વાયુપુરાણમ્

દેવકાર્ય્યાદપિ સદા પિતૃકાર્ય્યં વિશિષ્યતે। દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં હિ પૂર્વ્વમાપ્યાયનં સ્મૃતમ્ ।। ૧૧.

દેવતાઓના કાર્ય કરતાં પિતૃકાર્ય હંમેશા શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે પિતૃઓનું પુનઃપૂરણ દેવતાઓના પૂર્વે મનાયું છે.

ન હિ યોગગતિઃ સૂક્ષ્મા પિતૄણામપિ તૃપ્તયઃ। તપસા હિ પ્રસિદ્ધેન દૃશ્યન્તે માંસચક્ષુષા ।। ૧૧.

યોગનો સૂક્ષ્મ માર્ગ કે પિતૃઓની તૃપ્તિ, એ માટે નથી; તેઓ તો પ્રસિદ્ધ તપસ્યાથી, સામાન્ય આંખે પણ દેખાઈ આવે છે.

ઇત્યેતે પિતરશ્ચૈવ લોકા દુહિતરશ્ચ વૈ। દૌહિત્રા યજમાનાશ્ચ પ્રોક્તા યે ભાવયન્તિ તાન્ ।। ૧૧.

આ રીતે પિતૃલોક, તેમની દીકરીઓ, દૌહિત્રો અને યજમાન—જે તેમને પોષે છે—એ બધાની અહીં વાત કહેવાઈ છે.

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તશ્ચ ત્રયસ્તેષામમૂર્ત્તયઃ। તેભ્યઃ શ્રાદ્ધાનિ સત્કૃત્ય દેવાઃ કુર્વ્વન્તિ યત્નતઃ ।। ૧૧.

ચારે શરીરધારી છે અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; દેવતાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમને માન આપે છે અને શ્રાદ્ધ વિધિ ઉત્સાહથી કરે છે.

ભક્તાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે સેન્દ્રાસ્તદ્ઘતમાનસાઃ। વિશ્વે ચ સિકતાશ્ચૈવ પૃશ્નિજાઃ શ્રૃઙ્ગિણસ્તથા ।। ૧૧.

બધા ભક્તિથી, હાથ જોડીને, ઇન્દ્ર સહિત, એકાગ્ર મનથી ઉપસ્થિત થાય છે; વિશ્વે, રેતીના કણ, પૃશ્નિજ અને શ્રૃંગી પણ એમ જ કરે છે.

કૃષ્ણાઃ શ્વેતાસ્ત્વજાશ્ચૈવ વિધિવત્પૂજયન્ત્યુત। પ્રજાસ્તા વાતરશના દિવાકીર્ત્ત્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

કાળા, સફેદ અને અજન્મા પણ યોગ્ય વિધિથી પૂજા કરે છે; પવનની પટ્ટીધારી અને દિવસમાં પ્રસિદ્ધ સંતાન પણ એમ જ કરે છે.

લેખાશ્ચ મરુતશ્ચૈવ બ્રહ્માદ્યાશ્ચ દિવૌકસઃ। અત્રિભૃગ્વઙ્ગિરાદ્યાશ્ચ ઋષયઃ સર્વ્વ એવ ચ ।। ૧૧.

લેખા, મરુત, બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ, અને અત્રિ, ભૃગુ, અંગિરા વગેરે બધા ઋષિઓ પણ તેમાં સામેલ છે.

યક્ષા નાગાઃ સુપર્ણાશ્ચ કિન્નરા રાક્ષસૈઃ સહ। પિતૄંસ્ત્વપૂજયન્સર્વે નિત્યમેવ ફલાર્થિનઃ ।। ૧૧.

યક્ષ, નાગ, સુપર્ણ, કિન્નર અને રાક્ષસો પણ, ફળની ઇચ્છાથી, પિતૃઓની હંમેશા પૂજા કરે છે.

એવમેતે મહાત્માનઃ શ્રાદ્ધે સત્કૃત્ય પૂજિતાઃ। સર્વાન્કામાન્પ્રયચ્છન્તિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૧૧.

આ મહાન આત્માઓ શ્રાદ્ધમાં માનથી પૂજાય છે અને પછી તેઓ શતેએક, હજારો ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

હિત્વા ત્રૈલોક્યસંસારં જરામૃત્યુભયં તથા। મોક્ષં યોગમયૈશ્વર્ય્યં પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

ત્રણે લોકનો જન્મમરણનો ચક્ર અને વૃદ્ધાવસ્થા-મૃત્યુનો ભય છોડીને, પિતૃઓ મોક્ષ અને યોગમય ઐશ્વર્ય આપે છે.

મોક્ષોપાયમથૈશ્વર્ય્યં સૂક્ષ્મદેહાશ્ચ દેવતાઃ। કૃત્સ્નં વૈરાગ્યમાનન્ત્યં પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓ મોક્ષનો ઉપાય, ઐશ્વર્ય, દેવતાઓને સૂક્ષ્મ શરીર, સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય અને અનંતપણું આપે છે.

ઐશ્વર્ય્યં વિહિતં યોગમૈશ્વર્ય્યં વિત્તમુત્તમમ્। યોગૈશ્વર્ય્યદૃતે મોક્ષઃ કથઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।। ૧૧.

પિતૃઓ જે ઐશ્વર્ય આપે છે, તે યોગમય ઐશ્વર્ય અને શ્રેષ્ઠ ધન છે; યોગમય ઐશ્વર્ય વિના મોક્ષ ક્યારેય મળતો નથી.

અપક્ષસ્યૈવ ગમનં ગગને પક્ષિણો યથા । વરિષ્ઠઃ સર્વધર્મ્માણાં મોક્ષો ધર્મ્મઃ સનાતનઃ ।। ૧૧.

જેમ પાંખ વગર પક્ષી આકાશમાં ઉડી શકતું નથી, તેમ બધા ધર્મોમાંથી મોક્ષ સર્વોચ્ચ અને શાશ્વત ધર્મ છે.

વિમાનાનાં સહસ્રાણિ યુક્તાન્યપ્સરસાંગણૈઃ। સર્વકામપ્રસિદ્ધાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓ હજારો વિમાનો આપે છે, જે અપ્સરાઓના સમૂહોથી શોભિત અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનારા હોય છે.

પ્રજ્ઞા પુષ્ટિઃ સ્મૃતિર્મેધા રાજ્યમારોગ્યમેવ ચ। પિતૄણાં હિ પ્રસાદેન પ્રાપ્યતે સુમહાત્મના ।। ૧૧.

પિતૃઓની કૃપાથી મહાન આત્માઓને જ્ઞાન, પુષ્ટિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, રાજ્ય અને આરોગ્ય—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.

મુક્તાવૈઢૂર્ય્યવાસાંસિ વાજિનાગાયુતાનિ ચ। કોટિશશ્ચાપિ રત્નાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતામહો મુક્તાની અને વૈડૂર્યમણીની વસ્ત્રો, ઘોડા અને હાથીઓના જૂથો, અને અણગણિત રત્નો આપે છે.

હંસબર્હિણયુક્તાનિ મુક્તાવૈઢૂર્ય્યવન્તિ ચ। કિઙ્કિણીજાલનદ્ધાનિ સદા પુષ્પફલાનિ ચ। પ્રીત્યા નિત્યં પ્રયચ્છન્તિ મનુષ્યાણાં પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતામહો હંમેશાં પ્રેમથી, મુક્તા અને વૈડૂર્યમણિથી શોભિત, હંસ અને મોર જોડાયેલા રથો, ઘંટડીની જાળીઓથી સજ્જ અને હંમેશાં ફૂલ-ફળોથી ભરેલા માનવોને આપે છે.

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે। રજતં રજતાક્તં વા પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે ॥ ૧૨.

સોનાનું, ચાંદીનું કે તાંબાનું પાત્ર પિતૃઓ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે; ચાંદીનું કે ચાંદીથી મઢાયેલું પાત્ર પણ પિતૃઓ માટે યોગ્ય ગણાય છે.

રજતસ્ય તથા ચાપિ દર્શનં દાનમેવ ચ। અનન્તમક્ષયં સ્વર્ગ્યં પિતૄણાં દાનમુચ્યતે। પિતૄનેતેન દાનેન સત્પુત્રાસ્તારયન્ત્યુત ॥ ૧૨.

ચાંદીનું દર્શન કે તેનું દાન, બંને અનંત, અક્ષય અને સ્વર્ગદાયક માનવામાં આવે છે; આ દાનથી સારા પુત્રો પોતાના પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે.

રાજતે હિ સ્વધા દુગ્ધા પાત્રેઽસ્મિન્પિતૃભિઃ પુરા। સ્વધાદાયાર્થિભિસ્તાત તસ્મિન્દત્તે તદક્ષયમ્ ॥ ૧૨.

પૂર્વકાળમાં પિતૃઓએ ચાંદીના પાત્રમાં દુધથી બનેલી સ્વધા પીધી હતી; સ્વધાની ઈચ્છા રાખનારા માટે, જ્યારે તે આ પાત્રમાં આપવામાં આવે, ત્યારે તે કદી ખૂટતું નથી.

કૃષ્ણાજિનસ્ય સાન્નિધ્યં દર્શનં દાનમેવ વા। રક્ષોઘ્નં બ્રહ્મવર્ચ્ચસ્યં પિતૄંસ્તત્તદ્વિતારયેત્ ॥ ૧૨.

કૃષ્ણમૃગની ચામડીનું હાજર રહેવું, તેનું દર્શન કે તેનું દાન, પાપ દૂર કરે છે, બ્રાહ્મણ તેજ વધારે છે અને પિતૃઓને અનેક રીતે લાભ આપે છે.

કાઞ્ચનં રાજતં તામ્રં દૌહિત્રં કુતપસ્તિલાઃ। વસ્ત્રઞ્ચ પાવનીયાનિ ત્રિદણ્ડો યોગમેવ ચ ॥ ૧૨.

સોનું, ચાંદી, તાંબું, દોહિત્ર, કુટપ પાત્ર, તિલ, શુદ્ધ વસ્ત્રો અને ત્રિદંડ તથા યોગાભ્યાસ—

શ્રાદ્ધકર્મણ્યયં શ્રેષ્ઠો વિધિર્બ્રાહ્યઃ સનાતનઃ। આયુઃ કીર્ત્તિઃ પ્રજાશ્ચૈવ પ્રજ્ઞાસન્તતિવર્દ્ધનઃ ॥ ૧૨.

આ શ્રાદ્ધકર્મ માટે શ્રેષ્ઠ અને શાશ્વત વિધિ છે; તે આયુષ્ય, કીર્તિ, સંતાન અને જ્ઞાન તથા વંશની વૃદ્ધિ કરે છે.

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં વિદિકૂસ્થાનં વિશેષતઃ। સર્વતોરત્નિમાત્રન્તુ ચતુરસ્રં સુસંહિતમ્ ॥ ૧૨.

દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં, ખાસ નિર્ધારિત સ્થળે, એક રત્નિ માપનું ચોરસ અને સારી રીતે તૈયાર કરેલું સ્થાન બનાવવું જોઈએ.

વક્ષ્યામિ વિધિવત્સ્થાનં પિતૄણામનુશાસનાત્। ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં બલવર્ણવિવર્દ્ધનમ્ ॥ ૧૨.

હું નિયમ અને આજ્ઞા અનુસાર પિતૃઓ માટેનું એવું સ્થાન કહું છું, જે ધન, આરોગ્ય, આયુષ્ય, બળ અને તેજ વધારનારું છે.

તત્ર ગર્ત્તાસ્ત્રયઃ કાર્ય્યાસ્ત્રયો દણ્ડાશ્ચ ખાદિરાઃ। રત્નિમાત્રાસ્તુ તે કાર્ય્યા રજતેન વિભૂષિતાઃ। તેવિતસ્ત્યાયતાઃ કાર્ય્યાઃ સર્વ્વતશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ ॥ ૧૨.

ત્યાં ત્રણ ખાડા અને ત્રણ ખાદિરના દંડ, દરેક એક રત્નિ લાંબા અને ચાંદીથી શોભિત, બનાવવાના; તે લાંબા અને ચાર આંગળ જાડા હોવા જોઈએ.

પ્રાગ્દક્ષિણમુખાન્ભૂમૌ સ્થિતાનસુષિરંસ્તથા। અદ્ભિઃ પવિત્રપૂતાભિઃ પ્લાવયેત્સતતં શુચિઃ ॥ ૧૨.

એ દંડોને પૂર્વ અને દક્ષિણ તરફ મોઢા રાખીને જમીન પર, છિદ્ર વિના ગોઠવવા; અને શુદ્ધ મનુષ્યે દરભાથી શુદ્ધ કરેલા પાણીથી વારંવાર ધોઈ રાખવા.

પયસા હ્યાજગવ્યેન શોધનં વાગ્ભિરેવ તુ। તર્પણાત્સતતં હ્યેવં તૃપ્તિર્ભવતિ શાશ્વતી ॥ ૧૨.

ગાયના કે બકરાની દુધથી અને પવિત્ર મંત્રોથી શુદ્ધિ કરવી; આવું સતત તર્પણ કરવાથી પિતૃઓને સદા માટે સંતોષ મળે છે.

ઇહ ચામુત્ર ચ શ્રીમાન્સર્વકર્મસમન્વિતઃ। એવં ત્રિષવણસ્નાતો યોઽર્ચયેત પિતૄન્સદા । મન્ત્રેણ વિધિવત્સમ્યગશ્વમેધફલં લભેત્ ॥ ૧૨.

આ જગતમાં અને પરલોકમાં, જે સર્વ કર્મોથી યુક્ત છે, અને નિયમિત રીતે ત્રણ વખત સ્નાન કરીને યોગ્ય મંત્ર અને વિધિથી પિતૃઓની પૂજા કરે છે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.