વાયુપુરાણમ્

લોકેષ્વેતેષુ વર્ત્તન્તે કામગેષુ વિહઙ્ગમાઃ । એતાન્વૈશ્યગણાઃ શ્રાદ્ધે ભાવયન્તિ ફલાર્થિનઃ ।। ૧૧.

આ લોકોમાં તેઓ ઇચ્છાઓ ધરાવતા પક્ષીઓની જેમ વિહાર કરે છે; વૈશ્યોના સમૂહો શ્રાદ્ધમાં તેમને ફળની આશાએ પૂજે છે.

એતેષાં માનસી સન્યા વિરજા નામ વિશ્રુતા । યયાતેર્જનની સાધ્વી પત્ની સા નહુષસ્ય તુ ।। ૧૧.

આ પિતૃઓમાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી વિરજા નામની પુત્રી પ્રસિદ્ધ છે; તે યયાતિની પવિત્ર માતા અને નહુષની પત્ની છે.

સુકાલા નામ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । હિરણ્યગર્ભસ્ય સુતાઃ શૂદ્રાસ્તાન્બાવયન્ત્યુત ।। ૧૧.

સુકાલા નામના પિતૃઓ વસિષ્ઠ પ્રજાપતિના સંતાન છે અને હિરણ્યગર્ભના પુત્રો છે; તેમને શૂદ્રો પૂજે છે.

માનસા નામ તે લોકા વહન્તે યત્ર તે દિવિ। એતેષાં માનસી કન્યા નર્મદા સરિતાં વરા ।। ૧૧.

તેઓના લોકને માનસ કહે છે, જે તેઓ સ્વર્ગમાં ધારણ કરે છે; તેમાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી નર્મદા, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પુત્રી છે.

સા ભાવયતિ ભૂતાનિ દક્ષિણાપથગામિની । જનની ત્રસદ્દસ્યોર્હિ પુરુકુત્સપરિગ્રહઃ ।। ૧૧.

દક્ષિણ તરફ વહેતી એ નર્મદા સર્વ જીવોને પોષે છે; તે ત્રસદસ્યુની માતા અને પુરુકુત્સની પત્ની છે.

એતેષામભ્યુપગમાન્માતુર્મન્વન્તરેશ્વરઃ । મન્વન્ત રાદૌ શ્રાદ્ધાનિ પ્રવર્ત્તયતિ સર્વશઃ ।। ૧૧.

મન્વંતરકાળમાં મન્વંતરના સ્વામી દ્વારા આ પિતૃઓના સ્વીકારથી સર્વ શ્રાદ્ધવિધિઓ મન્વંતર આરંભે સ્થાપિત થાય છે.

પિદૄણામાનુપૂર્વ્યેણ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમાઃ । તસ્માદિહ સ્વધર્મેણ શ્રાદ્ધં દેયન્તુ શ્રદ્ધયા ।। ૧૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સર્વ પિતૃઓ માટે યોગ્ય ક્રમમાં, તેથી અહીં પોતાના ધર્મ પ્રમાણે શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

સર્વેષાં રાજતૈઃ પાત્રૈરપિ વા રજતાન્વિતૈઃ। દત્તં સ્વધાં પુરોધાય તથા પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૧૧.

ચાંદીના વાસણોમાં કે ચાંદીથી શોભિત વાસણોમાંથી, પહેલા 'સ્વધા' અર્પણ કરીને જે પિતૃઓને ભોજન અર્પે છે, તે તેમને ખૂબ જ પ્રસન્ન કરે છે.

સોમસ્યાપ્યાયનં કૃત્વા હ્યગ્નેર્વૈવસ્વતસ્ય ચ। ઉદ ગાયનઞ્ચાગ્નૌ ચ અશ્વમેધં તદામુયાત્ ।। ૧૧.

સોમના પુનઃપૂરણ, અગ્નિ અને વૈવસ્વતનું પણ પૂજન, તથા જળ અને અગ્નિની સ્તુતિ કરીને, એ વ્યક્તિને અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

પિતૄન્ પ્રીણાતિ વૈ ભક્ત્યા પિતરઃ પ્રીણયન્તિ તમ્। પિતરઃ પુષ્ટિકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય વા પુનઃ। પુષ્ટિં પ્રજાં ચ સ્વર્ગં પ્રયચ્છન્તિ ન સંશયઃ ।। ૧૧.

જે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે, તેને પિતૃઓ પણ પ્રસન્ન કરે છે; પિતૃઓ પુષ્ટિ ઇચ્છનારને પુષ્ટિ, સંતાન ઇચ્છનારને સંતાન અને સ્વર્ગ પણ આપે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દેવકાર્ય્યાદપિ સદા પિતૃકાર્ય્યં વિશિષ્યતે। દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં હિ પૂર્વ્વમાપ્યાયનં સ્મૃતમ્ ।। ૧૧.

દેવતાઓના કાર્ય કરતાં પિતૃકાર્ય હંમેશા શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે પિતૃઓનું પુનઃપૂરણ દેવતાઓના પૂર્વે મનાયું છે.

ન હિ યોગગતિઃ સૂક્ષ્મા પિતૄણામપિ તૃપ્તયઃ। તપસા હિ પ્રસિદ્ધેન દૃશ્યન્તે માંસચક્ષુષા ।। ૧૧.

યોગનો સૂક્ષ્મ માર્ગ કે પિતૃઓની તૃપ્તિ, એ માટે નથી; તેઓ તો પ્રસિદ્ધ તપસ્યાથી, સામાન્ય આંખે પણ દેખાઈ આવે છે.

ઇત્યેતે પિતરશ્ચૈવ લોકા દુહિતરશ્ચ વૈ। દૌહિત્રા યજમાનાશ્ચ પ્રોક્તા યે ભાવયન્તિ તાન્ ।। ૧૧.

આ રીતે પિતૃલોક, તેમની દીકરીઓ, દૌહિત્રો અને યજમાન—જે તેમને પોષે છે—એ બધાની અહીં વાત કહેવાઈ છે.

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તશ્ચ ત્રયસ્તેષામમૂર્ત્તયઃ। તેભ્યઃ શ્રાદ્ધાનિ સત્કૃત્ય દેવાઃ કુર્વ્વન્તિ યત્નતઃ ।। ૧૧.

ચારે શરીરધારી છે અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; દેવતાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમને માન આપે છે અને શ્રાદ્ધ વિધિ ઉત્સાહથી કરે છે.

ભક્તાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે સેન્દ્રાસ્તદ્ઘતમાનસાઃ। વિશ્વે ચ સિકતાશ્ચૈવ પૃશ્નિજાઃ શ્રૃઙ્ગિણસ્તથા ।। ૧૧.

બધા ભક્તિથી, હાથ જોડીને, ઇન્દ્ર સહિત, એકાગ્ર મનથી ઉપસ્થિત થાય છે; વિશ્વે, રેતીના કણ, પૃશ્નિજ અને શ્રૃંગી પણ એમ જ કરે છે.

કૃષ્ણાઃ શ્વેતાસ્ત્વજાશ્ચૈવ વિધિવત્પૂજયન્ત્યુત। પ્રજાસ્તા વાતરશના દિવાકીર્ત્ત્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

કાળા, સફેદ અને અજન્મા પણ યોગ્ય વિધિથી પૂજા કરે છે; પવનની પટ્ટીધારી અને દિવસમાં પ્રસિદ્ધ સંતાન પણ એમ જ કરે છે.

લેખાશ્ચ મરુતશ્ચૈવ બ્રહ્માદ્યાશ્ચ દિવૌકસઃ। અત્રિભૃગ્વઙ્ગિરાદ્યાશ્ચ ઋષયઃ સર્વ્વ એવ ચ ।। ૧૧.

લેખા, મરુત, બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ, અને અત્રિ, ભૃગુ, અંગિરા વગેરે બધા ઋષિઓ પણ તેમાં સામેલ છે.

યક્ષા નાગાઃ સુપર્ણાશ્ચ કિન્નરા રાક્ષસૈઃ સહ। પિતૄંસ્ત્વપૂજયન્સર્વે નિત્યમેવ ફલાર્થિનઃ ।। ૧૧.

યક્ષ, નાગ, સુપર્ણ, કિન્નર અને રાક્ષસો પણ, ફળની ઇચ્છાથી, પિતૃઓની હંમેશા પૂજા કરે છે.

એવમેતે મહાત્માનઃ શ્રાદ્ધે સત્કૃત્ય પૂજિતાઃ। સર્વાન્કામાન્પ્રયચ્છન્તિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૧૧.

આ મહાન આત્માઓ શ્રાદ્ધમાં માનથી પૂજાય છે અને પછી તેઓ શતેએક, હજારો ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

હિત્વા ત્રૈલોક્યસંસારં જરામૃત્યુભયં તથા। મોક્ષં યોગમયૈશ્વર્ય્યં પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

ત્રણે લોકનો જન્મમરણનો ચક્ર અને વૃદ્ધાવસ્થા-મૃત્યુનો ભય છોડીને, પિતૃઓ મોક્ષ અને યોગમય ઐશ્વર્ય આપે છે.

મોક્ષોપાયમથૈશ્વર્ય્યં સૂક્ષ્મદેહાશ્ચ દેવતાઃ। કૃત્સ્નં વૈરાગ્યમાનન્ત્યં પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓ મોક્ષનો ઉપાય, ઐશ્વર્ય, દેવતાઓને સૂક્ષ્મ શરીર, સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય અને અનંતપણું આપે છે.

ઐશ્વર્ય્યં વિહિતં યોગમૈશ્વર્ય્યં વિત્તમુત્તમમ્। યોગૈશ્વર્ય્યદૃતે મોક્ષઃ કથઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।। ૧૧.

પિતૃઓ જે ઐશ્વર્ય આપે છે, તે યોગમય ઐશ્વર્ય અને શ્રેષ્ઠ ધન છે; યોગમય ઐશ્વર્ય વિના મોક્ષ ક્યારેય મળતો નથી.

અપક્ષસ્યૈવ ગમનં ગગને પક્ષિણો યથા । વરિષ્ઠઃ સર્વધર્મ્માણાં મોક્ષો ધર્મ્મઃ સનાતનઃ ।। ૧૧.

જેમ પાંખ વગર પક્ષી આકાશમાં ઉડી શકતું નથી, તેમ બધા ધર્મોમાંથી મોક્ષ સર્વોચ્ચ અને શાશ્વત ધર્મ છે.

વિમાનાનાં સહસ્રાણિ યુક્તાન્યપ્સરસાંગણૈઃ। સર્વકામપ્રસિદ્ધાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓ હજારો વિમાનો આપે છે, જે અપ્સરાઓના સમૂહોથી શોભિત અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનારા હોય છે.

પ્રજ્ઞા પુષ્ટિઃ સ્મૃતિર્મેધા રાજ્યમારોગ્યમેવ ચ। પિતૄણાં હિ પ્રસાદેન પ્રાપ્યતે સુમહાત્મના ।। ૧૧.

પિતૃઓની કૃપાથી મહાન આત્માઓને જ્ઞાન, પુષ્ટિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, રાજ્ય અને આરોગ્ય—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.

મુક્તાવૈઢૂર્ય્યવાસાંસિ વાજિનાગાયુતાનિ ચ। કોટિશશ્ચાપિ રત્નાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતામહો મુક્તાની અને વૈડૂર્યમણીની વસ્ત્રો, ઘોડા અને હાથીઓના જૂથો, અને અણગણિત રત્નો આપે છે.

હંસબર્હિણયુક્તાનિ મુક્તાવૈઢૂર્ય્યવન્તિ ચ। કિઙ્કિણીજાલનદ્ધાનિ સદા પુષ્પફલાનિ ચ। પ્રીત્યા નિત્યં પ્રયચ્છન્તિ મનુષ્યાણાં પિતામહાઃ ।। ૧૧.

પિતામહો હંમેશાં પ્રેમથી, મુક્તા અને વૈડૂર્યમણિથી શોભિત, હંસ અને મોર જોડાયેલા રથો, ઘંટડીની જાળીઓથી સજ્જ અને હંમેશાં ફૂલ-ફળોથી ભરેલા માનવોને આપે છે.

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે। રજતં રજતાક્તં વા પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે ॥ ૧૨.

સોનાનું, ચાંદીનું કે તાંબાનું પાત્ર પિતૃઓ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે; ચાંદીનું કે ચાંદીથી મઢાયેલું પાત્ર પણ પિતૃઓ માટે યોગ્ય ગણાય છે.

રજતસ્ય તથા ચાપિ દર્શનં દાનમેવ ચ। અનન્તમક્ષયં સ્વર્ગ્યં પિતૄણાં દાનમુચ્યતે। પિતૄનેતેન દાનેન સત્પુત્રાસ્તારયન્ત્યુત ॥ ૧૨.

ચાંદીનું દર્શન કે તેનું દાન, બંને અનંત, અક્ષય અને સ્વર્ગદાયક માનવામાં આવે છે; આ દાનથી સારા પુત્રો પોતાના પિતૃઓને ઉદ્ધાર કરે છે.