૃભિઃ પુરા। સ્વધાદાયાર્થિભિસ્તાત તસ્મિન્દત્તે તદક્ષયમ્ ॥ ૧૨.

પૂર્વકાળમાં પિતૃઓએ ચાંદીના પાત્રમાં દુધથી બનેલી સ્વધા પીધી હતી; સ્વધાની ઈચ્છા રાખનારા માટે, જ્યારે તે આ પાત્રમાં આપવામાં આવે, ત્યારે તે કદી ખૂટતું નથી.

કૃષ્ણાજિનસ્ય સાન્નિધ્યં દર્શનં દાનમેવ વા। રક્ષોઘ્નં બ્રહ્મવર્ચ્ચસ્યં પિતૄંસ્તત્તદ્વિતારયેત્ ॥ ૧૨.

કૃષ્ણમૃગની ચામડીનું હાજર રહેવું, તેનું દર્શન કે તેનું દાન, પાપ દૂર કરે છે, બ્રાહ્મણ તેજ વધારે છે અને પિતૃઓને અનેક રીતે લાભ આપે છે.

કાઞ્ચનં રાજતં તામ્રં દૌહિત્રં કુતપસ્તિલાઃ। વસ્ત્રઞ્ચ પાવનીયાનિ ત્રિદણ્ડો યોગમેવ ચ ॥ ૧૨.

સોનું, ચાંદી, તાંબું, દોહિત્ર, કુટપ પાત્ર, તિલ, શુદ્ધ વસ્ત્રો અને ત્રિદંડ તથા યોગાભ્યાસ—

શ્રાદ્ધકર્મણ્યયં શ્રેષ્ઠો વિધિર્બ્રાહ્યઃ સનાતનઃ। આયુઃ કીર્ત્તિઃ પ્રજાશ્ચૈવ પ્રજ્ઞાસન્તતિવર્દ્ધનઃ ॥ ૧૨.

આ શ્રાદ્ધકર્મ માટે શ્રેષ્ઠ અને શાશ્વત વિધિ છે; તે આયુષ્ય, કીર્તિ, સંતાન અને જ્ઞાન તથા વંશની વૃદ્ધિ કરે છે.

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં વિદિકૂસ્થાનં વિશેષતઃ। સર્વતોરત્નિમાત્રન્તુ ચતુરસ્રં સુસંહિતમ્ ॥ ૧૨.

દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં, ખાસ નિર્ધારિત સ્થળે, એક રત્નિ માપનું ચોરસ અને સારી રીતે તૈયાર કરેલું સ્થાન બનાવવું જોઈએ.

વક્ષ્યામિ વિધિવત્સ્થાનં પિતૄણામનુશાસનાત્। ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં બલવર્ણવિવર્દ્ધનમ્ ॥ ૧૨.

હું નિયમ અને આજ્ઞા અનુસાર પિતૃઓ માટેનું એવું સ્થાન કહું છું, જે ધન, આરોગ્ય, આયુષ્ય, બળ અને તેજ વધારનારું છે.

તત્ર ગર્ત્તાસ્ત્રયઃ કાર્ય્યાસ્ત્રયો દણ્ડાશ્ચ ખાદિરાઃ। રત્નિમાત્રાસ્તુ તે કાર્ય્યા રજતેન વિભૂષિતાઃ। તેવિતસ્ત્યાયતાઃ કાર્ય્યાઃ સર્વ્વતશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ ॥ ૧૨.

ત્યાં ત્રણ ખાડા અને ત્રણ ખાદિરના દંડ, દરેક એક રત્નિ લાંબા અને ચાંદીથી શોભિત, બનાવવાના; તે લાંબા અને ચાર આંગળ જાડા હોવા જોઈએ.

પ્રાગ્દક્ષિણમુખાન્ભૂમૌ સ્થિતાનસુષિરંસ્તથા। અદ્ભિઃ પવિત્રપૂતાભિઃ પ્લાવયેત્સતતં શુચિઃ ॥ ૧૨.

એ દંડોને પૂર્વ અને દક્ષિણ તરફ મોઢા રાખીને જમીન પર, છિદ્ર વિના ગોઠવવા; અને શુદ્ધ મનુષ્યે દરભાથી શુદ્ધ કરેલા પાણીથી વારંવાર ધોઈ રાખવા.

પયસા હ્યાજગવ્યેન શોધનં વાગ્ભિરેવ તુ। તર્પણાત્સતતં હ્યેવં તૃપ્તિર્ભવતિ શાશ્વતી ॥ ૧૨.

ગાયના કે બકરાની દુધથી અને પવિત્ર મંત્રોથી શુદ્ધિ કરવી; આવું સતત તર્પણ કરવાથી પિતૃઓને સદા માટે સંતોષ મળે છે.

ઇહ ચામુત્ર ચ શ્રીમાન્સર્વકર્મસમન્વિતઃ। એવં ત્રિષવણસ્નાતો યોઽર્ચયેત પિતૄન્સદા । મન્ત્રેણ વિધિવત્સમ્યગશ્વમેધફલં લભેત્ ॥ ૧૨.

આ જગતમાં અને પરલોકમાં, જે સર્વ કર્મોથી યુક્ત છે, અને નિયમિત રીતે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને યોગ્ય મંત્ર અને વિધિથી પિતૃઓની પૂજા કરે છે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

તત્સ્થાપયેદમાવાસ્યાં ગર્ત્તે ભૂચતુરઙ્ગુલે । ત્રિઃસપ્તસંજ્ઞાસ્તે યજ્ઞાસ્ત્રૈલોક્યં ધાર્ય્યતે તુ વૈ ॥ ૧૨.

અમાવાસ્યાના દિવસે, ચાર આંગળ ચોરસ ખાડામાં આ સ્થાપવું; આ ત્રિ-સપ્ત સંજ્ઞાવાળા યજ્ઞો ત્રણેય લોકને ધારણ કરે છે.

તસ્ય પુષ્ટિરથૈશ્વર્ય્યમાયુઃ સન્તતિરેવ ચ। વિચિત્રા ભજતે લક્ષ્મીર્મોક્ષં ચ લભતે ક્રમાત્ ॥ ૧૨.

આ વિધિથી પુષ્ટિ, સંપત્તિ, આયુષ્ય અને સંતાન મળે છે; વિવિધ પ્રકારની લક્ષ્મી મળે છે અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

પાપ્માપહં પાવનીયમશ્વમેધફલં તથા। અશ્વમેધફલં હ્યેતદ્દ્વિજૈઃ સત્કૃત્ય પૂજિતમ્। મન્ત્રં વક્ષ્યામ્યહં તસ્માદમૃતં બ્રહ્મનિર્મિતમ્ ॥ ૧૨.

આ પાપ દૂર કરનાર, પવિત્ર અને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ આપનાર છે; જ્યારે દ્વિજોએ આનું સન્માનપૂર્વક પૂજન કરે છે, ત્યારે હું એ માટે બ્રહ્મા દ્વારા રચાયેલ અમર મંત્ર કહું છું.

દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ। નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવન્ત્યુત ॥ ૧૨.

દેવતાઓને, પિતૃઓને અને મહાયોગીઓને હંમેશાં નમન; સ્વધા અને સ્વાહા ને પણ સદા વંદન.

આદ્યાવસાને શ્રાદ્ધસ્ય ત્રિરાવર્ત્તં જપેત્સદા। પિણ્ડનિર્વપણે ચૈવ જપેદેતત્સમાહિતઃ। પિતરઃ ક્ષિપ્રમાયાન્તિ રાક્ષસાઃ પ્રદ્રવન્તિ ચ ॥ ૧૨.

શ્રાદ્ધના આરંભ અને અંતે, અને પિંડ અર્પણ સમયે પણ, આ મંત્રને ત્રણ વખત એકાગ્રતાપૂર્વક જપવો જોઈએ. આવું કરતાં પિતૃઓ ઝડપથી આવે છે અને દુષ્ટ આત્માઓ દૂર ભાગી જાય છે.

પિતૄંસ્તત્ર્ત્રિષુ લોકેષુ મન્ત્રોઽયં તારયત્યુત। પઠ્યમાનઃ સદા શ્રાદ્ધે નિયતં બ્રહ્‌મવાદિભિઃ ॥ ૧૨.

આ મંત્ર શ્રાદ્ધમાં બ્રહ્મનિષ્ઠ લોકો દ્વારા નિયમિત રીતે જપવામાં આવે ત્યારે તે ત્રણેય લોકમાં પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે.

રાજ્યકામો જપેદેનં સદા મન્ત્રમતન્દ્રિતઃ। વીર્ય્યશૌચાર્થસત્ત્વઞ્ચ શ્રીરાયુર્બલવર્દ્ધનમ્ ॥ ૧૨.

જેને રાજ્યની ઇચ્છા હોય તે વ્યક્તિએ આ મંત્રને સદા ઉત્સાહપૂર્વક જપવો જોઈએ. એથી શક્તિ, પવિત્રતા, સંપત્તિ, સદ્ગુણ, યશ, આયુષ્ય અને બળ વધે છે.

પ્રીયન્તે પિતરો યેન જપ્યેન નિયમેન ચ। સપ્તાર્ચ્ચિષં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વકામપ્રદં શુભમ્ ॥ ૧૨.

જે મંત્રના નિયમિત જપથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે, તે સર્વ ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર અને શુભ સપ્તાર્ચિષ મંત્ર હું હવે કહું છું.

અમૂર્તાનાં સમૂર્તાનાં પિતૄણાં દીપ્ત તેજસામ્। નમસ્યામિ સદા તેભ્યો ધ્યાનિભ્યો યોગચક્ષુષા ॥ ૧૨.

રૂપવાળા અને રૂપરહિત, તેજસ્વી પિતૃઓને, જે ધ્યાનમાં લીન છે અને યોગદ્રષ્ટિ ધરાવે છે, તેમને હું સદા વંદન કરું છું.

ઇન્દ્રાદીનાં જનયિતારો ભૃગુમારીચયોસ્તથા। સપ્તર્ષીણાં પિતૄણાઞ્ચ તાન્નમસ્યામિ કામદાન્ ॥ ૧૨.

ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ, ભૃગુ અને મરીચિ, સપ્તર્ષિ અને પિતૃઓના જન્મદાતાઓને, જે સર્વ ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે, તેમને હું વંદન કરું છું.